Feed aggregator

HYMNS TO SRIMATA - ANANDALAHARI

Gleanings from Sanskrit - Sat, 04/05/2014 - 10:57
         ४. आनन्दलहरी    (श्री शंकराचार्यकृतं)भवानि स्तोतुं त्वां प्रभवति चतुर्भिर्न वदनैःप्रजानामीशानः त्रिपुरमथनः पञ्चभिरपि ।न षड्भिः सेनानीः दशशतमुखैरप्यहिपतिः   तदान्येषां केषां कथय कथमस्मिन्नवसरः ॥ १ ॥
घृतक्षीरद्राक्षामधुमधुरिमा कैरपिपदैःविशिष्यानाख्येयो भवति रसनामात्रविषयः ।तथा ते सौन्दर्यं परमशिवदृङ्मात्रविषयःकथङ्कारं ब्रूमः सकलनिगमागोचरगुणे ॥ २ ॥  मुखे ते ताम्बूलं नयनयुगले कज्जलकलाललाटे काश्मीरं विलसति गले मौक्तिकलता ।स्फुरत् काञ्ची शाटी पृथुकटितटॆ हाटकमयीभजामि त्वां गौरीं नगपतिकिशोरीमविरतं ॥ ३ ॥
विराजन्मन्दारद्रुमकुसुमहारस्तनतटीनदद्वीणानादश्रवणविलसत्कुण्डलगुणा ।नताङ्गी मातङ्गी रुचिरगतिभङ्गी भगवतीसती शंभॊरंभॊरुहचटुलचक्षुर्विजयते ॥ ४ ॥
नवीनार्कभ्राजन्मणिकनकभूषापरिकरैःवृताङ्गी सारङ्गी रुचिरनयनाङ्गीकृतशिवा ।तडित्पीता पीताम्बरललितमञ्जीरसुभगाममापर्णा पूर्णा निरवधिसुखैरस्तु सुमुखी ॥ ५ ॥
हिमाद्रे संभूता सुललितकरैः पल्लवयुतासुपुष्पा मुक्ताभिर्भ्रमरकलिताचालकभरैः ।कृतस्थाणुस्थाना कुचफलनता सूक्तिसरसारुजां हन्त्री गन्त्री विलसति चिदानन्दलतिका ॥ ६ ॥
सपर्णामाकीर्णां कतिपयगुणैः सादरमिहश्रयन्त्यन्ये वल्लीं मम तु मतिरेवं विलसति ।अपर्णैका सेव्या जगति सकलैर्यत्परिवृतःपुराणोऽपि स्थाणुः फलति किल कैवल्यपदवीम् ॥ ७ ॥
विधात्री धर्माणां त्वमसि सकलाम्नायजननीत्वमर्थानां मूलं धनदनमनीयाङ्घ्रिकमले ।त्वमादिः कामानां जननि कृतकन्दर्पविजयेसतां मुक्तेर्बीजं त्वमसि परब्रह्ममहिषी ॥ ८ ॥
प्रभूता भक्तिस्ते यदपि न ममालोलमनसः त्वया तु श्रीमत्या सदयमवलोक्योऽहमधुना ।पयोदः पानीयं दिशति मधुरं चातकमुखेभृशं शङ्कॆ कैर्वा विधिभिरनुनीता मम मतिः ॥ ९ ॥
कृपापाङ्गालोकं वितर तरसा साधुचरितेन ते युक्तोपेक्षा मयि शरणदीक्षामुपगते ।न चेदिष्टं दद्यादनुपदमहॊ कल्पलतिकाविशेषः सामान्यैः कथमितरवल्लीपरिकरैः ॥ १० ॥
महान्तं विश्वासं तवचरणपङ्केरुहयुगेनिधायान्यन्नैवाश्रितमिह मया दैवतमुमे ।तथापि त्वच्चेतो यदि मयि न जायेत सदयंनिरालम्बो लम्बोदरजननि कं यामि शरणम् ॥ ११ ॥
अयः स्पर्शे लग्नं सपदि लभते हेमपदवींयथा रथ्यापाथः शुचि भवति गङ्गौघमिलितं ।तथा तत्तत्पापैरतिमलिनमन्तर्मम यदित्वयि प्रेम्णासक्तं कथमिव न जायेत विमलम् ॥ १२ ॥
त्वदन्यस्मादिच्छाविषयफललाभे न नियमःत्वमर्थानामिच्छाधिकमपि समर्था वितरणे ।इति प्राहुः प्राञ्चः कमलभवनाद्यास्त्वयि मनःत्वदासक्तं नक्तंदिवमुचितमीशानि कुरु तत् ॥ १३ ॥

स्फुरन्नानारत्नस्फटिकमयभित्तिप्रतिफल-त्त्वदाकारं चञ्चच्छशधरकलासौधशिखरम् ।मुकुन्दब्रह्मेन्द्रप्रभृतिपरिवारं विजयतेतवागारं रम्यं त्रिभुवनमहाराजगृहिणि ॥ १४ ॥
निवासः कैलासे विधिशतमखाद्याः स्तुतिकराःकुटुंबं त्रैलोक्यं कृतकरपुटः सिद्धिनिकरः ।  महेशः प्राणेशस्तदवनिधराधीशतनयेन ते सौभाग्यस्य क्वचिदपि मनागस्ति तुलना ॥ १५ ॥
वृषो वृद्धो यानं विषमशनमाशानिवसनं श्मशानं क्रीडाभूर्भुजगनिवहो भूषणविधिः ।समग्रा सामग्री जगति विदितैवं स्मररिपोःयदेतस्यैश्वर्यं तव जननि सौभाग्यमहिमा ॥ १६ ॥
अशेषब्रह्माण्डप्रलयविधिनैसर्गिकमतिःश्मशानेष्वासीनः कृतभसितलेपः पशुपतिः ।दधौ कण्ठे हालाहलमखिलभूगोलकृपयाभवत्याः संगत्याः फलमिति च कल्याणि कलये ॥ १७ ॥
त्वदीयं सौंदर्यं निरतिशयमालोक्य परयाभियैवासीद्गङ्गा जलमयतनुः शैलतनये ।तदेतस्यास्तस्माद्वदनकमलं वीक्ष्य कृपयाप्रतिष्ठामातन्वन्निजशिरसि वासेन गिरिशः ॥ १८ ॥
विशालश्रीखण्डद्रवमृगमदाकीर्णघुसृण-प्रसूनव्यामिश्रं भगवति तवाभ्यङ्गसलिलम् ।समादाय स्रष्टा चलितपदपांसून्निजकरैःसमाधत्तॆ सृष्टिं विबुधपुरपङ्केरुहदृशाम् ॥ १९ ॥

वसन्ते सानन्दे कुसुमितलताभिः परिवृतेस्फुरन्नानापद्मे सरसि कलहंसालिसुभगे ।सखीभिः खेलन्तीं मलयपवनान्दोलितजलेस्मरेद्यस्त्वां तस्य ज्वरजनितपीडापसरति ॥ २० ॥               ***           
     ***


Click  here to get to  the Master Index from where you can  access  more than 600 posts
© P R Ramamurthy.
Categories: Sanskrit Blogs

HYMNS TO SRIMATA - SRI MEENAKSHI STOTRAM

Gleanings from Sanskrit - Sat, 04/05/2014 - 10:55
३. श्रीमीनाक्षीस्तोत्रम्      (श्री शंकराचार्यकृतं)
श्रीविद्ये शिववामभागनिलये श्रीराजराजार्चितेश्रीनाथादिगुरुस्वरूपविभवे चिन्तामणीपीठिके ।श्रीवाणीगिरिजानुताङ्घ्रिकमले श्रीशांभवि श्रीशिवेमध्याह्ने मलयध्वजाधिपसुते मां पाहि मीनाम्बिके ॥ १ ॥
चक्रस्थेऽचपले चराचरजगन्नाथे जगत्पूजितेआर्तालीवरदे नताभयकरे वक्षोजभारान्विते ।विद्ये वेदकलापमौलिविदिते विद्युल्लताविग्रहेमातः पूर्णसुधारसार्द्रहृदये मां पाहि मीनाम्बिके ॥ २ ॥
कॊटीराङ्गदरत्नकुण्डलधरे कोदण्डबाणाञ्चितेकोकाकारकुचद्वयोपरिलसत्प्रालम्बिहारान्विते ।शिञ्जन्नूपुरपादसारसमणिश्रीपादुकालंकृतेमद्दारिद्‌र्यभुजंगगारुडखगे मां पाहि मीनाम्बिके ॥ ३ ॥

ब्रह्मॆशाच्युतगीयमानचरिते प्रेतासनान्तःस्थितेपाशोदङ्कुशचापबाणकलिते बालेन्दुचूडाञ्चिते ।बाले बालकुरङ्गलोलनयने बालार्ककोट्युज्ज्वलेमुद्राराधितदैवते मुनिनुते मां पाहि मीनाम्बिके ॥ ४ ॥
गन्धर्वामरयक्षपन्नगनुते गङ्गाधरालिङ्गितेगायत्री गरुडासने कमलजे सुश्यामले सुस्थिते ।खातीते खलदारुपावकशिखे खद्योतकोट्युज्ज्वलेमन्त्राराधितदैवते मुनिनुते मां पाहि मीनाम्बिके ॥ ५ ॥
नादे नारदतुम्बुराद्यविनुते नादान्तनादात्मिकेनित्ये नीललतात्मिके निरुपमे नीवारशूकोपमे ।कान्ते कामकले कदम्बनिलये कामेश्वराङ्कस्थितेमद्विद्ये मदभीष्टकल्पलतिके मां पाहि मीनाम्बिके ॥ ६ ॥
वीणानादनिमीलितार्धनयने विस्रस्तचूलीभरेताम्बूलारुणपल्लवाधरयुते ताटङ्कहारान्विते ।श्यामे चन्द्रकलावतंसकलिते कस्तूरिकाभालकेपूर्णॆ पूर्णकलाभिरामवदने मां पाहि मीनाम्बिके ॥ ७ ॥
शब्दब्रह्ममयी चराचरमयी ज्योतिर्मयी वाङ्मयीनित्यानन्दमयी निरञ्जनमयी तत्त्वंमयी चिन्मयी ।तत्त्वातीतमयी परात्परमयी मायामयी श्रीमयीसर्वैश्वर्यमयी सदाशिवमयी मां पाहि मीनाम्बिके ॥ ८ ॥                   *** 

Click  here to get to  the Master Index from where you can  access  more than 600 posts
© P R Ramamurthy.
Categories: Sanskrit Blogs

यत्राऽधमाः सर्वजगत्समागताः

दैनिकः श्लोकः - Fri, 04/04/2014 - 19:54
यत्राऽधमाः सर्वजगत्समागताः कं चिच्च किं चित्सततं यभन्ते।
अधर्मभक्ता धनकामचोदिताः पुनर्न पश्येयममेरिकां ताम्॥
Categories: Sanskrit Blogs

अमेरिके नेति तवाऽऽदिनाम

दैनिकः श्लोकः - Fri, 04/04/2014 - 19:51
अमेरिके नेति तवाऽऽदिनाम म्लेच्छा इमे नैव च भूमिपुत्राः।
मत्ते तु नामाऽऽद्ययुगे क्व चाऽऽद्य तत्क्व कूर्मकद्वीप तवाऽऽदिवासिनः॥
Categories: Sanskrit Blogs

Possible applications of Mīmāṃsā deontics: on Chaudhuri and Vardi

sanscrite cogitare, sanscrite loqui - Fri, 04/04/2014 - 18:37
There are fields in which the contribution of applied ethics and deontics are more than needed, such as that of the programming of artificial intelligence connected to robots which might interact with human beings. Chaudhuri and Vardi (their article can be downloaded here) quote the following case: (please read the rest at my new blog, here).
Categories: Other Language Links

सप्त स्‍वरा: ।।

संस्कृतजगत - Fri, 04/04/2014 - 17:30
सप्‍तस्‍वराणां प्रयोग: बहुध क्रियते जनै: । के च ते सप्‍त स्‍वरा: -  अधोक्‍ता:
  1.  षड्ज: 
  2. ऋषभ: 
  3. गान्‍धार: 
  4. मध्‍यम: 
  5. पंचम: 
  6. धैवत: 
  7. निषाद:
निषादर्षभ-गान्‍धार-षड्ज-मध्‍यम-धैवता: । पंचमश्‍चेत्‍यमी सप्‍त तन्‍त्रीकण्‍ठो‍त्थिता: स्‍वरा: ।।
इति

Categories: Sanskrit Blogs

अमेरिके इमे म्लेच्छाः

दैनिकः श्लोकः - Thu, 04/03/2014 - 19:40
अमेरिके इमे म्लेच्छाः के के चेहाऽऽदितोऽवसन्।
कूर्मद्वीप इति क्वाऽद्य श्रूयते चाऽऽदिनाम ते॥

http://en.wikipedia.org/wiki/Turtle_Island_%28North_America%29
Categories: Sanskrit Blogs

मासेन mIs

AVG-Sanskrit - Thu, 04/03/2014 - 19:30

Today we will look at the form मासेन mIsmasculine Instrumental singular from श्रीमद्भागवतम् 3.31.3.

मासेन तु शिरो द्वाभ्यां बाह्वङ्घ्र्याद्यङ्गविग्रहः । नखलोमास्थिचर्माणि लिङ्गच्छिद्रोद्भवस्त्रिभिः ।। ३-३१-३ ।।
चतुर्भिर्धातवः सप्त पञ्चभिः क्षुत्तृडुद्भवः । षड्भिर्जरायुणा वीतः कुक्षौ भ्राम्यति दक्षिणे ।। ३-३१-४ ।।

श्रीधर-स्वामि-टीका
बाह्वङ्घ्र्यादीनामङ्गानां विग्रहो विभागः । लिङ्गं च छिद्राणि च तेषामुद्भवः ।। ३ ।। जरायुणा गर्भवेष्टनेन वीतः प्रावृतः ।। ४ ।।

Gita Press translation – In the course of a month a head is formed and the end of two months hands, feet and other limbs take shape. By the end of three months the nails (of fingers and toes), the hair on the body (those of eyes, nostrils, ears, mouth and anus) (3). In as many as four months the seven essential ingredients of the body (viz., chyle, blood, flesh, fat, bone, marrow and semen) come into being; while at the end of five months hunger and thirst make themselves felt. In the course of six months the fetus is enclosed by an amnion and begins to move in the right side of the abdomen (or in the left if it is a female) (4).

मासेन is तृतीया-एकवचनम् of the पुंलिङ्ग-प्रातिपदिकम् ‘मास’।

(1) मास + टा । By 4-1-2 स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिँभ्याम्भ्यस्ङसोसाम्ङ्योस्सुप्। As per 2-3-6 अपवर्गे तृतीया – A third case affix (‘टा’, ‘भ्याम्’, ‘भिस्’) is used following a प्रातिपदिकम् (nominal stem) denoting (measure of) time or (measure of) path/road when there is continuous connection with an action and completion of the action (i.e. attainment of the result) is meant.

See question 2.

(2) मास + इन । अनुबन्ध-लोपः by 7-1-12 टाङसिँङसामिनात्स्या: – Following a अङ्गम् ending in the letter ‘अ’, the affixes ‘टा’, ‘ङसिँ’ and ‘ङस्’ are replaced respectively by ‘इन’, ‘आत्’ and ‘स्य’।

(3) मासेन । By 6-1-87 आद्गुणः।

Questions:

1. Where else (besides in मासेन) has the सूत्रम् 2-3-6 अपवर्गे तृतीया been used in the verses?

2. The third case affix prescribed by the सूत्रम् 2-3-6 अपवर्गे तृतीया is a अपवाद: (exception) to which case affix prescribed by which सूत्रम्?

3. After quoting the example अह्ना क्रोशेन वानुवाकोऽधीत: on the सूत्रम् 2-3-6 अपवर्गे तृतीया the सिद्धान्तकौमुदी makes the comment – अपवर्गे किम्? मासमधीतो नायात:। Please explain this comment.

4. Which सूत्रम् prescribes the affix अप् to derive the प्रातिपदिकम् ‘उद्भव’ (used as part of the compound क्षुत्तृडुद्भवः in the verses)?

5. How would you say this in Sanskrit?
“I will be back in a second.” Use the verbal root √वृत् (वृतुँ वर्तने १. ८६२) preceded by the उपसर्ग: ‘नि’ for ‘to come back.’

6. How would you say this in Sanskrit?
“Over the course of five years, we will complete the study of grammar.” Paraphrase to “Over the course of five years, we will take the study of grammar to completion.”

Easy questions:

1. Which सूत्रम् prescribes the दीर्घादेश: (elongation) in the form भ्राम्यति?

2. Where has the सूत्रम् 7-3-102 सुपि च been used in the verses?

Categories: Sanskrit Grammar

दश दिश: ।।

संस्कृतजगत - Thu, 04/03/2014 - 17:30
 
  1.  पूर्वा 
  2. आग्नेयी 
  3. दक्षिणा 
  4. नैऋत्‍या 
  5. पश्चिमा 
  6. वायव्‍या 
  7. उत्‍तरा 
  8. ईशान्या 
  9. पृथ्‍वी 
  10. आकाश: 
इति

Categories: Sanskrit Blogs

TGT ( <strong class="blkclor">Sanskrit</strong> ) ,1 - 4 years exp , Pune

Samskrut Jobs - Thu, 04/03/2014 - 00:00
SNBP International School - Establishes and maintains cooperative working relationships with students , parents , and colleagues.there are vacanies for the teaching Faculty for the academic Years 2014-15.the Applicant must be convent educated...
Categories: Other Language Links

कालप्रभाते खलु संप्रहारः

दैनिकः श्लोकः - Wed, 04/02/2014 - 19:59
कालप्रभाते खलु संप्रहारः समाप्त एवाऽस्ति स इन्द्रवृत्रयोः।
मन्यस्व मेति प्रतिपश्य धीमन्नद्याऽपि वृत्रोऽस्ति हि लोकरूपः॥
Categories: Sanskrit Blogs

अष्‍टांगयोग: (योगस्‍य अष्‍ट अंगानि) ।।

संस्कृतजगत - Wed, 04/02/2014 - 17:30
अष्‍टांगयोगे एतानि अष्‍ट अंगानि -
  1. यम: 
  2. नियम: 
  3. आसनं
  4. प्राणायाम: 
  5. प्रत्‍याहार: 
  6. ध्‍यानम् 
  7. धारणा 
  8. समाधि:
इत्‍येतानि सन्ति अष्‍टांगयोगस्‍य अष्‍ट अंगानि ।

इति

Categories: Sanskrit Blogs

गीतायां धातवः (१)

Etymology of most words in Sanskrit can be traced to one धातु or another. So to understand Sanskrit words, and in turn to understand गीता, it becomes important to know the धातु, from which words in गीता are derived.

At this blog I have already presented study of many धातु-s. But it came to mind that there can be a tabular compilation of the धातु-s. And it is turning out to be an interesting study.

When studying words in just first seven श्लोक-s, number of धातु-s, I could trace to, turned out to be as many as 52, as below.There is a long way to go to complete all the 700 श्लोक-s.

This tabulation is not final. Many of these धातु-s will be relevant to many more words, coming in other श्लोक-s. So, this tabulation will be revised for every such occurence.

Number of धातु-s in words in गीता would of course be a large number, but, maybe, not more than 2200-odd धातु-s listed by पाणिनि in his धातुपाठ. By the way, I could not find धातु ओज्, listed at #४६ below, in the धातुपाठ at http://sanskritdocuments.org/all_sa/dhatupathaindex_sa.html. But I did find the धातु mentioned in Apte’s dictionary at http://dsalsrv02.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/contextualize.pl?p.1.apte.2682502

 

अनुक्र.

धातुः

गणः सेट्/अनिट्, पदम्

धातुपाठे

गीतायाम् संदर्भः

विशिष्टः शब्दः

व्युत्पत्तिः

श्रि

१. १०४४ सेट् उ०

श्रिञ् सेवायाम्

श्रीपरमात्मने

श्रीमद्भगवद्गीता

श्री

श्री

९. ३ अनिट् उ०

श्रीञ् पाके

श्रीपरमात्मने

श्री

३-अ

नम्

१. ९४४

नमामनुपसर्गाद्वा [मित्]

३-आ

नम्

१. ११३६ अनिट् प०

णम प्रह्वत्वे शब्दे च

श्रीपरमात्मने नमः

नमः

४-अ

भज्

१.११५३ अनिट् उ०

भज सेवायाम्  

श्रीमद्भगवद्गीता

भगवत्

४-आ

भज्

१०. २५९ सेट् उ०

भज विश्राणने

श्रीमद्भगवद्गीता

भगवत्

५-अ

भञ्ज्

७. १६ अनिट् प०

भञ्जो आमर्दने

श्रीमद्भगवद्गीता

भगवत्

५-आ

भञ्ज्

१०. २९० सेट् उ०

भजि- [भाषार्थः]

श्रीमद्भगवद्गीता

भगवत्

गै

१. १०६५ अनिट् प०

गै शब्दे

श्रीमद्भगवद्गीता

गीता

७-अ

प्रथ्

१. ८६९ सेट् आ०

प्रथ(म्)प्रख्याने

प्रथमोऽध्यायः

प्रथमः

७-आ

प्रथ्

१०. २७ सेट् उ०

प्रथ प्रख्याने

प्रथमोऽध्यायः

प्रथमः

८-अ

अय्

१. ५४६ सेट् आ०

अय- [गतौ]

अध्यायः

अयनेषु  (१-११)

अध्यायः

अधि + आ + अयः

अयन  [अय्-ल्युट्]

८-आ

अय्

१.१०३१ सेट् उ०

(अय गतौ)

अध्यायः

अयनेषु  (१-११)

अध्यायः

अधि + आ + अयः

अयन [अय्-ल्युट्]

९-अ

२. ४० अनिट् प०

इण् गतौ

अध्यायः समवेताः समितिञ्जयः

अध्यायः

समवेताः

समिति

अधि + आ + अयः

सम् + अव + इत

सम् + इ → समिति

९ आ

२. ४१अनिट् आ०

इङ् अध्ययने | (नित्यमधिपूर्वः )

अध्यायः

अधि + आ + अयः

९-इ

२. ४२अनिट् प०

इक् स्मरणे | (अयमप्यधिपूर्वः)

अध्यायः

अध्यायः

अधि + आ + अयः

१०

४. ३८ अनिट् आ०

ईङ् गतौ  

अध्यायः, समवेताः (१-१)

अध्यायः

समवेताः

अधि + आ + अयः

सम् + अव + ईत

११-अ

धृ

१.१११५ अनिट् आ०

धृङ् अवध्वंसने

धृतराष्ट्र धार्तराष्ट्राणाम् (१-१९), धार्तराष्ट्रान् (१-२०)

धृत

११-आ

धृ

१. १०४७अनिट् उ०

धृञ् धारणे

धृतराष्ट्र

धर्मक्षेत्रे (१-१) धार्तराष्ट्राणाम् (१-१९), धार्तराष्ट्रान् (१-२०)

धृत

धर्मः

धर्मः [ध्रियते लोकोऽनेन, धरति लोकं वा धृ-मन्; cf. Uṇ 1. 137]

११-इ

धृ

६. १४८ अनिट् आ०

धृङ् अवस्थाने

धृतराष्ट्र

धर्मक्षेत्रे (१-१) धार्तराष्ट्राणाम् (१-१९) धार्तराष्ट्रान् (१-२०)

धृत

धर्मः

१२

राज्

१. ९५६ सेट् उ०

राजृ दीप्तौ |

धृतराष्ट्र,

राजा (१-२), विराटः (१-४), काशिराजः (१-५)

राजा (१-१६) विराटः (१-१७) धार्तराष्ट्राणाम् (१-१९), धार्तराष्ट्रान् (१-२०)

राष्ट्रम्

राजा

राष्ट्रम् [राज्-ष्ट्रन् Uṇ.4.167]

राजा [राज्-कनिन् रञ्जयति रञ्ज्-कनिन् नि ˚ वा Uṇ.1.145]

१३-अ

वच्

२. ५८ अनिट् प०

वच परिभाषणे |

उवाच, वचनम् (१-२),

वाक्यम् (१-२१)

 

उवाच, वचनम्, वाक्यम्

 वाक्यम् [वच्-ण्यत् चस्य कः]

१३-आ

वच्

१०. ३८०सेट् उ०

वच परिभाषणे |

उवाच, वचनम् (१-२),

वाक्यम् (१-२१)

उवाच, वचनम्, वाक्यम्

वाक्यम् [वच्-ण्यत् चस्य कः]

१४-अ

क्षि

६. १४३अनिट् प०

क्षिर्भाषायामित्येके ।

क्षि निवासगत्योः |

धर्मक्षेत्रे (१-१), कुरुक्षेत्रे (१-१)

क्षेत्रम्

१४-आ

क्षि

१. २६९ अनिट् प०

क्षि क्षये |

१४-इ

क्षि

५. ३३सेट् प०

क्षि- [क्षी- ][हिंसायाम्]

१५

युध्

४. ६९ अनिट् आ०

युध सम्प्रहारे

युयुत्सवः (१-१) दुर्योधनः (१-२) युधि (१-४) युयुधानः (१-४) युधामन्युः (१-६) युद्धविशारदाः (१-९)

युधिष्ठिरः (१-१६)

योद्धुकामान् (१-२२) योद्धव्यम् (१-२२)

युयुत्सुः

दुर्योधनः

युयुधानः

योद्धुम् इच्छति इति युयुत्सुः

दुष्करं योधनं अनेन सह इति दुर्योधनः

१६-अ

कृ

८. १० अनिट् उ०

डुकृञ् करणे |

अकुर्वत (१-१) भीमकर्मा (१-१५)

१६-आ

कृ

१. १०४८ अनिट् उ०

(कृञ् करणे) |

भीमकर्मा (१-१५)

१६-इ

कृ

५. ७ अनिट् उ०

कृञ् हिंसायाम् |

१७-अ

जि

१. ६४२अनिट् प०

जि जये |

संजय (१-१) समितिञ्जयः (१-८) धनञ्जयः (१-१५) अनन्तविजयम् (१-१६) अपराजितः (१-१७)

सम् + जि

१७-आ

जि

१. १०९६ अनिट् प०

जि- [अभिभवे]

पुरुजित् (१-५) समितिञ्जयः (१-८) धनञ्जयः (१-१५) अनन्तविजयम् (१-१६) अपराजितः (१-१७)

१७-इ

जि

१०. ३२४ सेट् उ०

जि- [[भाषार्थः]च]

१८

दृश्

१. ११४३ अनिट् प०

दृशिर् प्रेक्षणे

दृष्ट्वा (१-२), पश्य (१-३), दृष्ट्वा (१-२०)

१९

उह्

१. ८४० सेट् प०

उहिर् अर्दने

व्यूढम् (१-२), व्यू ढाम् (१-३)

२०

ऊह्

१. ७३५ सेट् आ०

ऊह वितर्के

व्यूढम् (१-२), व्यू ढाम् (१-३)

२१

वह्

१. ११५९ अनिट् उ०

वह प्रापणे

व्यूढम् (१-२), व्यू ढाम् (१-३)

२२-अ

चर्

१. ६४०सेट् प०

चर गत्यर्थाः | चरतिर्भक्षणार्थोऽपि (चर भक्षणे च)(चरतिर्भक्षणेऽपि)

आचार्यम् (१-२), आचार्य (१-३)

आचिनोति च शास्त्रार्थं आचारे स्थापयत्यपि । स्वयमाचरते यस्तु स आचार्य इति स्मृतः ।।

२२-आ

चर्

१०. २७४ सेट् उ०

चर संशये

२३

गम्

१. ११३७ अनिट् प०

गमॢ- [गतौ]

उपसंगम्य (१-२)

उप + सम् + गम्

२४

ब्रू

२. ३९सेट् (अनिट्) उ०

ब्रूञ् (ब्रूञ्)व्यक्तायां वाचि

अब्रवीत् (१-२) ब्रवीमि (१-७)

आह (१-२१)

आह supposed by Indian grammarians to be derived from ब्रू and by European scholars from अह्

२५-अ

चम्

१. ९५१

[न]- चमाम् [मित्]

चमूम् (१-३)

चमूः

चम्-ऊ Uṇ.1.81

२५-आ

चम्

१. ५४०सेट् प०

चमु- [अदने] |

२५-इ

चम्

५. ३१ सेट् प०

चमु भक्षणे

२६

द्रु

१. १०९५अनिट् प०

द्रु गतौ

द्रुपदपुत्रेण (१-३) द्रौपदेयाः (१-६) द्रुपदः (१-१८) द्रौपदेयाः (१-१८)

द्रुपदः

द्रुतिः पदयोः यस्य

२७-अ

पद्

४. ६५ अनिट् आ०

पद गतौ

द्रुपदपुत्रेण (१-३) द्रुपदः (१-१८) द्रौपदेयाः (१-१८)

पदम्

२७-आ

पद (पद्)

१०. ४४०सेट् आ०

पद गतौ

द्रुपदपुत्रेण (१-३) द्रौपदेयाः (१-६) द्रुपदः (१-१८) द्रौपदेयाः (१-१८)

पदम्

२८

शास्

२. ७० सेट् प०

शासु अनुशिष्टौ

शिष्येण (१-३)

शिष्यः

शास्-क्यप्

२९-अ

शिष्

७. १४ अनिट् प०

शिषॢ विशेषणे

शिष्येण (१-३) विशिष्टाः (१-७)

२९-आ

शिष्

१. ७८३ सेट् प०

शिष- [हिंसार्थः]

२९-इ

शिष्

१०. ३४९ सेट् उ०

शिष असर्वोपयोगे

३०

धी

४. ३१ अनिट् आ०

(ओ)धीङ् आधारे

धीमता (१-३)

३१

धि

६. १४२ अनिट् प०

धि धारणे

धीमता (१-३)

३२-अ

शूर (शूर्)

१०. ४४४ सेट् आ०

शूर- [विक्रान्तौ]

शूराः (१-४)

३२-आ

शूर्

४. ५२सेट् आ०

शूरी हिंसास्तम्भनयोः (हिंसस्तम्भयोः)

शूराः (१-४)

३३-अ

इष्

४. २२सेट् प०

इष [ईष]गतौ

महेष्वासाः (१-४) परमेष्वासाः (१-१७)

इष्वासाः

इषुः

इषवे आसः

इष्-उ; cf. also Uṇ.1.13

३३-आ

इष्

६. ७८सेट् प०

इष (इषु)इच्छायाम्  

३३-इ

इष्

९. ६१ सेट् प०

इष आभीक्ष्ण्ये

३४-अ

अस्

१. १०२९ सेट् उ०

अस गतिदीप्त्यादानेषु

महेष्वासाः (१-४) परमेष्वासाः (१-१७)

आसः

३४-आ

अस्

२. ६०सेट् प०

अस भुवि

महेष्वासाः (१-४) परमेष्वासाः (१-१७)

आसः

३४-इ

अस्

४. १०६ सेट् प०

असु क्षेपणे

महेष्वासाः (१-४) परमेष्वासाः (१-१७)

आसः

३५

आस्

२. ११ सेट् आ०

आस उपवेशने

महेष्वासाः (१-४) परमेष्वासाः (१-१७)

आसः

३६

भी

३. २अनिट् प०

ञिभी भये

भीमार्जुनसमाः (१-४)

भीम

भी अपादाने मक

३७-अ

अर्ज्

१. २५६सेट् प०

अर्ज- [अर्जने]

भीमार्जुनसमाः (१-४)

अर्जुनः

अर्ज्-उनन् णिलुक् च Uṇ.3.58

३७-आ

अर्ज्

१०. २५०सेट् उ०

अर्ज प्रतियत्ने (सम्पादने च)

भीमार्जुनसमाः (१-४)

अर्जुनः

३८

ऋज्

१. २००सेट् आ०

ऋज गतिस्थानार्जनोपार्जनेषु

भीमार्जुनसमाः (१-४)

अर्जुनः

३९-अ

सम्

१. ९६३सेट् प०

षम- [अवैकल्ये (वैकल्ये)

भीमार्जुनसमाः (१-४)

समाः

३९-आ

सम्

४. १३२सेट् प०

समी [परिमाणे ]इत्येके

भीमार्जुनसमाः (१-४)

समाः

४०

रम्

१. ९८९अनिट् आ०

रमु क्रीडायाम् | रम इति माधवः

महारथः (१-४) महारथाः (१-६) महारथः (१-१७)

रथः

रम्यते अनेन अत्र वा, रम्-कथन्; cf. Uṇ.2.2

४१-अ

धृष्

१०. ३८८ सेट् उ०

धृष प्रसहने

धृष्टकेतुः (१-५) धृष्टद्युम्नः (१-१७)

धृष्ट

४१-आ

धृष्

५. २५ सेट् प०

ञिधृषा प्रागल्भ्ये

धृष्टकेतुः (१-५) धृष्टद्युम्नः (१-१७)

४२

वीर (वीर्)

१०. ४४५ सेट् आ०

वीर विक्रान्तौ

वीर्यवान् (१-५, १-६)

४३-अ

भुज्

७. १७अनिट् प०

भुज पालनाभ्यवहारयोः

कुन्तिभोजः (१-५)

४३-आ

भुज्

६. १५३ प०

भुजो कौटिल्ये

४४-अ

मन्

८. ९सेट् आ०

मनु अवबोधने

युधामन्युः (१-६)

मन्युः

मन्-युच् Uṇ.3.2

४४-आ

मन्

४. ७३ अनिट् आ०

मन ज्ञाने

४४-इ

मन्

१०. २३३सेट् आ०

मान स्तम्भे

४५

क्रम्

१. ५४५सेट् प०

क्रमु पादविक्षेपे

विक्रान्तः (१-६)

४६

ओज्

१.  ??? उ०

1 To be strong or able. -2 To increase, grow.

उत्तमौजाः (१-६)

ओजस्

४७

भन्द्

१. १२सेट् आ०

भदि कल्याणे सुखे च

सौभद्रः (१-६, १-१८)

भद्र [भन्द्-रक् नि˚ नलोपः Uṇ.2.28]

४८-अ

बुध्

१. ९९४ सेट् प०

बुध अवगमने

निबोध (१-७)

४८-आ

बुध्

१.१०१६सेट् उ०

बुधिर् बोधने

४८-इ

बुध्

४. ६८अनिट् आ०

बुध अवगमने

४९

नी

१.१०४९अनिट् उ०

णीञ् प्रापणे

नायकाः (१-७)

नायक [नी-ण्वुल्]

५०-अ

सि  

५. २अनिट् उ०

षिञ् बन्धने

सैन्यस्य (१-७)

सैन्यः [सेनायां समवैति त्र्य]

५०-आ

सि

९. ५अनिट् उ०

षिञ् बन्धने

सैन्यस्य (१-७)

सेना [सि-न, सह इनेन प्रभुणा वा Uṇ. 3.1]

५१-अ

ज्ञा

९. ४३अनिट् प०

ज्ञा अवबोधने

संज्ञार्थम् (१-७)

संज्ञा

५१-आ

ज्ञा

१०. २५८सेट् उ०

ज्ञा नियोगे

५१-इ

ज्ञा

१. ९२३

मारणतोषणनिशामनेषु ज्ञा [मित्]|

५२

अर्थ (अर्थ्)

१०. ४४७सेट् आ०

अर्थ उपयाञ्छायाम्

संज्ञार्थम् (१-७)

अर्थम्  

अर्थम्, अर्थे, अर्थाय has an adverbial force

-o-O-o-


Categories: Sanskrit Blogs

Word 2007 issue

sanskrit-programmers - Tue, 04/01/2014 - 21:15
Dear all, I was working with word 2007 and suddenly something happened and the whole document was made like the attached file. Now any file I open, it is shown in this manner only. A way to revert back to normal look will be highly appreciated. It seems like something of printing controls. -- Dr. D
Categories: Sanskrit Groups

नाऽद्याऽपि संप्रहारः सः

दैनिकः श्लोकः - Tue, 04/01/2014 - 20:45
नाऽद्याऽपि संप्रहारः स समाप्तो हीन्द्रवृत्रयोः।
त्वमेव मतिमन्हीन्द्रो वृत्रः क्वेह न वर्तते॥
Categories: Sanskrit Blogs

त्रेतायुगे नैव ननाश लङ्का

दैनिकः श्लोकः - Tue, 04/01/2014 - 20:41
त्रेतायुगे नैव ननाश लङ्का तदा च रामो न जिगाय रावणम्।
धीमानिह प्रत्यहमेव रावणं लोके परेष्वात्मनि जेतुमर्हति॥
Categories: Sanskrit Blogs

नागार्जुन आणि जादूचा चौरस


संस्कृत पंडित श्रीपाद अभ्यंकर लिहितात --
सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च । वंशानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम् ॥
या श्लोकावरून सिद्ध होते कि आपली पुराणे ही मानववंशशास्त्रातील धडेच आहेत. त्यांना मुद्दाम मिथक -- मिथ्या असे संबोधन देण्यांत आले कारण ते करणाऱ्या ब्रिटिशांसमोर ग्रीक मिथकांचे उदाहरण होते. त्याचबरोबर त्यांचे गांभीर्य काढून घेण्यासाठीही याचा उपयोग झाला.
माझ्या मते अँथ्रोपोलॉजीच्या विद्यार्थ्यांसाठी भारतीय वंशशास्त्र असा एक विषय असला पाहिजे.
--------------------------------------------------------------------------------अरविंद कोल्हटकर यांच्या ब्लॉगवरील एक गणिती श्लोकाची पोस्ट
इन्द्रो वायुर्यमश्चैव नैऋतो मध्यमस्तथा।
ईशानश्च कुबेरश्च अग्निर्वरुण एव च॥
मूळ माहीत नसलेल्या आणि काही देवांच्या नावांची केवळ यादी वाटावी अशा स्वरूपाच्या ह्या श्लोकामध्ये एक मजेदार गणित दडलेले आहे.
श्लोकामधील देव हे आठ दिशांचे राखणदार असे अष्टदिक्पाल आहेत. त्यांच्या सोबत मध्यम असा कोणी कल्पिला आहे.
सर्वप्रथम वायव्य दिशेपासून सुरुवात करून आठ दिशा घडयाळाच्या काटयांच्या दिशेने आणि तिनातिनाचा ओळींमध्ये लिहा:
वायव्य उत्तर ईशान्य
पश्चिम (मध्यम) पूर्व
नैऋत्य दक्षिण आग्नेय
आता प्रत्येक दिशेच्या जागी तिच्या दिक्पालाचे नाव लिहा:
वायु कुबेर ईशान
वरुण (मध्यम) इन्द्र
नैऋत यम अग्नि
आता प्रत्येक देवाच्या नावाच्या जागी वरील श्लोकामधील त्याची क्रमसंख्या लिहा. ह्या क्रमसंख्या अशा आहेत:
इन्द्रो(१) वायु(२) यम(३) नैऋतो(४) मध्यम(५) स्तथा।
ईशान(६) कुबेर(७) अग्नि(८) वरुण(९) एव च॥
२ ७ ६
९ ५ १
४ ३ ८
संख्यांची ही मांडणी म्हणजे तिसर्‍या पातळीचा आणि ’१५’ बेरीज असलेला मॅजिक स्क्वेअर आहे. ह्याच्या उभ्या-आडव्या ओळी आणि दोन्ही कर्णांमधील आकडयांची बेरीज १५ आहे.-----------------------------------------------------------------------
त्याच ब्लॉगवरील अजून एक पोस्ट --
अरविंद कोल्हटकर http://www.aisiakshare.com/node/1979मला असे वाटते की हा श्लोक बहुधा एका मोठया पुस्तकाचा एक भाग असावा. पुस्तक आता पूर्ण विस्मृतीत गेल्यासारखे वाटते, केवळ त्यातील हा एकच श्लोक स्मरणमात्र उरला आहे.
ह्या श्लोकात त्याच्या अन्तर्भूत अर्थाविषयी काहीच सूचना नाही. त्यामध्ये कोणतेहि क्रियापद वा अन्य प्रकारचे शब्द नाहीत, आहे ती केवळ काही देवांच्या नावाची यादी. ह्यावरून असे वाटते की कोठल्यातरी अज्ञात गणितविषयक पुस्तकात 'जादूच्या चौरसां'च्या (Magic Squares) विवरणाच्या ओघात हा श्लोक आला असावा आणि पुस्तक हरवल्यानंतर स्मृतिरूपात केवळ हा श्लोक उरला असावा.
हिंदु गणितामध्ये अशा चौरसांचे उल्लेख नागार्जुनाच्या काळापासून (इ.स. पहिले शतक?) सापडतात. जादूटोणा, गूढविद्येचा एक प्रकार अशा दृष्टीने त्यांच्याकडे पाहिले जाई आणि 'यन्त्रां'मध्ये त्यांचे चित्रण केले जाई असे दिसते. वराहमिहिराने त्यांचा उल्लेख केला आहे आणि १३५६ सालात लिहिल्या गेलेल्या नारायणकृत 'गणितकौमुदी' नावाच्या ग्रंथात एक संपूर्ण भाग त्यांच्या विस्तृत अभ्यासाला दिला आहे.
खजुराहो मंदिरांमध्ये असलेल्या पार्श्वनाथ मंदिरात (१२वे शतक) 'चौतीस यन्त्र' नावाचा 'जादूचा चौरस' शिलालेख स्वरूपात आहे. त्याचे विकिपीडियावरून घेतलेले हे चित्रःह्याचे वाचनः
७ १२ १ १४
२ १३ ८ ११
१६ ३ १० ५
९ ६ १५ ४
Categories: Other Language Links

पंच तन्‍मात्राणि ।

संस्कृतजगत - Tue, 04/01/2014 - 17:30
पंच तन्‍मात्राणां चर्चा न्‍याये बहुधा कृता । कानि तानि तन्‍मात्राणि इति उच्‍यते ।
  1. शब्‍द: 
  2. स्‍पर्श: 
  3. रूपम् 
  4. रस: 
  5. गन्‍ध:
पंचमहाभूतानाम् एते पंच गुणा: एव पंच तन्‍मात्राणि ।

इति

Categories: Sanskrit Blogs

Pages

Subscribe to Sanskrit Central aggregator