Feed aggregator

Resources: The Taittiriya Upanishad: Chapter IV – Brahman Defined – Wisdom Library

Sathya Samhitha - Mon, 01/05/2015 - 15:07
http://www.wisdomlib.org/hinduism/book/the-taittiriya-upanishad/d/doc79799.html
Categories: Other Language Links

गीतान्वेषणे (अध्यायः२ श्लोकः ५३) – सोपानः ५९

samskrita Google Group - Mon, 01/05/2015 - 13:03
नमांसि सर्वेभ्यः ! प्रस्तुतः अधुनैव गीतान्वेषणे (अध्यायः२ श्लोकः ५३) – सोपानः ५९ | दृश्यतां खलु | सस्नेहम् अभ्यंकरकुलोत्पन्नः श्रीपादः । "श्रीपतेः पदयुगं स्मरणीयम् ।"
Categories: Sanskrit Groups

Studying Geetaa and Sanskrit together (Chapter 2 Shloka 53) – Post # 59

Learning Saskrit and Geetha - Mon, 01/05/2015 - 12:53

Studying Geetaa and Sanskrit together (Chapter 2 Shloka 53) – Post # 59

गीतान्वेषणे (अध्यायः२ श्लोकः ५३) – सोपानः ५९

श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला |

समाधावचला बुद्धिस्तदा योगमवाप्स्यसि ||२-५३||

पदच्छेदैः -

श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला |

समाधौ अचला बुद्धिः तदा योगं अवाप्स्यसि ||२-५३||

अन्वयः -

यदा ते श्रुतिविप्रतिपन्ना बुद्धिः निश्चला समाधौ अचला स्थास्यति तदा योगं अवाप्स्यसि |

विशिष्टानां शब्दानां विश्लेषणम् (Detailing specific words) -

(१) श्रुतिविप्रतिपन्ना – सामासिकं स्त्रीलिङ्गि विशेषणम् |

  • श्रुत्या विप्रतिपन्ना (अथवा श्रुतिभिः विप्रतिपन्ना) इति श्रुतिविप्रतिपन्ना (तृतीया-तत्पुरुषः) |
  • श्रुत्या / श्रुतिभिः – श्रुति इति स्त्रीलिङ्गी नाम | तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनं / बहुवचनं च |
    • आपटेवर्याणां शब्दकोशे – श्रुतिः f. [श्रु-क्तिन्] 1 Hearing; चन्द्रस्य ग्रहणमिति श्रुतेः Mu.1.7; R.1.27. -2 The ear; श्रुतिसुखभ्रमरस्वनगीतयः R.9.35; Śi.1.1; Ve.3.23. -3 Report, rumour, news, oral intelligence. -4 A sound in general; सा तु वेदश्रुतिं श्रुत्वा दृष्ट्वा वै तमसो निधिम् Rām.7.2.17; स वेत्ति गन्धांश्च रसान् श्रुतीश्च Mb.12.187.19. -5 The Veda (known by revelation, opp. स्मृति; see under वेद); श्रुतिस्तु वेदो विज्ञेयो धर्मशास्रं तु वै स्मृतिः Ms.2.1,14. -6 A Vedic or sacred text; इति श्रुतेः or इति श्रुतिः ‘so says a sacred text’. -7 Vedic or sacred knowledge, holy learning; यत्रैषा सात्वती श्रुतिः Bhāg.1.4.7;11.3.46. -8 (In music) A division of the octavo, a quarter tone or interval; रणद्भिराघट्टनया नभस्वतः पृथग्विभिन्नश्रुतिमण्डलैः स्वरैः Śi.1.1;11.1; (see Malli. ad loc.). -9 The constellation Śravaṇa. -1 The diagonal of a tetragon, the hypotenuse of a triangle; cf. कर्ण. -11 Direct or expressed signification (opp. लक्षणा); श्रुतिलक्षणाविशये च श्रुतिर्न्याय्या न लक्षणा ŚB. on MS.6.2.2. -12 Speech (वाक्); विविक्तवर्णाभरणा सुखश्रुतिः Ki.14.3. -13 Name, fame (कीर्ति); हैरण्यौ भवतो बाहू श्रुतिर्भवति पार्थिवी Mb.3.35.9. -14 A word, saw, saying; Rām.2.72.25. -15 An explanation of ब्रह्म from the उपनिषद्s; विविधाश्चौपनिषदीरात्मसंसिद्धये श्रुतीः Ms.6.29 (com. श्रुतीरुपनिषत्पठितब्रह्मप्रतिपादकवाक्यानि). -16 Advantage, gain (फलश्रुति); उपोष्य संशितो भूत्वा हित्वा वेदकृताः श्रुतीः Mb.12. 265.7. -17 Name, title; बिभ्रत्यनन्यविषयां लोकपाल इति श्रुतिम् Kāv.2.331. -18 Learning. -19 Scholarship
    • अत्र श्रु इति धातुः |
      • धातुपाठसूच्याम् – श्रु । भ्वा०(१) अनिट् प० । श्रु श्रवणे |
      • आपटेवर्याणां शब्दकोशे – श्रु I. 1 P. (श्रवति) To go, move; cf. शृ. -II. 5 P. (शृणोति, शुश्राव, अश्रौषीत्, श्रोष्यति, श्रोतुम्, श्रुत) 1 To hear, listen to, give ear to; शृणु मे सावशेषं वचः V.2; रुतानि चाश्रोषत षट्पदानाम् Bk.2.1; संदेशं मे तदनु जलद श्रोष्यसि श्रोत्रपेयम् Me.13.12. -2 To learn, study; द्वादशवर्षभिर्व्याकरणं श्रूयते Pt.1. -3 To be attentive, to obey. (इति श्रूयते ‘it is so heard’, i. e. is enjoined in the scriptures, such is the sacred precept.) -Caus. (श्रावयति-ते) To cause to hear, communicate, tell, relate, inform; श्रावितो$मात्यसंदेशं स्तन- कलशः Mu.4. -Desid. (शुश्रूषते) 1 To wish to hear. -2 To be attentive or obedient, obey; वाक्यं नैव करोति बान्धवजनो पत्नी न शुश्रूषते Pt.4.78 (where the word may have the next sense also). -3 To serve, wait or attend upon; शुश्रूषस्व गुरून् Ś.4.17; Ku.1.59; Ms.2.244
      • पञ्चमगणीयः शृ-धातुः धातुपाठसूच्याम् न विवृतः |
  • विप्रतिपन्ना – वि + प्रति + पद् इति धातुः | तस्य क्त-प्रत्ययेन कर्मणि-भूतकालवाचकं विशेषणम् “पन्न” | अत्र स्त्रीलिङ्गि |
    • धातुपाठसूच्याम् – पद (पद्)। चु० (१०) सेट् आ० । पद गतौ ॥
      पद्  । दि० (४) अनिट् आ० । पद गतौ ॥
    • आपटेवर्याणां शब्दकोशे – पद् I. 10 Ā. (पदयते) To go or move. -II. 4. Ā. (पद्यते, पन्न; caus. पादयति-ते; desid, पित्सते) 1 To go, move. -2 To go to, approach (with acc.) -3 To attain, obtain, gain; ज्योतिषामाधिपत्यं च प्रभावं चाप्यपद्यत Mb. -4 To observe, practise; स्वधर्मं पद्यमानास्ते Mb. -5 Ved. To fall down with fatigue. -6 Ved. To perish. -7 To fall out. -III. 1 P. (पदति) To stand fast or fixed.
    • अत्र द्वौ उपसर्गौ वि-इति च प्रति-इति च | There are two prefixes here – वि and प्रति. Their meanings also merit study.
      • आपटेवर्याणां शब्दकोशे – वि ind. 1 As a prefix to verbs and nouns it expresses:– (a) separation, disjunction (apart, asunder, away, off &c.), as वियुज्, विहृ, विचल् &c.; (b) the reverse of an action; as क्री ‘to buy'; विक्री, ‘to sell'; स्मृ ‘to remember'; विस्मृ ‘to forget'; (c) division; as विभज्, विभाग; (d) distinction; as विशिष्, विशेष, विविच्, विवेक; (e) discrimination; व्यवच्छेद (f) order, arrange- ment; as विधा, विरच्; (g) opposition; as विरुध्, विरोध; (h) privation; as विनी, विनयन; (i) deliberation, as विचर्, विचार; (j) intensity; विध्वंस. -2 As a prefix to nouns or adjectives not immediately connected with roots, वि expresses (a) negation or privation, in which case it is used much in the same way as अ or निर्, i. e. it forms Bah. comp.; विधवा, व्यसुः &c.; (b) inten- sity, greatness; as विकराल; (c) variety, as विचित्र; (d) difference; as विलक्षण; (e) manifoldness, as विविध; (f) contrariety, opposition, as विलोम; (g) change, as विकार; (h) impropriety, as विजन्मन्.
      • आपटेवर्याणां शब्दकोशे – प्रति ind. 1 As a prefix to verbs it means (a) towards, in the direction of; (b) back, in return, again; तष्ठेदानीं न मे जीवन् प्रतियास्यसि दुर्मते Rām.7.18.13; (c) in opposition to, against, counter; (d) upon, down upon; (see the several roots with this preposition). -2 As a prefix to nouns not directly derived from verbs it means (a) likeness, resemblance, equality; (b) opposite, of the opposite side; प्रतिबल Ve.3.5. ‘the opposing force'; so प्रतिद्विपाः Mu.2.13; (c) rivalry; as in प्रतिचन्द्रः ‘a rival moon'; प्रतिपुरुषः &c. -3 As a separable preposition (with acc.) it means (a) towards, in the direction of, to; तौ दम्पती स्वां प्रति राजधानीं प्रस्थापयामास वशी वसिष्ठः R.2.7;1. 75; प्रत्यनिलं विचेरु Ku.3.31; वृक्षं प्रति विद्योतते विद्युत् Sk.; (b) against, counter, in opposition to, opposite; तदा यायाद् रिपुं प्रति Ms.7.171; प्रदुदुवुस्तं प्रति राक्षसेन्द्रम् Rām.; ययावजः प्रत्यरिसैन्यमेव R.7.55; (c) in comparison with, on a par with, in proportion to, a match for; त्वं सहस्राणि प्रति Ṛv.2.1.8; (d) near, in the vicinity of, by, at, in, on; समासेदुस्ततो गङ्गां शृङ्गवेरपुरं प्रति Rām.; गङ्गां प्रति; (e) at the time, about, during; आदित्यस्योदयं प्रति Mb; फाल्गुनं वाथ चैत्रं वा मासौ प्रति Ms.7.182; (f) on the side of, in favour of, to the lot of; यदत्र मां प्रति स्यात् Sk.; हरं प्रति हलाहलं (अभवत्) Vop.; (g) in each, in or at every, severally (used in a distributive sense); वर्षं प्रति, प्रतिवर्षम्; यज्ञं प्रति Y.1.11; वृक्षं वृक्षं प्रति सिञ्चति Sk.; (h) with regard or reference to, in relation to, regarding, concerning, about, as to; न हि मे संशीतिरस्या दिव्यतां प्रति K.132; चन्द्रोपरागं प्रति तु केनापि विप्रलब्धासि Mu.1; धर्मं प्रति Ś.5.18; मन्दौत्सुक्यो$स्मि नगरगमनं प्रति Ś.1; Ku.6.27; 7.83; त्वयैकमीशं प्रति साधु भाषितम् 5.81; Y.1.218; R.6. 12;1.29;12.51; (i) according to, in conformity with; मां प्रति in my opinion; (j) before, in the presence of; (k) for, on account of. -4 As a separable preposi- tion (with abl.) it means either (a) a representative of, in place of, instead of; प्रद्युम्नः कृष्णात् प्रति Sk.; संग्रामे यो नारायणतः प्रति Bk.8.89; or (b) in exchange or return for; तिलेभ्यः प्रति यच्छति माषान् Sk.; भक्तेः प्रत्यमृतं शंभोः Vop. -5 As the first member of Avyayībhāva compound it usually means (a) in or at every; as प्रतिसंवत्सरम् ‘every year’, प्रतिक्षणम्, प्रत्यहम् &c.; (b) towards, in the direction of; प्रत्यग्नि शलभा डयन्ते. -6 प्रति is sometimes used as the last member of Avyayī. comp. in the sense of ‘a little'; सूपप्रति, शाकप्रति. [Note:– In the com- pounds given below all words the second members of which are words not immediately connected with verbs, are included; other words will be found in their proper places.]
  • श्रुतिविप्रतिपन्ना =
    • शाङ्करभाष्ये – अनेकसाध्यसाधनप्रकाशनश्रुतिभिः श्रवणैः विप्रतिपन्ना नानाप्रतिपन्ना, श्रुतिविप्रतिपन्ना विक्षिप्ता सती
    • श्रीरामानुजाचार्यभाष्ये – श्रुतिः श्रवणम्, अस्मत्तः श्रवणेन विशेषतः प्रतिपन्ना सकलेतरविसजातीयनित्यनिरतिशयसूक्ष्मतत्त्वविषया
    • मधुसूदनसरस्वतीस्वामिनाम् (Translated by Swami Gambhirananda, Published by Advaita Ashram, Kolkatta, 1998) – bewildered, distracted before, on account of having various kinds of doubts and errors from (hearing) the Sruti’s, from hearing about diverse kinds of results, without examining their purport
    • श्रीसंतज्ञानेश्वराणां भावार्थदीपिकायाम् (मराठीभाषायाम् AD 1290) – इंद्रियाचिया संगती । जो प्रसरु होतसे मती । ते स्थिर होईल माघौती । आत्मरूपी ।।२-८३।। समाधिसुखी केवळ । जैं बुद्धि होईल निश्चळ । तैं पावसी तूं सकळ । योगस्थिति ।।२-८४।।
    • लोकमान्य टिळक, गीतारहस्य – (नाना प्रकारच्या) वेदवाक्यांनी गांगरून गेलेली [पूर्वी २.४४ यांत सांगितल्याप्रमाणें वेदवाक्यांतील फलश्रुतीला भुलून जावून, अमक्यासाठी अमुक कर्म कर, अशा प्रकारच्या खटाटोपांत पडल्याने, बुद्धी स्थिर न होतां ती अधिक गांगरून जाते … ]
    • It is challenging to write down meaning of श्रुतिविप्रतिपन्ना. I shall detail my thoughts under “Notes”

(२) निश्चला – निः + चल् इति धातुतः विशेषणम् | अत्र स्त्रीलिङ्गि |

  • निर्गतं चलनम् यस्याः सा निश्चला (नञ्-बहुव्रीहिः)
  • निर्-इति उपसर्गः |
    • आपटेवर्याणां शब्दकोशे – निर् ind. A substitute for निस् before vowels and soft consonants conveying the senses of ‘out of’, ‘away from’. ‘without’, ‘free from’, and be frequently expressed by ‘less’, ‘un’, used with the noun; see the compounds given below; see निस् and cf. अ also.
    • निस् ind. 1 As a prefix to verbs it implies separa- tion (away from, outside of), certainty, completeness or fulness, enjoyment, crossing over, transgressing &c.; (for examples see under (निर्). -2 As a prefix to nouns, not directly derived from verbs, it forms nouns or adjectives, and has the sense of (a) ‘out of’, ‘away from'; as in निर्वन, निष्कौशाम्बि; or (b) more usu- ally, ‘not’, ‘without’, ‘devoid of’ (having a privative force); निःशेष ‘without a remainder'; निष्फल, निर्जल, &c. N. B. In compound the स् of निस् is changed to र् before vowels and soft consonants (see निर्), to a visarga before sibilants, to श् before च् and छ्, and to ष् before क् and प्; cf. दुस्
  • चलन a. [चल् भावे ल्युट्] Moving, tremulous, trembling, shaking. -नः 1 A foot. -2 A deer. -नम् Trembling, shaking or shaking motion; चलनात्मकं कर्म T. S.; हस्त˚, जानु˚ &c.; तरलदृगञ्चलचलनमनोहरवदनजनितरतिरागम् Gīt. 11. -2 Turning or leaving off. -3 Roaming, wandering. -नी 1 A short petticoat worn by common women. -2 The rope for tying an elephant.
  • चल a. [चल्-अच्] 1 (a) Moving trembling, shaking, tremulous, rolling (as eyes &c.); चलापाङ्गां दृष्टिं स्पृशसि Ś.1.24; चलकाकपक्षकैरमात्यपुत्रैः R.3.28 waving; Bh.1.16. (b) Movable (opp. स्थिर), moving; चले लक्ष्ये Ś.2.5; परिचयं चललक्ष्यनिपातने R.9.49. -2 Unsteady, fickle, in- constant, loose, unfixed; दयितास्वनवस्थितं नृणां न खलु प्रेम चलं सुहृज्जने Ku.4.28; प्रायश्चलं गौरवमाश्रितेषु 3.1. -3 Frail, transitory, perishable; चला लक्ष्मीश्चलाः प्राणाश्चलं जीवितयौवनम् Bh.3.128. -4 Confused. -लः 1 Trembling, shaking, agitation. -2 Wind. -3 Quicksilver. -4 The supreme being. -ला 1 Lakṣmī, the goddess of wealth. -2 Lightning. -3 A kind of perfume

३) समाधौ – समाधि-इति स्त्रीलिङ्गि नाम | तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनं च |

  • आपटेवर्याणां शब्दकोशे – समाधिः 1 Collecting, composing, concentrating (as mind). -2 Profound or abstract meditation, concentra- tion of mind on one object, perfect absorption of thou- ght into the one object of meditation, i. e. the Supreme Spirit, (the 8th and last stage of Yoga); व्यवसायात्मिका बुद्धिः समाधौ न विधीयते Bg.2.44; आत्मेश्वराणां न हि जातु विघ्नाः समाधिभेदप्रभवो भवन्ति Ku.3.4,5; Mk.1.1; Bh.3.54. R.8.79; Śi.4.55. -3 Intentness, concentration (in general), fixing of thoughts; यथा भानुगतं तेजो मणिः शुद्धः समाधिना । आदत्ते राजशार्दूल तथा योगः प्रवर्तते ॥ Mb.12.298.12; तस्यां लग्नसमाधि (मानसम्) Gīt.3; अहःसु तस्या हृदि ये समाधयः Rām. ch.2.41. -4 Penance, religious obligation, devotion (to penance); अस्त्येतदन्यसमाधिभीरुत्वं देवानाम् Ś1; तपः- समाधि Ku.3.24; अथोपयन्तारमलं समाधीना 5.24;5.6;1.59; सर्वथा दृढसमाधिर्भव Nāg.5. -5 Bringing together, concentration, combination, collection; union, a set; सा तस्य धर्मार्थसमाधियुक्तं निशम्य वाक्यम् Rām.4.33.5; तं वेधा विदधे नूनं महाभूतसमाधिना R.1.29. -6 Reconciliation, settling or composing differences. -7 Silence. -8 Agreement, assent, promise. -9 Requital. -1 Completion, accom- plishment. -11 Perseverance in extreme difficulties. -12 Attempting impossibilities. -13 Laying up corn (in times of famine), storing grain. -14 A tomb. -15 The joint of the neck; a particular position of the neck; अंसाववष्टब्धनतौ समाधिः Ki.16.21. -16 (In Rhet.) A figure of speech thus defined by Mammaṭa; समाधिः सुकरं कार्यं कारणान्तरयोगतः K. P.1; see S. D.614. -17 One of the ten Guṇas or merits of style; अन्यधर्मस्ततो$न्यत्र लोकसीमानुरोधिना । सम्यगाधीयते यत्र स समाधिः स्मृतो यथा ॥ Kāv.1.93. -18 A religious vow or self-imposed res- traint. -19 Support, upholding.
  • समाधिः = सम् + आ + धिः | आपटेवर्याणां शब्दकोशे – धिः (At the end of comp. only) A receptacle store, reservoir &c.; as in उदधि, इषुधि, वारिधि, जलधि &c.
  • अत्र धि-इति धातुः ? आपटेवर्याणां शब्दकोशे – धि I. 6 P. (धियति) T hold, have, possess. -With सम् to make peace, treat with; cf. संधा -II. (or धिन्व्) 5 P. (धिनोति) To please, delight; satisfy; पश्यन्ति चात्मरूपं तदपि विलुलितस्रग्धरेयं धिनोति Gīt.12; धिनोति नास्माञ्जलजेन पूजा त्वयान्वहं तन्वि वितन्यमाना N.8.97; U.5.27; Ki.1.22.
  • अथवा धी-धातुः | धी 4 Ā (धीयते) 1 To disregard, disrespect. -2 To propitiate. -3 To hold, contain. -4 To accomplish, fulfil.
  • अथवा ध्यै-धातुः | ध्यै 1 P. (ध्यायति, ध्यात; desid. दिध्यासति; pass. ध्यायते) To think of, meditate upon, ponder over, contemplate, reflect upon, imagine, call to mind; ध्यायतो विषयान् पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते Bg.2.62; न ध्यातं पदमीश्वरस्य Bh.3.11; पितॄन् ध्यायन् Ms.3.224; ध्यायन्ति चान्यं धिया Pt.1.136; Me.3; Ms.5.47;9.21.
    • धीः [ध्यै भावे क्विप् संप्रसारणं च] 1 (a) Intellect, understanding; धियः समग्रैः स गुणैरुदारधीः R.3.3; cf. कुधी, सुधी &c. धियो यो नः प्रचोदयात् Gāyatrimantra; तत्राज्ञानं धिया नश्येदाभासात्तु घटः स्फुरेत् Vedāntasāra. (b) Mind; दुष्टधी wicked-minded; स्थितधीः किं प्रभाषेत Bg.2.54; R.3.3. -2 Idea, imagination, fancy, conception; न धियां पथि वर्तसे Ku.6.22; ध्यायन्ति चान्यं धिया Pt.136. -3 A thought, intention, purpose, propensity; इमामहं वेद न तावकीं धियम् Ki.1.37. -4 Devotion, prayer. -5 A sacrifice. -6 Knowledge, science. -7 (in Horoscope) The fifth house from the लग्न.
  • In understanding meaning of समाधौ, it is important to keep in mind the meaning of the prefix उपसर्ग सम् also. सम् ind. 1 As a prefix to verbs and verbal derivatives it means (a) with, together with, together; as in संगम्, संभाषण, संधा, संयुज् &c.). (b) Sometimes it intensifies the meaning of the simple root, and may be translated by ‘very, quite, greatly, thoroughly, very much'; संतुष्, संतोष, संन्यस्, संन्यास, संता &c, तस्या- मात्मानुरूपायामात्मजन्मसमुत्सुकः R.1.33. (c) It also expresses completeness, perfection, or beauty. -2 As prefixed to nouns to form comp. it means ‘like, same, similar’, as in समर्थ. -3 Sometimes it means ‘near’, ‘before’, as in समक्ष. -4 In the Vedas it is sometimes used as a separable preposition (with instr.).
  • समाधौ = In a posture of balance and in the balanced or equanimous state of mind, devoid of any dilemmas or duality or devoid of any bias of any kind

४) अचला = न चला इति अचला (नञ्-तत्पुरुषः)

  • The second part चला has been detailed above when discussing निश्चला
  • The prefix उपसर्ग अ merits detailing. आपटेवर्याणां शब्दकोशे – The first letter of the alphabet; अक्षंराणामकारो$स्मि Bg.1.33. -अः [अवति, अतति सातत्येन तिष्ठतीति वा; अव्-अत् वा, ड Tv.] 1 N. of Viṣṇu, the first of the three sounds constituting the sacred syllable ओम्; अकारो विष्णुरुद्दिष्ट उकारस्तु महेश्वरः । मकारस्तु स्मृतो ब्रह्मा प्रणवस्तु त्रयात्मकः ॥ For more explanations of the three syllables अ, उ, म् see ओम्. -2 N. of Śiva, Brahmā, Vāyu, or Vaiśvānara.– [अः कृष्णः शंकरो ब्रह्मा शक्रः सोमो$निलो$नलः । सूर्यः प्राणो यमः कालो वसन्तः प्रणवः सुखी ॥ Enm. अः स्याद् ब्रह्मणि विष्ण्वीशकूर्माणङ्करणेषु च। गौरवे$न्तःपुरे हेतौ भूषणे$ङ्घ्रावुमेज्ययोः ॥ Nm. अः शिखायां सिद्धमन्त्रे प्रग्राहे$र्के रथार्वणि । चक्रे कुक्कुटमूर्ध्नीन्दुबिम्बे ब्रह्मेशविष्णुषु ॥ ibid. Thus अः means Kṛiṣṇa, Śiva, Brahmā, Indra, Soma, Vāyu, Agni, the Sun, the life-breath, Yama, Kāla, Vasanta, Praṇava, a happy man, a tortoise, a courtyard, a battle, greatness, a female apartment in a palace, an object or a cause, an ornament, a foot, Umā, sacrifice, a flame, a particularly efficacious mantra, reins, the horse of chariot, a wheel, the head of a cock, the disc of the moon]; ind. 1 A Prefix corresponding to Latin in, Eng. in or un, Gr. a or an, and joined to nouns, adjectives, indeclinables (or rarely even to verbs) as a substitute for the negative particle ऩञ्, and changed to अन् before vowels (except in the word अ-ऋणिन्). The senses of न usually enumerated are six–(a) सादृश्य ‘likeness’ or ‘resemblance’, अब्राह्मणः one like a Brāhmaṇa (wearing the sacred thread &c.), but not a Brāhmaṇa; a Kṣatriya, or a Vaiśya; अनिक्षुः a reed appearing like इक्षु, but not a true इक्षु. (b) अभाव ‘absence’, ‘negation’, ‘want’, ‘privation'; अज्ञानम् absence of knowledge, ignorance; अक्रोधः, अनङ्गः, अकण्टकः, अघटः &c. (c) अन्यत्व ‘difference’ or ‘distinction'; अपटः not a cloth, something different from, or other than, a cloth. (d) अल्पता ‘smallness’, ‘diminution’, used as a diminutive particle; अनुदरा having a slender waist (कृशोदरी or तनुमध्यमा). (e) अप्राशस्त्य ‘badness’, ‘unfitness’, having a depreciative sense; अकालः wrong or improper time; अकार्यम् not fit to be done, improper, unworthy, bad act. (f) विरोध ‘opposition’, ‘contrariety'; अनीतिः the opposite of morality; immorality; असित not white, black; असुर not a god, a demon &c. These senses are put together in the following verse :– तत्सादृश्यमभावश्च तदन्यत्वं तदल्पता । अप्राशस्त्यं विरोधश्च ऩञर्थाः षट् प्रकीर्तिताः ॥ See न also. With verbal derivatives, such as gerunds, infinitives, participles, it has usually the sense of ‘not'; अदग्ध्वा not having burnt; अपश्यन् not seeing; so असकृत् not once; अमृषा, अकस्मात् &c. Sometimes in बहुव्रीहि अ does not affect the sense of the second member : अ-पश्चिम that which has no last, i. e. best, topmost; e. g. विपश्चितामपश्चिमः cf. also R.19.1. अनुत्तम having no superior, unsurpassed, most excellent: (for examples see these words). -2 An interjection of (a) Pity (ah !) अ अवद्यं P.I.1.14 Sk. (b) Reproach, censure (fie, shame); अपचसि त्वं जाल्म P.VI.3.73 Vārt. See अकरणि, अजीवनि also. (c) Used in addressing; अ अनन्त. (d) It is also used as a particle of prohibition. -3 The augment prefixed to the root in the formation of the Imperfect, Aorist and Conditional Tenses.
  • N. B.– The application of this privative prefix is practically unlimited; to give every possible case would almost amount to a dictionary itself. No attempt will, therefore, be made to give every possible combination of this prefix with a following word; only such words as require a special explanation, or such as most frequently occur in literature and enter into compounds with other words, will be given; others will be found self-explaining when the English ‘in’, ‘un’, or ‘not’, is substituted for अ or अन् before the meaning of the second word, or the sense may be expressed by ‘less’, ‘free from’, ‘devoid or destitute of’ &c; अकथ्य unspeakable; अदर्प without pride, or freedom from pride; अप्रगल्भ not bold; अभग unfortunate; अवित्त destitute of wealth &c. In many cases such compounds will be found explained under the second member. Most compounds beginning with अ or अन् are either Tatpuruṣa or Bahuvrīhi (to be determined by the sense) and should be so dissolved.

५) स्थास्यति = स्था-इति धातुः | तस्य लृटि (द्वितीय-भविष्ये) मध्यमपुरुषे एकवचनम् |

  • आपटेवर्याणां शब्दकोशे – 1 P. (Ātm. also in certain senses; तिष्ठति- ते, तस्थौ, तस्थे, अस्थात्-अस्थित, स्थास्यति-ते, स्थातुं, स्थित; pass. स्थीयते; the स् of this root is changed to ष् after a preposition ending in इ or उ) 1 To stand; अयं स ते तिष्ठति संगमोत्सुकः Ś.3.13; चलत्येकेन पादेन तिष्ठत्येकेन बुद्धिमान् Su- bhāṣ -2 To stay, abide, dwell, live; ग्रामे or गृहे तिष्ठति -3 To remain, be left; यावदेकानुदिष्टस्य गन्धो लेपश्च तिष्ठति. Ms.4.111; एको गङ्गदत्तस्तिष्ठति Pt.4. -2 To delay, wait; किमिति स्थीयते Ś.2. -5 To stop, cease, desist, stand still; तिष्ठत्येष क्षणमधिपतिर्ज्योतिषां व्योममध्ये V.2.1. -6 To be kept aside; तिष्ठतु तावत् पत्रलेखागमनवृत्तान्तः K. ‘never mind the account of’ &c. -7 To be, exist, be in any state or position; often with participles; मेरौ स्थिते दोग्धरि दोहदक्षे Ku.1.2; व्याप्य स्थितं रोदसी V.1.1; या स्थिता व्याप्य विश्वं Ś.1.1; कालं नयमाना तिष्ठति Pt.1; Ms.7.8. -8 To abide by, conform to, obey (with loc.); शासने तिष्ठ भर्तुः V.5. 17. R.11.65. -9 To be restrained; यदि ते तु न तिष्ठेयुरुपायैः प्रथमैस्त्रिभिः Ms.7.18. -1 To be at hand, be obtainable; न विप्रं स्वेषु तिष्ठत्सु मृतं शूद्रेण नाययेत् Ms.5.14. -11 To live, breathe; आः क एष मयि स्थिते चन्द्रगुप्तमभिभवितु- मिच्छति Mu.1. -12 To stand by or near, stand at one’s side, help; उत्सवे व्यसने चैव दुर्भिक्षे शत्रुसंकटे (राष्ट्रविप्लवे) । राज- द्वारे श्मशाने च यस्तिष्ठति स बान्धवः ॥ H.1.71 (v. l.). -13 To rest or depend on; जहातु नैनं कथमर्थसिद्धिः संशय्य कर्णादिषु तिष्ठते यः Ki.3.14. -14 To do, perform, occupy oneself with; न तिष्ठति तु यः पूर्वां नोपास्ते यश्च पश्चिमाम् Ms.2.13. -15 (Ātm.) To resort or go to (as an umpire), be guided by the advice of; संशय्य कर्णादिषु तिष्ठते यः Ki.3.14. -16 (Ātm.) To offer oneself to (for sexual embrace), stand as a prostitute (with dat.); गोपी स्मरात् कृष्णाय तिष्ठते Sk. on P.I.4.34. -Caus. (स्थापयति-ते) 1 To cause to stand. -2 To lay, set, place, put. -3 To found, establish. -4 To stop. -5 To arrest, check. -6 To raise, erect. -7 To cause to last or continue, make durable. -8 To give in marriage; लोकश्रेष्ठे गुणवति वरे स्थापिता त्वं मयैव Māl.1.5. -9 To instruct in, ini- tiate into. -Desid. (तिष्ठासति) To wish to stand &c.

६) योगम् = योग-इति पुँल्लिङ्गि नाम | तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनं च |

  • योगः [युज् भावादौ घञ् कुत्वम्] 1 Joining, uniting. -2 Union, junction, combination; उपरागान्ते शशिनः समुपगता रोहिणी योगम् Ś.7.22; गुणमहतां महते गुणाय योगः Ki.1.25; (वां) योगस्तडित्तोयदयोरिवास्तु R.6.65. -3 Contact, touch, connection; तमङ्कमारोप्य शरीरयोगजैः सुखैर्निषिञ्चन्तमिवामृतं त्वचि R.3.26. -4 Employment, application, use; एतै- रुपाययोगैस्तु शक्यास्ताः परिरक्षितुम् Ms.9.1; R.1.86. -5 Mode, manner, course, means; ज्ञानविज्ञानयोगेन कर्मणा- मुद्धरन् जटाः Bhāg.3.24.17; कथायोगेन बुध्यते H.1. ‘In the course of conversation’. -6 Consequence, result; (mostly at the end of comp on in abl.); रक्षायोगादयमपि तपः प्रत्यहं संचिनोति Ś.2.15; Ku.7.55. -7 A yoke. -8 A convey- ance, vehicle, carriage. -9 (a) An armour. (b) Put- ting on armour. -1 Fitness, propriety, suitableness. -11 An occupation, a work, business. -12 A trick, fraud, device; योगाधमनविक्रीतं योगदानप्रतिग्रहम् Ms.8.165. -13 An expedient, plan, means in general. -14 Ende- avour, zeal, diligence, assiduity; ज्ञानमेकस्थमाचार्ये ज्ञानं योगश्च पाण़्डवे Mb.7.188.45. इन्द्रियाणां जये योगं समातिष्ठेद् दिवा- निशम् Ms.7.44. -15 Remedy, cure. -16 A charm, spell, incantation, magic, magical art; तथाख्यातविधानं च योगः संचार एव च Mb.12.59.48. -17 Gaining, acquiring, acquisition; बलस्य योगाय बलप्रधानम् Rām.2.82.3. -18 The equipment of an army. -19 Fixing, putting on, practice; सत्येन रक्ष्यते धर्मो विद्या योगेन रक्ष्यते Mb.5.34. 39. -2 A side; an argument. -21 An occasion, opportunity. -22 Possibility, occurrence. -23 Wealth, substance. -24 A rule, precept. -25 Dependence, relation, regular order or connection, dependence of one word upon another. -26 Etymology or derivation of the meaning of a word. -27 The etymological meaning of a word (opp. रूढि); अवयवशक्तिर्योगः. -28 Deep and abstract meditation, concentration of the mind, contempla- tion of the Supreme Spirit, which in Yoga phil. is defined as चित्तवृत्तिनिरोध; स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखमक्षयमश्नुते Bg. 5.21; सती सती योगविसृष्टदेहा Ku.1.21; V.1.1; योगेनान्ते तनुत्यजाम् R.1.8. -29 The system of philosophy established by Patañjali, which is considered to be the second division of the Sāṁkhya philosophy, but is prac- tically reckoned as a separate system; एकं सांख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति Bg.5.5. (The chief aim of the Yoga philosophy is to teach the means by which the human soul may be completely united with the Supreme Spirit and thus secure absolution; and deep abstract meditation is laid down as the chief means of securing this end, elaborate rules being given for the proper practice of such Yoga or concentration of mind.) -3 A follower of the Yoga system of philosophy; जापकैस्तुल्यफलता योगानां नात्र संशयः Mb.12.2.23. -31 (In arith.) Addition. -32 (In astr.) Conjunction, lucky conjunc- tion. -33 A combination of stars. -34 N. of a parti- cular astronomical division of time (27 such Yogas are usually enumerated). -35 The principal star in a lunar mansion. -36 Devotion, pious seeking after god. -37 A spy, secret agent. -38 A traitor, a violator of truth or confidence. -39 An attack; योगमाज्ञापयामास शिकस्य विषयं प्रति Śiva B.13.7. -4 Steady applica- tion; श्रुताद् हि प्रज्ञा, प्रज्ञया योगो योगादात्मवत्ता Kau. A.1.5; मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी Bg.13.1. -41 Ability, power; एतां विभूतिं योगं च मम यो वेत्ति तत्त्वतः Bg. 1.7; पश्य मे योगमैश्वरम् 11.8. -42 Equality, sameness; समत्वं योग उच्यते Bg.2.48.
  • अत्र युज्-इति धातुः | I. 7 U. (युनक्ति, युङ्क्ते, युयोज, युयुजे, अयुजत्, अयौक्षीत्, अयुक्त, योक्ष्यति-ते, योक्तुम्, युक्त) 1 To join, unite, attach, connect, add; तमर्थमिव भारत्या सुतया योक्तुमर्हसि Ku.6.79; see pass. below. -2 To yoke, harness, put to; भानुः सकृद्युक्ततुरङ्ग एव Ś.5.4; ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ Bg.1.14. -3 To furnish or endow with; as in गुणयुक्त. -4 To use, employ, apply; प्रशस्ते कर्मणि तथा सच्छब्दः पार्थ युज्यते Bg.17.26; Ms.7.24. -5 To appoint, set (with loc.); प्रजासु वृत्तिं यमयुङ्क्त वेदितुम् Ki.1.1. -6 To direct, turn or fix upon (as the mind &c.). -7 To concentrate one’s attention upon; मनः संयम्य मच्चित्तो युक्त आसीत मत्परः Bg.6.14; युञ्जन्नेवं सदात्मानम् 15. -8 To put, place or fix on (with loc.). -9 To prepare, arrange, make ready, fit. -1 To give, bestow, confer; दध्यक्षताद्भिर्युयुजुः सदाशिषः Bhāg.1.25.29; आशिषं युयुजे. -11 To adhere or cleave to. -12 To enjoin, charge; उवाच चैनं मेधावी युङ्क्ष्वात्मानमिति प्रभो Mb.15.37.3. -13 To put in, insert. -14 To think or meditate upon. -Pass. (युज्यते) 1 To be joined or united with; रविपीत- जला तपात्यये पुनरोघेन हि युज्यते नदी Ku.4.44; R.8.17. -2 To get, be possessed of; इष्टैर्युज्येथाम् Mv.7; इष्टेन युज्यस्व Ś.5; R.3.65. -3 To be fit or right, be proper, to suit (with loc. or gen.); या यस्य युज्यते भूमिका तां खलु भावेन तथैव सर्वे वर्ग्याः पाठिताः Māl.1; त्रैलोक्यस्यापि प्रभुत्वं त्वयि युज्यते H.1. -4 To be ready for; ततो युद्धाय युज्यस्व Bg.2. 38,5. -5 To be intent on, be absorbed in, be directed towards; दैवकर्मणि युक्तो हि बिभर्तीदं चराचरम् Ms.3.75;14. 35; Ki.7.13. -6 To be fastened or harnessed. -7 To adhere, to be in close contact. -8 To attain to, pos- sess, obtain. -9 To be made ready. -Caus. (योजयति-ते) 1 To join, unite, bring together; परस्परेण स्पृहणीयशोभं न वेदिदं द्वन्द्वमयोजयिष्यत् R.7.14. -2 To present, give, be- stow; चरोरर्धार्धभागाभ्यां तामयोजयतामुभे R.1.56. -3 To appoint, employ, use; शत्रुभिर्योजयेच्छत्रुम् Pt.4.17. -4 To turn or direct towards; पापान्निवारयति योजयते हिताय Bh. 2.72. -5 To excite, urge, instigate. -6 To perform, achieve. -7 To prepare, arrange, equip. -8 To yoke, harness. -9 To apply, fix, set, place. -1 To furnish or endow with. -11 To surround. -12 To despise, think lightly of. -13 To appoint to. -Desid. (युयुक्षति-ते) To wish to join, yoke, give &c. -II. 1 P., 1 U. (योजति, योजयति-ते) To unite, join, yoke &c.; see युज् above. -III. 4 Ā. (युज्यते) To concentrate the mind (identi- cal with the pass. of युज् I). -IV. 1 Ā. (योजयते) To censure.

७) अवाप्स्यसि – अत्र अव् + आप् इति धातुः | तस्य लृटि (द्वितीय-भविष्ये) मध्यमपुरुषे एकवचनम् |

  • आप् 5. P., rarely 1 P. (आप्नोति or आपति, आप, आपत्, आप्स्यति, आप्तुम्, आप्त) 1 To obtain, attain, get; स शान्तिमाप्नोति न कामकामी Bg.2.7; 3.2; 3.19. पुत्रमेवंगुणोपेतं चक्रवर्तिनमाप्नुहि Ś.1.12; अनुद्योगेन तैलानि तिलेभ्यो नाप्तुमर्हति H. Pr.25; शतं क्रतूनामपविध्नमाप सः R.3.38; so फलम्, कीर्तिम्, सुखम् &c. -2 To reach, go to; overtake, meet, fall in with; शबरीमापतुर्वने Bk.6.59. -3 To pervade, occupy, enter into. -4 To undergo, suffer, meet with; दिष्टान्तमा- प्स्यति भवान् R.9.79; Ms.8.188. -5 To equal. -pass. (आप्यते) 1 To be reached, found, met with, obtained &c. -2 To arrive at one’s end or aim. -3 To become filled. -Caus. (आपयति) 1 To cause to reach or obtain. -2 To cause any one to feel or perceive. -3 To hit.

Overall meaning -

Going by the अन्वय

यदा ते श्रुतिविप्रतिपन्ना बुद्धिः निश्चला समाधौ अचला स्थास्यति तदा योगं अवाप्स्यसि |

one can state the meaning as -

When your intellect, (otherwise) confused by what has been learnt and heard earlier, steadies into a state of equanimity, and stays so, not to be distracted or disturbed, then you will attain योग, you will become attuned (with the fundamental truth).

Notes टिप्पण्यः -

  1. This verse is to be read in continuation with the previous one.

यदा ते मोहकलिलं बुद्धिर्व्यतितरिष्यति ।

तदा गन्तासि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च ।।२-५२।।

श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला |

समाधावचला बुद्धिस्तदा योगमवाप्स्यसि ||२-५३||

As can be seen, the word श्रुतिविप्रतिपन्ना has a continuation from श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च निर्वेदं गन्ता. In a way श्रुतिविप्रतिपन्ना ते बुद्धिः = श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च निर्वेदं गन्तुः ते बुद्धिः

  1. From these two verses, one can say that attaining योग is a two-step process. First get the intellect to transcend श्रुत and श्रोतव्य, i.e. to become श्रुतिविप्रतिपन्ना and next, it should get steadied into a state of equanimity, and should stay so, not to be distracted or disturbed. That is what has been summarized right in the opening सूत्रम् in पातञ्जलि-योगसूत्राणि – योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः |
  2. Actually in saying that “.. intellect should get steadied into a state of equanimity, and should stay so, not to be distracted or disturbed ..” this goes beyond just निरोधः. That probably is the significance of using two negative adjectives निश्चला and अचला. व्यासमुनि or श्रीकृष्णभगवान् must have used these two negative adjectives निश्चला and अचला, with some clear intent. Going by the definitions in Physics, of three states of equilibrium,  getting intellect steadied into a state of equanimity is like the state of Neutral equilibrium. But getting intellect to stay so, not to be distracted or disturbed, is like getting it into the state of Stable equilibrium. The निश्चला-state is of Neutral equilibrium and अचला-state is of Stable equilibrium.
  3. When giving overall meaning, I have interpreted योगमवाप्स्यसि as “.. you will attain योग, you will become attuned (with the fundamental truth) ..”. I contend that fundamental truth is fundamental because it connotes, what is stable, eternal. Intellect getting into the state is of Stable equilibrium is akin to it becoming conjoined with the fundamental truth.
  4. That state must be the state of eternal bliss, right ? The word योग connotes that state योगावस्था. I have copy-pasted what all is available in the dictionary for the word योग. But this word योग, is not just a word to be understood from any dictionary. To attain the state योगावस्था, should be the goal for all human endeavour, for everyone of us. If that is understood, there will be no strife. That, in a way, is the formula for World Peace. That formula is above all precepts of this religion or that religion.
  5. It is wrongly mentioned by some biased and/or ignorant people, that श्रीमद्भगवद्गीता is a scripture of Hinduism. There is no word “Hindu” anywhere in श्रीमद्भगवद्गीता. Just because it is in Sanskrit, it does not become a scripture of Hinduism. Actually none of the so-called Hindu scriptures promote Hinduism. All of them advocate Universal Truth and Universal good.
  6. The word योग and the philosophy of योग is also to be studied and understood for the universal and eternal truth, it connotes. The two-step process of attaining योग, delineated in these two verses is universal and eternal. There is nothing here just for Hindus.
  7. All the guidance given by श्रीकृष्णभगवान् to अर्जुन in श्रीमद्भगवद्गीता is actually guidance for all humanity and it is valid at all times. People all across the world, regardless of their faiths and religions should, rather, must study and understand श्रीमद्भगवद्गीता and imbibe the fundamental truth in their conduct. By that, there will be end of all strife and world will be a happy place to live in.

शुभमस्तु |

-o-O-o-


Categories: Classical Literature

मित्रभेद: - प्रथमकथा–२ ।।

संस्कृतजगत - Mon, 01/05/2015 - 12:27
प्रथमकथा - द्वितीयांकः
प्रथमांकं पठतु     करकट आह - 'आवां तावदप्रधानौ तत्किमावयोरनेन व्‍यापारेण उक्‍तंच - 

अपृष्‍टा*त्राप्रधानो यो ब्रूते राज्ञ: पुर: कुधी: । 
न केवलमसस्‍मानं लभते च विडम्‍बनम् ।।33 

वचस्‍तत्र प्रयोक्‍तव्‍यं यत्रोक्‍त लभते फलम् । 
स्‍थायी भवति चात्‍यन्‍त राग: शुक्‍लपटे यथा ।।34 

दमनक आह - मा मा एवं वद 

अप्रधान: प्रधान: स्‍यात्‍सेवते यदि पार्थिवम् 
प्रधानो*प्‍यप्रधानं स्‍याद्यदि सेवाविवर्जित: ।।35 

आसन्‍नमेव नृपतिभजते मनुष्‍यं 
विद्याविहीनमकुलीनमसंस्‍कृतं वा 
प्रायेण भूमिपतय: प्रमदा: लताश्‍च 
यत्‍पार्श्‍वतो भवति तत्‍परिवेष्‍टयन्ति ।।36 

कोपप्रसादवस्‍तूनि ये विचिन्‍वन्ति सेवका: 
आरोहन्ति शने: पश्‍चाद् धुन्‍वन्‍तमपि पार्थिव ।।37 

विद्यावतां महेच्‍छानां शिल्‍पविक्रमशालिनम् । 
सेवावृत्तिविदांचैव नाश्रय: पार्थिव विना ।।38 

ये जात्‍यादिमहोत्‍साहान्‍नशेन्‍द्रान्‍नोपयान्ति च 
तेषामामरणं भिक्षा प्रायश्चित विनिर्मितम् ।।39 

ये च प्राहुदुरात्‍मानो दुराध्‍या महीभाुज: । 
प्रमादालस्‍यजाठ्यानि ख्‍यातितानि निजानि तै: ।।40 

सर्पान् व्‍याघ्रानि गजान् सिंहान् दृष्‍ट्वोपापैर्वशीकृतात् 
राजेति किय‍ती मात्रा धीमतामप्रमादिनान् ।।41 

राजानमे च संश्रित्‍य विद्वान याति परां गतिम् । 
विना मलयमत्‍यत्र चन्‍दनं न प्रतोहति ।।42 

धवलात्‍यातपत्रांणि वाजिनश्‍च मनोरमा: 
सदा मत्‍ताश्‍च मातंगा: प्रसन्‍ने सति भूपतो ।।43 

   करकट आह- 'अथ भवान् किं कर्तुमना: ॽ सो*व्रवीत - अद्य अस्‍मत्‍वामी पिंगलको भीतो भीतपरिचारश्‍च वर्तते तत् एवं गत्‍वा भयकारण विज्ञाय सन्धिविग्रहयानासनसंश्रयद्वधीभावानामेकतमेन संविधास्‍ये' । करकट आह - कथं वेत्तिभावान् यद् भयाविष्‍टो*यं स्‍वामी ॽ सो*व्रवीत् --'ज्ञेयं किमत्र । यत उक्‍तंच -
 
उदारिता*थ पशुनापि गृह्यते हयाश्‍च नागाश्‍च वहन्ति चोदिता: 
अनुक्‍तमप्‍यहति पण्डिता जन: परेंगितज्ञानफला हि बुद्धय ।।44 

आकारैरिगितेगत्‍या चेष्‍टया भाणणेन च 
नेत्रवक्‍त्रविकारैश्‍च लक्ष्‍यते*न्‍तर्गत मन: ।।45 

   अदद्यैनं भयााकुल प्राप्‍त स्‍वबुद्धिप्रभावेण निर्भय कृत्‍वा वशीकृत्‍य न निजां साचिव्‍यपदवी समासादयिस्‍यामि । 'करकट आह 'अनभिज्ञो भवान् सेवाधर्मस्‍य । तत्‍कथमेन वशीकरिष्‍यसि ॽ सो*व्रवीत् - कथमहं सेवा*नभिज्ञ । मया हि ततोत्‍संगे । क्रीडता अभ्‍यागत साधूनां नीतिशास्‍त्र पठतां यत् श्रुतसेवाधर्मस्‍य सारभूतं तद्धदि स्‍थापितम् । श्रूयतां तच्‍चेदम् --

सुवर्णपुष्पितां पृथ्‍वी विचन्‍वन्ति नरास्‍त्रत 
शूरश्‍च कृतविद्यश्‍च यश्‍च जानाति सेवितुम् ।।46 

सा सेवा या प्रभूहिता ग्राह्या वाक्‍यविशेषत: । 
आश्रयेत्‍पार्थिवं विद्वांस्‍तद्धारेणैव नान्‍यथा ।।47 

यो न वेत्ति गृणात् यन्‍यान् तं तं सेवेत पण्डित: 
न हि तस्‍मात्‍फलं किंचित्‍सुकृष्‍टादूषरादिव ।।48 

द्रव्‍यप्रकृतिहीनो*पि सेव्य: गुणान्वित: 
भवत्‍याजीवन यस्‍मात्‍फल कालन्‍तरादपि ।।49 

अपि स्‍थाणुवदासीन: शुष्‍यन्‍परिगत: क्षुधा 
न त्‍वेवानात्‍मसम्‍पन्‍नाद्वृत्तिमीहेत पण्डित: ।।50 

सेवक: स्‍वामिन द्वेष्टिं कृपण पुरुषाक्षरम् 
आत्‍मानं किं स न द्वेष्टि सेव्‍यासेव्य न वेत्ति य: ।।51 

यमाश्रित्‍य न विश्राम क्षुधार्ता यान्ति सेवका: 
सो*कवन्‍नृपतिस्‍त्‍याज्‍य: सदा पुष्‍पफलो*पि सन् ।।52 

राजमातरि देव्‍यां च कुमारे मुख्‍यमन्त्रिणि 
पुरोहिते प्रतिहारे सदावर्तेतराजवत् ।।53 

जीवेति प्रब्रूवन् प्रोक्‍त: कृत्‍याकृत्‍यविचक्षण: 
करोति निर्विकल्‍पं य: स भवेद्राजबल्‍लभ: ।।54 

प्रभूप्रसादज विक्‍तं सुप्राप्तं यो नियोजयेत् 
वस्‍त्राद्य च दद्यात्‍यग्रे स भवेद्राजबल्‍लभ: ।।55  

अन्‍त: पुरचरै: सार्द्धं यो न मन्‍त्र समाचरेत् । 
त कलत्रैर्नरेन्‍द्रस्‍य स भवेद्राजबल्‍लभ: ।।56 

द्यूतं यो यमदूताभ हालां हालाहलोपमाम् 
पश्‍येद्दारान्‍वथाकारान्‍स भवेद्राजबल्‍लभ: ।।57 

युद्धकाले*ग्रतो य: स्‍यात्‍सदा पृष्‍ठानुग: पुरे 
प्रभोर्द्वाराश्रितो हर्म्‍येसभवेद्राजबल्‍लभ: ।।58 

सम्‍मतो*हं प्रभोर्नित्‍यमिति मत्‍वा व्‍यतिक्रमेन् 
कृच्‍छरेष्‍वपि न मर्यादां स भवेद्राजबल्‍लभ: ।।59

द्वैषिद्वेषपरो नित्‍यमिष्‍ठानं मिष्‍टकर्मकृत् 
यो नरो नरनाथस्‍य स भवेद्राजबल्‍लभ: ।।60 

प्रोक्‍त: प्रत्‍युतरं नाहं विरुद्धं प्रभुणां च य: 
न समीपे हसत्‍युच्‍च: स भवेद्राजबल्‍लभ: ।।61

यो रण शरण तद्वन्‍मन्‍यते भयवर्जित: 
प्रवासं स्‍वतुरावास स भवेद्राजबल्‍लभ: ।।62 

न कुर्यान्‍नरनाथस्‍य योषिद्भि: सह संगतिम् । 
न निन्‍दां न विवादं च स भवेद्राजबल्‍लभ: ।।63 


अनुवर्तिष्‍यते............  
इति
(adsbygoogle = window.adsbygoogle || []).push({});
Categories: Sanskrit Blogs

Faculty - ICSE - NPS International School - Chennai, Tamil Nadu

Sanskrit Jobs - Mon, 01/05/2015 - 12:07
Languages - English, Hindi, Tamil, Sanskrit, Malayalam, French & Spanish. For A Level....
From ItsMyAscent - 05 Jan 2015 06:37:21 GMT - View all Chennai jobs
Categories: Other Language Links

Post Graduate Teachers - S. D. Jain Modern School - Gujarat

Sanskrit Jobs - Mon, 01/05/2015 - 12:07
Post graduates with B.Ed. / M.Ed. with minimum 3 yrs. teaching experience at Higher Secondary level of CBSE / ICSE. ( Eng, Maths, Physics, Chemistry, Accounts
From ItsMyAscent - 05 Jan 2015 06:37:18 GMT - View all jobs
Categories: Other Language Links

Trained Graduate Teachers - S. D. Jain Modern School - Gujarat

Sanskrit Jobs - Mon, 01/05/2015 - 12:07
Post graduates with B.Ed. / M.Ed. with minimum 3 yrs. teaching experience at Higher Secondary level of CBSE / ICSE. ( Eng, Maths, Physics, Chemistry, Accounts
From ItsMyAscent - 05 Jan 2015 06:37:16 GMT - View all jobs
Categories: Other Language Links

Faculty - IGCSE - NPS International School - Chennai, Tamil Nadu

Sanskrit Jobs - Mon, 01/05/2015 - 12:07
Languages - English, Hindi, Tamil, Sanskrit, Malayalam, French & Spanish. For A Level....
From ItsMyAscent - 05 Jan 2015 06:37:16 GMT - View all Chennai jobs
Categories: Other Language Links

Faculty - CBSE - NPS International School - Chennai, Tamil Nadu

Sanskrit Jobs - Mon, 01/05/2015 - 12:07
Languages - English, Hindi, Tamil, Sanskrit, Malayalam, French & Spanish. For A Level....
From ItsMyAscent - 05 Jan 2015 06:37:13 GMT - View all Chennai jobs
Categories: Other Language Links

नायक भेदनिरूपणम् ।।

संस्कृतजगत - Mon, 01/05/2015 - 08:37
  • नायक: - 
    • धीरोदात्‍त 
      • दक्षिण 
      • धृष्‍ट 
      • अनुकूल 
      • शठ 
    • धीरोद्धत 
      • दक्षिण 
      • धृष्‍ट 
      • अनुकूल 
      • शठ
    • धीरललित 
      • दक्षिण 
      • धृष्‍ट 
      • अनुकूल 
      • शठ
    • धीरप्रशान्‍त 
      • दक्षिण 
      • धृष्‍ट 
      • अनुकूल 
      • शठ
टिप्‍पणम् - उपर्युक्‍तानां षोडशनायकेषु प्रत्‍येकस्‍य उत्‍तम, मध्‍यम, अधमेति त्रय: अन्‍य: वर्गीकरणश्‍च । एवं विधा आहत्‍य सम्‍पूर्ण संख्‍या 16*3= 48 सम्‍पूर्णं 48 प्रकार इति भवति नायकानाम् ।

इति
(adsbygoogle = window.adsbygoogle || []).push({});
Categories: Sanskrit Blogs

विक्रम संवत 2071, हेमन्त ऋतु, सूर्य दक्षिणायने, ...

विक्रम संवत 2071, हेमन्त ऋतु, सूर्य दक्षिणायने, पौष शुक्ल/माघ कृष्ण पक्ष, सूर्य धनु राश्यां :

https://fbcdn-sphotos-e-a.akamaihd.net/hphotos-ak-xpa1/v/t1.0-9/p100x100/10427295_369398783232020_3990561050136054093_n.jpg?oh=93e4ff701150f9b984e099b796d131e2&oe=552D4877&__gda__=1430212753_04bf6608f2f8fd022ca8c6f7b1f679cf

Pt. Baijnath Panchang

Pt. Baijnath Panchang के अनुसार इस सप्ताह के दिनों में व्रत/ त्यौहार/ पर्व (अधिक जानकारी के लिए देखें http://panchang.ptbn.in/)विक्रम संवत 2071, हेमन्त ऋतु, सूर्य दक्षिणायने, पौष शुक्ल/माघ कृष्ण पक्ष, सूर्य धनु राश्यां :चन्द्रमा मिथुन राश्यांSun, Jan 4, 2015 (सूर्योदय 7:07:32 AM), #पौष_शुक्ल_चतुर्दशी 9:24:26 AM तक, मृगशिरा नक्षत्र 8:02:12 AM तक - पूर्णिमा व्रतMon, Jan 5, 2015 (सूर्योदय 7:07:44 AM), #पौष_पूर्णिमा 10:25:07 AM तक, आर्द्रा नक्षत्र 9:33:14 AM तक - स्नान-दान की पूर्णिमा, माघ स्नान प्रारंभ, शाकम्भरी जयंतीचन्द्रमा कर्क राश्यांTue, Jan 6, 2015 (सूर्योदय 7:07:54 AM), #माघ_कृष्ण_प्रथमा 11:51:24 AM तक, पुनर्वसु नक्षत्र 11:28:39 AM तक - Wed, Jan 7, 2015 (सूर्योदय 7:08:03 AM), #माघ_कृष्ण_द्वितीया 1:43:26 PM तक, पुष्य नक्षत्र 1:48:31 PM तक - Thu, Jan 8, 2015 (सूर्योदय 7:08:11 AM), #माघ_कृष्ण_तृतीया 3:59:01 PM तक, आश्लेषा नक्षत्र 4:30:35 PM तक - संकष्टी माघी गणेशचतुर्थी व्रत (चंद्रोदय 8:35 PM)चन्द्रमा सिंह राश्यांFri, Jan 9, 2015 (सूर्योदय 7:08:17 AM), #माघ_कृष्ण_चतुर्थी 6:32:40 PM तक, मघा नक्षत्र 7:29:33 PM तक - Sat, Jan 10, 2015 (सूर्योदय 7:08:22 AM), #माघ_कृष्ण_पञ्चमी 9:15:15 PM तक, पूर्वाफाल्गुनी नक्षत्र 10:36:38 PM तक -चन्द्रमा कन्या राश्यांSun, Jan 11, 2015 (सूर्योदय 7:08:26 AM), #माघ_कृष्ण_षष्ठी 11:54:24 PM तक, उत्तराफाल्गुनी नक्षत्र Jan 12, 1:40:01 AM तक - अमृतसिद्धि योग 12-जन 1:40 AM से 12-जन 7:08 AM तकMon, Jan 12, 2015 (सूर्योदय 7:08:28 AM), #माघ_कृष्ण_सप्तमी Jan 13, 2:15:43 AM तक, हस्त नक्षत्र Jan 13, 4:25:56 AM तक - श्री रामनंदाचार्य जयंती, स्वामी विवेकानंद जन्म, राष्ट्रीय युवा दिवस
Categories: Social Network Pages

विक्रम संवत 2071, हेमन्त ऋतु, सूर्य दक्षिणायने, ...

Sanskrit's (FB) Wall - Mon, 01/05/2015 - 07:27
विक्रम संवत 2071, हेमन्त ऋतु, सूर्य दक्षिणायने, पौष शुक्ल/माघ कृष्ण पक्ष, सूर्य धनु राश्यां :

https://fbcdn-sphotos-e-a.akamaihd.net/hphotos-ak-xpa1/v/t1.0-9/p100x100/10427295_369398783232020_3990561050136054093_n.jpg?oh=93e4ff701150f9b984e099b796d131e2&oe=552D4877&__gda__=1430212753_04bf6608f2f8fd022ca8c6f7b1f679cf

Pt. Baijnath Panchang

Pt. Baijnath Panchang के अनुसार इस सप्ताह के दिनों में व्रत/ त्यौहार/ पर्व (अधिक जानकारी के लिए देखें http://panchang.ptbn.in/)विक्रम संवत 2071, हेमन्त ऋतु, सूर्य दक्षिणायने, पौष शुक्ल/माघ कृष्ण पक्ष, सूर्य धनु राश्यां :चन्द्रमा मिथुन राश्यांSun, Jan 4, 2015 (सूर्योदय 7:07:32 AM), #पौष_शुक्ल_चतुर्दशी 9:24:26 AM तक, मृगशिरा नक्षत्र 8:02:12 AM तक - पूर्णिमा व्रतMon, Jan 5, 2015 (सूर्योदय 7:07:44 AM), #पौष_पूर्णिमा 10:25:07 AM तक, आर्द्रा नक्षत्र 9:33:14 AM तक - स्नान-दान की पूर्णिमा, माघ स्नान प्रारंभ, शाकम्भरी जयंतीचन्द्रमा कर्क राश्यांTue, Jan 6, 2015 (सूर्योदय 7:07:54 AM), #माघ_कृष्ण_प्रथमा 11:51:24 AM तक, पुनर्वसु नक्षत्र 11:28:39 AM तक - Wed, Jan 7, 2015 (सूर्योदय 7:08:03 AM), #माघ_कृष्ण_द्वितीया 1:43:26 PM तक, पुष्य नक्षत्र 1:48:31 PM तक - Thu, Jan 8, 2015 (सूर्योदय 7:08:11 AM), #माघ_कृष्ण_तृतीया 3:59:01 PM तक, आश्लेषा नक्षत्र 4:30:35 PM तक - संकष्टी माघी गणेशचतुर्थी व्रत (चंद्रोदय 8:35 PM)चन्द्रमा सिंह राश्यांFri, Jan 9, 2015 (सूर्योदय 7:08:17 AM), #माघ_कृष्ण_चतुर्थी 6:32:40 PM तक, मघा नक्षत्र 7:29:33 PM तक - Sat, Jan 10, 2015 (सूर्योदय 7:08:22 AM), #माघ_कृष्ण_पञ्चमी 9:15:15 PM तक, पूर्वाफाल्गुनी नक्षत्र 10:36:38 PM तक -चन्द्रमा कन्या राश्यांSun, Jan 11, 2015 (सूर्योदय 7:08:26 AM), #माघ_कृष्ण_षष्ठी 11:54:24 PM तक, उत्तराफाल्गुनी नक्षत्र Jan 12, 1:40:01 AM तक - अमृतसिद्धि योग 12-जन 1:40 AM से 12-जन 7:08 AM तकMon, Jan 12, 2015 (सूर्योदय 7:08:28 AM), #माघ_कृष्ण_सप्तमी Jan 13, 2:15:43 AM तक, हस्त नक्षत्र Jan 13, 4:25:56 AM तक - श्री रामनंदाचार्य जयंती, स्वामी विवेकानंद जन्म, राष्ट्रीय युवा दिवस
Categories: Social Network Pages

नववर्षस्य आरंभः (Beginning of the New Year)

Learn Sanskrit - Mon, 01/05/2015 - 06:35

अद्य विश्वविद्यालयः उद्घाटयति। अद्य नववर्षस्य प्रथमः कार्यकारी दिवसः अस्ति। गतमासः द्वाविंशतितः दिनाङ्कतः अद्य पर्यन्तं विश्वविद्यालयः अप्यधीयत (was closed)।

२०१५-०१-०५ सोमवासरः (2015-01-05 Monday)


Categories: Learning Sanskrit

कुट्टनीमतम् -- औन्नत्यम्

कुट्टनीमतकाव्ये वाराणसीवर्णने त्रीणि दीर्घसमस्तपदानि विद्यन्ते । तत्र सर्वत्र नैरन्तर्यं ध्वनितम् । एकैकं तानि पद्यानि अवलोकयामः । अतितुङ्ग-सुरनिकेतन-शिखर-समुत्क्षिप्त-पवन-चलिताभिः । मञ्जरितमिव विराजति यत्र नभो वैजयन्तीभिः ॥६॥ उन्नताः देवालयाः, तदूर्ध्वभागेषु वायुना कम्पिताः वैजन्त्यः (पताकाः) । तैः मञ्जरितम् इव सञ्जातपुष्पगुच्छम् इव नभः विराजति यत्र (वाराणस्याम्) । अनेन दीर्घसमासेन साधु अनामकःnoreply@blogger.com0
Categories: Sanskrit Blogs

TGT ,2 - 6 years exp , Delhi

Samskrut Jobs - Mon, 01/05/2015 - 00:00
Times of India Ascent - A highly entrepreneurial role , the key responsibility will be to establish Altor`s leadership in the Executive Search market within a specific subsector or practice of the industry.Work independently on leadership...
Categories: Other Language Links

meaning of shlok

samskrita Google Group - Sun, 01/04/2015 - 15:07
First of all thanks a lot for guiding well.Though I am asking the same shlok again because I am not getting  meaning of  the word शो which is there in the shlok. Another thing is according to sandhi rule     श: + अन्तरम् = शोऽन्तरम् . then how can we take the word as  शो . In shlok अपूर्व / कान्त wo
Categories: Sanskrit Groups

Sanskrit blog: An Ode to Scientific Spirit-4

Simple Sanskrit - Sun, 01/04/2015 - 12:10
विज्ञानसंस्कृतिः-४
योहान्न केप्लरः ब्राहेउपाह्वस्य टैखोऽभिधेयस्य दीर्घकालात्तबहु-मूल्यावलोकनानाधृत्य सुन्दरंनियमत्रयं कथितवानहो भास्वरो ग्रहाणामिनपरिक्रमणगतिमुद्दिश्यविज्ञानसंस्कृतेस्ताडयत जयडिंडिमम् ॥ ५ ॥- - - - http://gssmurthy.blogspot.com http://murthygss.tripod.com/ http://sanskritcentral.com
Categories: Sanskrit Blogs

मित्रभेद: - प्रथमकथा ।

संस्कृतजगत - Sun, 01/04/2015 - 07:45
प्रथमकथा - प्रथमांक:
      कस्मिंश्चित् नगराभ्‍याशे केनापि वणिक्‍पुत्रेण तरुषण्‍डमध्‍ये देवतायमनं कर्तुमारब्‍धम् । तत्र च ये कर्मकरा: स्‍थापत्‍यादस्‍ते मध्‍याह्नवेलायामाहार्थ नगरमध्‍ये गच्‍छन्ति । अथ कदाचित् तत्रानुषंगिकं वानरयूथसितश्‍चेतश्‍च परिभ्रमत् आगतम् । तत्र एकस्‍यकस्‍याचित् शिल्पिनो*र्द्ध स्‍फाटितों*जवृक्षदारुमय: स्‍तम्‍भ: खदिरकीलकेन मध्‍यनिहितेन तिष्‍ठति । एतस्मिनन्‍तरे ते वानरा: तरुशिखरप्रसादश्रृंगदारुपर्यन्‍तेषु यथेच्‍छया क्रीडितुमारब्‍धा: । एकस्‍य ते वां प्रत्‍यासन्‍नमृत्‍युव्‍पापल्‍यात् तस्मिन्‍नर्द्धस्‍फाटितस्‍तम्‍भे उपविश्‍य पाणिभ्‍यां कीलकं संगृह्य यावत् उत्‍पाटयितुमारेभे तावन् तस्‍य स्‍तम्‍भमध्‍यगतवृषणस्‍य स्‍वस्‍थानात् चलितकीलकेन यद्वृत्‍तं तत्‍प्रागेव निवेदितम् । अतो*हं ब्रवीमि 'अव्‍यापारेषु इति आवयो: भक्षित्र शेष अहरौ*स्‍त्‍येव, यत् किमनेन व्‍यापारेण ।' दमनक आह - किं भवान् आहारार्थी केवलमेव ? तन्‍न युक्‍तम् उक्‍तंच ---

सुहृदामुपकारकारणाद्धिषयामप्‍यपकारकारणात् । 
नृपसंश्रय इष्‍यते बुधेर्जठर को न विभर्ति केवलम् ।।22 

यस्मिन् जीवति जीवन्ति बहव: सो*त्र जीवतु । 
बयांसि किं न कुर्वन्ति चंच्‍वा स्‍वोदरपूरणम् ।।23 

यं जीव्‍यते क्षणमपि प्रार्थितं मनुष्‍यै 
विज्ञानुशौर्यविभवार्य्यगुणै: समेतम् । 
तन्‍नाम जीवितमिह प्रव‍दन्ति तज्‍ज्ञा: । 
काको*पि जीवितचिराय बलिं च भुक्‍ते ।।24 

यो नात्‍मना न च परेण न बन्‍धुवर्ग 
दीने दयां न कुरुते न च भृत्‍यवर्गे । 
किं तस्‍य जीवितफलं हि मनुष्‍यलोके 
काको*पि जीवित चिरायु बलिं च भुक्‍ते ।।25 

सुपूरा स्‍यात्‍कुनदिका सुपूरौ मूषिकांजलि: 
सुसन्‍तुष्‍ट: का पुरुष: स्‍वल्‍पकेनापि तुष्‍यति ।।26 

किं तेन जातु जातेन मातुयौवनहारिणा 
आरोहति न य: स्‍वस्‍य व: शस्याग्र ध्‍वजो यथा ।।27 

परिवर्तिनि संसारे मृत: को वा न जायते 
जातस्‍तु गण्‍यते सो*त्र त: स्‍फुरेच्‍च श्रियाधिक: ।।28 

जातस्‍य नदीतीरे तस्‍यापि तृणस्‍य जन्‍मसाफल्‍यम् । 
तत्‍सलिलमज्‍जानाकुलजनहस्‍तालम्‍बं न भवति ।।29 

स्तिमितान्‍नतसंचारा जनसन्‍तापहारिण: 
जायन्‍ते विरला लोके जलदा इव सज्‍जना: ।।30 

निरतिशयं गरिमाणं तेन जनन्‍या: स्‍मरन्ति विद्वान्‍स: । 
यत्‍कमपि वहति गर्भ महतामपि यो गुरुर्भवति ।।31 

अप्रकटीकृतशक्ति शक्‍तो*पि जनस्तिरस्‍क्रयां लभते 
निवसन्‍नन्‍तर्दारूणि लंघ्‍यो वहिनर्न तु ज्‍वलित: ।।32

अनुवर्तिष्‍यते..............

इति
(adsbygoogle = window.adsbygoogle || []).push({});
Categories: Sanskrit Blogs

गतिकारकाभ्यामन्यपूर्वस्य (Different from movement or case)

Learn Sanskrit - Sun, 01/04/2015 - 04:45

एरनेकाचोऽसंयोगपूर्वस्य॥६-४-८२॥ इति सूत्रे गतिकारकाभ्यामन्यपूर्वस्य इति वार्तिकः अस्ति। तं वार्तिकम् ईश्वरचन्द्रः अर्थापयति – जिस शब्द के पूर्वपद में गतिसंज्ञक या कारक से भिन्न शब्द हो तो उक्त यण् नहीं होता है।
अनेन वार्तिकेन शुद्ध + धी + औ = शुद्धधियौ किन्तु प्र + धी + औ = प्रध्यौ – अहं न बोधामि कथं प्र इति गतिसंज्ञकः अथवा कारकः अस्ति किन्तु शुद्ध इति गतिसंज्ञकः नास्ति कारकः अपि नास्ति। कृपया बोधयतु।

२०१५-०१-०४ रविवासरः (2015-01-04 Sunday)


Categories: Learning Sanskrit

Pages

Subscribe to Sanskrit Central aggregator