Learning Sanskrit

Went to Sankrit Katha Lekhan Competition!Stood 3rd!

परह्यः मया संस्कृत-कथा लेखनस्य प्रतियोगितायाम् गतम्।तत्र आवाम् दत्तेषु चित्रेषु आधारिता कथा लेखितव्या। अहम् मम सहभागिनी च तत्र तृतीय-पुरस्कारम् अलभावहि। निर्णायकाः आवयोः प्रदर्शनात् अतीव प्रसन्नाः अभवन्। मम अध्यापिका अपि अतीव प्रसन्ना अभवत्। तया संपूर्णायाः कक्षायाः मध्ये मह्यम् शुभकामनाः दत्ताः।संस्कृत-भाषायाम् कथा लेखनम् मह्यम् नव अनुभवः सिद्धः। अहम् अतीव प्रसन्नः अभवत्। अद्यत्वे अहम् इदम् कार्यम् प्रति अग्रसरः भविष्यामि।


Categories: Learning Sanskrit

Samskrit Learning Post 15: Videos, Listings And More..

Vadatu Samskrutam - Sat, 11/21/2009 - 21:06
Universities, organizations, inidividuals are propogating their love for Samskrit language devotedly through course materials, internet lists, videos and more.

Below is a glimpse of the notable examples of 'Samskrit knowledge centers'

http://sanskritdocuments.org/
with mission as "Learn Sanskrit! Love Sanskrit!! Live Sanskrit!!!"

http://sanskritlinks.blogspot.com
created with goal to consolidate various links related to Samskrit.

Video by an Enthusiast: How To Use Samskrit in Your Daily Life


Study Of Spoken Samskrit In Australia:



http://learnsanskrit.wordpress.com/
simple yet noteworthy and consistent diary writing, explainations and reporting in Samskrit.

http://samskrute.blogspot.com/
intention to bring out and spread Knowledge within Samskrit Language

Video Series : Learn To Read Samskrit
Categories: Learning Sanskrit

"अभंग" वृत्तात । रचीला सारांश । भगवद्गीतेच्या । अध्यायांचा

Slez - Wed, 11/11/2009 - 21:52
ॐ श्रीपरमात्मने नमः ।॥१॥ नमन गणेशा । कृपा असो द्यावी । सिद्धीस नेण्यास । उपक्रम ॥०-१॥॥२॥ "अभंग" वृत्तात । रचण्या सारांश । भगवद्गीतेच्या । अध्यायांचा ॥०-२॥॥३॥ अभंग वृत्त हे । सरळ रसाळ । भक्तिभावाचीही । हीच रीत ॥०-३॥॥४॥ इदं न मम ह्या। श्रद्धेने सादर। करीतो श्रीपाद। अभ्यंकर॥०-४॥
॥५॥ परमात्म्याप्रति । करूनी वंदन । सारांश पहिल्या । अध्यायाचा ॥१-१॥॥६॥ राजे धृतराष्ट्र । पुसती सांग बा । सञ्जया रणात । काय झाले ॥१-२॥॥७॥ दुर्योधनाने ना । द्रोणाना कथिले । कोणत्या पक्षात । कोणकोण ॥१-३॥॥८॥ शेजारी भीष्मानी । उत्साहे गर्जूनी । फुंकीला त्वेषाने । सिंहनाद ॥१-४॥॥९॥ तुंबळ माजले । अर्जुन कृष्णास । म्हणे रथ न्यावा । मधोमध ॥१-५॥॥१०॥ ज्येष्ठ श्रेष्ठ आप्त । स्वकीय पाहूनी । सम्भ्रम जाहला । अर्जुनास ॥१-६॥॥११॥ ज्यांचेसाठी घाट । राज्याचा करावा । तेच समर्पित । ठाकले कीं ॥१-७॥॥१२॥ युद्धाने माजती । वैधव्य दुःशील । संकर बुडवी । कुलधर्म ॥१-८॥॥१३॥ ऐसे पापी युद्ध । करण्यापरीस । मारोत मजला । निहत्थाच ॥१-९॥॥१४॥ म्हणत ऐसेनी । गाण्डीव टाकूनी । अर्जुन उतारा । रथातूनी ॥१-१०॥॥१५॥ इथेच संपला । अध्याय पहिला । अर्जुनविषाद- । योग नांव ॥१-११॥
॥१६॥ परमात्म्याप्रति । करूनी वंदन । सारांश दुस-या। अध्यायाचा ॥२-१॥॥१७॥ अर्जुन संमोही । पाहूनी श्रीकृष्ण । म्हणती हें काय । भलतेंच ॥२-२॥ ॥१८॥ कैसे हें किल्बिष । अनार्य अयोग्य । अस्वर्ग्य मांडले । अशोभनीय ॥२-३॥॥१९॥ अर्जुन म्हणतो । समोरी पहा ना । प्रिय वंदनीय । भीष्म द्रोण ॥२-४॥॥२०॥ युद्ध म्हणूनी कां । यांनाही मारावे । भिक्षासेवनीही । स्मरावेसे ॥२-५॥॥२१॥ गुरूना मारूनी । भोगूं जे कां भोग । रक्तरंजित ते । लांछनीय ॥२-६॥॥२२॥ आम्ही जिंकावे कीं । ह्यानीच जिंकावे । दिशाहीन आहे । मन माझे ॥२-७॥॥२३॥ सद्धर्म कोणता । कोणता अधर्म । तूंच आता मज । समजूं दे ॥२-८॥॥२४॥ श्रीकृष्ण हंसूनी । म्हणती अर्जुना । प्रवाद हा किती । विपर्यस्त ॥२-९॥॥२५॥ शोक करावेसे । नाहीत त्यांचाच । शोक तूं मांडीला । अनाठायी ॥२-१०॥॥२६॥ तुझ्या मारण्याने । मरतील कोणी । ह्याच विचारी कीं । गफलत ॥२-११॥॥२७॥ आत्मा तो केवळ । जाण देहधारी । देहहानीचे ना । त्यास कांहीं ॥२-१२॥॥२८॥ वस्त्र जीर्ण होतां । टाकावें लागते । तैसेच आत्म्यास । देहाविशी ॥२-१३॥॥२९॥ शस्त्राने ना कटे । आगीत ना जळे । पाण्याने ना भिजे । आत्मा ऐसा ॥२-१४॥॥३०॥ शिवाय हे पहा । जन्मल्यास मृत्यू । अटळचि आहे । शोक कैसा ॥२-१५॥॥३१॥ धर्माचे म्हणता । क्षत्रियास तरी । युद्धासम नाही । धर्मकार्य ॥२-१६॥॥३२॥ युद्ध न करणे । अधर्म होईल । अपकीर्ती आणि । पाप माथी ॥२-१७॥॥३३॥ कीर्तिवंतालागी । अपकीर्ती होणे । यावीण मरण । दुजे काय ॥२-१८॥॥३४॥ युद्धात मेल्यास । पावशील स्वर्ग । जिंकशील तरी । राज्य भोग ॥२-१९॥॥३५॥ फळाविशी चिंता । आत्ताच कशास । कर्मबन्धनेच । तोडावीत ॥२-२०॥॥३६॥ मानी सुखदुःख । सम लाभहानी । जयपराजय । तेही सम ॥२-२१॥॥३७॥ समत्व योगाने । बुद्धीस निश्चल । करीता कर्मात । कुशलता ॥२-२२॥॥३८॥ अर्जुनाने केला । प्रश्न एक तेव्हां । बोले चाले कैसा । स्थितप्रज्ञ ॥२-२३॥॥३९॥ सांगती श्रीकृष्ण । निष्काम तो सदा । नाही शुभाशुभ । ईर्षा द्वेष ॥२-२४॥॥४०॥ विषयांचा तरी । सर्वत्र पसारा । इन्द्रिये चळती । सम्मोहित ॥२-२५॥॥४१॥ सम्मोहाकारणे । स्मृतिभ्रंश होतो । मग बुद्धिनाश । सर्वनाश ॥२-२६॥॥४२॥ निशा सर्वभूतां । योग्यास तो दिन । भूतांच्या उजाडी । रात्र पाहे ॥२-२७॥॥४३॥ ऐसी ब्रम्हस्थिती । येतां अविचल । अन्तकाळी सुद्धा । शान्त शान्त ॥२-२८॥॥४४॥ कृष्णार्जुन ह्यांच्या । ऐशा संवादाने । गीतोपनिषदी । सांख्ययोग ॥२-२९॥
॥४५॥ परमात्म्याप्रति । करूनी वंदन । सारांश तिस-या । अध्यायाचा ॥३-१॥॥४६॥ अर्जुनाचा प्रश्न । म्हणसी तूं बुद्धि । कर्माहूनी श्रेष्ठ । निखालस ॥३-२॥॥४७॥ तरी घोर कर्मी । गुंतवूं पाहसी । मनात दुविधा । होते पहा ॥३-३॥॥४८॥ श्रीकृष्ण सांगती । कर्म टाकूनीया । नैष्कर्म्य न होते । मुळी सुद्धा ॥३-४॥॥४९॥ कोणताही जीव । क्षणैक न राहे । कर्म न करीता । ध्यानी धरी ॥३-५॥॥५०॥ कर्मास न व्हावे । माणसाने वश । अवश राहूनी । कर्म व्हावे ॥३-६॥॥५१॥ संन्यास सम्पूर्ण । आणि समबुद्धि । झाली तरी सिद्धि । येत नाही ॥३-७॥॥५२॥ मानव्य दिव्यत्व । यांचा कांहीं मेळ । जमेल तो योग । श्रेयस्कर ॥३-८॥॥५३॥ यज्ञशिष्ट तेच । सेवूनीया सन्त । सर्व दोषाहून । मुक्त होती ॥३-९॥॥५४॥ आत्मबुद्धीने जे । उपभोग घेती । पापांचा घडाच । सांचवीती ॥३-१०॥॥५५॥ अन्नाने घडतो । भूतांचा पसारा । अन्न संभवते । पर्जन्याने ॥३-११॥॥५६॥ पर्जन्य घडतो । यज्ञाचे कारणे । यज्ञ तो घडतो । कर्मातून ॥३-१२॥॥५७॥ कर्मांची साखळी । ब्रम्हाने रचीली । ब्रम्हाचा उद्भव । अक्षरी गा ॥३-१३॥॥५८॥ असे सारे चक्र । आहे गा नेमस्त । ठेवावी तयाची । बांधीलकी ॥३-१४॥॥५९॥ असक्त राहूनी । रहावे कर्मात । परम साधते । ऐशा योगे ॥३-१५॥॥६०॥ श्रेष्ठतेने वागे । त्याचे अनुयायी । वाढता बनतो । जनसंघ ॥३-१६॥॥६१॥ इथे रणांगणी । स्वतःसाठी मज । आहे कांही काय । साधायाचे ॥३-१७॥।६२॥ जरी मीच कर्म । टाकूनी राहीन । उच्छाद माजेल । जगभर ॥३-१८॥॥६३॥ संन्यास अध्यात्म । धरूनीया मनी । करी युद्धकर्म । मदर्पण ॥३-१९॥॥६४॥ रहावे स्वधर्मी । गरीबीत सुद्धा । परधर्म तरी । भयावह ॥३-२०॥॥६५॥ अर्जुन कृष्णास। करी एक प्रश्न । कोणी कां जातात । वाममार्गी ॥३-२१॥॥६६॥ काम आणि क्रोध । जीवनाचे वैरी । युक्त झाकाळूनी । फसवीती ॥३-२२॥॥६७॥ खेळ ह्यांचा चाले । ताबा घेऊनीया । मनाचा बुद्धीचा । इन्द्रियांचा ॥३-२३॥॥६८॥ काम तोही शत्रू । नको थारा त्यास । विवेकी रहावे । सर्वकाळ ॥३-२४॥॥६९॥ कृष्णार्जुन ह्यांच्या । संवादाने सिद्ध । गीतोपनिषदी । कर्मयोग ॥।३-३५॥
॥७०॥ परमात्म्याप्रती । करून वंदन । सारांश चवथ्या । अध्यायाचा ॥४-१॥॥७१॥ श्रीकृष्ण सांगती । अथपासूनीया । योगाचा तो कैसा । इतिहास ॥४-२॥॥७२॥ ववस्वतालागी । मीच तो कथिला । त्याने तो कथिला । मनूलागी ॥४-३॥॥७३॥ मनूने कथिला । इक्ष्वाकू राजास । परंपरा ऐसी । थोर ह्याची ॥४-४॥॥७४॥ कालौघात पहा । नाशही पावला । आज उजळला । तुझेसाठी ।४-५॥॥७५॥ अर्जुन विचारी । तुझी जन्मकथा । आहे वर्तमान । समोरीच ॥४-६॥॥७६॥ विवस्वत तरी । पुराण पुरुष । तुवाच कथिले । त्यास कैसे ॥४-७॥॥७७॥ श्रीकृष्ण सांगती । तुझे नि माझेही । जन्म खूप झाले । गुह्य तेही ॥४-८॥॥७८॥ माझे स्मरणात । आहेत ते सारे । तुज नाही जाण । उरलेली ॥४-९॥॥७९॥ प्रकृति असते । माझे ठायी नित्य । लय प्रकटन । करीतो मी ॥४-१०॥॥८०॥ अधर्म माजता । घेतो अवतार । ताराया सुष्टाना । दुष्टनाशे ॥४-११॥॥८१॥ गुण आणि कर्म । यांच्या निकषाने । चातुर्वर्ण्य मीच । स्थापीयेला ॥४-१२॥॥८२॥ मीच जाण त्याचा । कर्ता नि अकर्ता । कर्मापासून त्या । अलिप्त मी ॥४-१३॥॥८३॥ कर्मे करावीत । अलिप्त राहून । तेणे कर्मबाधा । नाही होत ॥४-१४॥॥८४॥ मुळात कर्माची । व्याख्याच गहन । केल्याने होते ते । कर्म एक ॥४-१५॥॥८५॥ विरुद्ध विशेष । विपरीत ऐशा । विकर्माने सुद्धा । कर्मज्ञान ॥४-१६॥॥८६॥ अकर्म देखील । कर्माचाच पैलू । कर्म समजण्या । कामी येतो ॥४-१७॥॥८७॥ कोणतेही कर्म । सुरू करताना । कामना संकल्प । असू नये ॥४-१८॥॥८८॥ ज्ञानाग्नीने ज्याची । कर्मे भस्म झाली । पंडित त्यासीच । समजावे ॥४-१९॥॥८९॥ कर्मफलाचे ना । ज्यास देणेघेणे । कर्मे करूनीही । निष्कर्मी तो ॥४-२०॥॥९०॥ सर्व इन्द्रियांच्या । प्राणाच्या कर्मांचे । हवन अर्पावे । योगाग्नीत ॥४-२१॥॥९१॥ योगाग्नी होतसे । ज्ञानदीपाने नि । आत्मसंयमाने । प्रज्वलित ॥४-२२॥॥९२॥ ब्रम्हाने विशद । केले बहु यज्ञ । द्रव्ययज्ञ आणि । तपोयज्ञ ॥४-२३॥॥९३॥ स्वाध्याययज्ञ नि । ज्ञानयज्ञ सुद्धा । प्राणायामयज्ञ । योगयज्ञ ॥४-२४॥॥९४॥ सा-यांची निष्पत्ति । होते कर्मातून । अमृत असते । यज्ञशिष्ट ॥४-२५॥॥९५॥ द्रव्ययज्ञाहूनी । ज्ञानयज्ञ श्रेष्ठ । ज्ञानात विरती । सारी कर्मे ॥४-२६॥॥९६॥ ज्ञानबोध होण्या । करी प्रणिपात । आणि परिप्रश्न । सेवा सुद्धा ॥४-२७॥॥९७॥ ज्ञानोपदेश तो । ज्ञानी तत्त्वदर्शी । ऐशा गुरुसंगे । मेळवावा ॥४-२८॥॥९८॥ ऐसे ज्ञान होता । मोह ना होईल । पाहतां स्वस्थायी । सारी भूतें ॥४-२९॥॥९९॥ अज्ञानाकारणें । झालासे सम्मोह । ज्ञानाने उच्छेद । करी त्याचा ॥४-३०॥॥१००॥ ऐसा सिद्ध झाला । गीतोपनिषदी । ज्ञानकर्मसंन्यास । नामे योग ॥४-३१॥
॥१०१॥ परमात्म्याप्रती । करून वंदन । सारांश पांचव्या । अध्यायाचा ॥५-१॥॥१०२॥ अर्जुन कृष्णास । कर्मयोग आणि । कर्मसंन्यासही । सांगतोसि ॥५-२॥॥१०३॥ मनी द्विधा होते । तरी दोहोमध्ये । श्रेयस्कर काय । समजावे ॥५-३॥॥१०४॥ श्रीकृष्ण म्हणती । दोन्ही श्रेयस्कर । कर्मयोग परी । जास्त योग्य ॥५-४॥॥१०५॥ कर्म करतां ही । द्वेष ना आकांक्षा । नित्य तो संन्यास । सहजीच ॥५-५॥॥५-६॥ सांख्य आणि योग । वेगळे म्हणणे । बालिशपणा तो । पांडित्य ना ॥५-६॥॥१०७॥ कोणतेही एक । जरी साध्य केले । सारखेच फळ । दोहोंचेही ॥५-७॥॥१०८॥ योग न साधता । संन्यासचि केला । दुःखास कारण । तेंही होते ॥५-८॥॥१०९॥ उठता बसता । ऐकता पाहता । जागेपणी किंवा । स्वप्नात वा ॥५-९॥॥११०॥ इन्द्रियांची कार्ये । इन्द्रियार्थी ऐसे । म्हणूनी करावी । ब्रम्हार्पण ॥५-१०॥॥१११॥ कर्मे तरी जाण । मनाने बुद्धीने । कायेने घडत । असतात ॥५-११॥॥११२॥ सा-याच कर्मांची । फळे टाकल्याने । योग्यास साधते । मनःशान्ति ॥५-१२॥॥११३॥ कर्म वा कर्तृत्व । देव ना निर्मीतो । देव नाही देत । पापपुण्य ॥५-१३॥॥११४॥ कर्मफलाविशी । आसक्त राहणे । अज्ञानाने ज्ञान । गुर्फटणे ॥५-१४॥॥११५॥ अज्ञानतिमिर । ज्याचा दूर झाला । सूर्यासम ज्ञान । उजाळते ॥५-१५॥॥११६॥ उल्हास न व्हावा । प्रिय मिळाल्याने । अप्रिय मिळतां । खेद नको ॥५-१६॥॥११७॥ स्पर्शजन्य जे जे । भोग ते सारेच । नसती शाश्वत । सुखकारी ॥५-१७॥॥११८॥ आदिअन्त त्यांच्या । प्रकृतीत आहे । त्यांत ना रमतो । बुद्धिवन्त ॥५-१८॥॥११९॥ येणे रीती झाला । गीतोपनिषदी । कर्मसंन्यासाचा । योग सिद्ध ॥५-१९॥
॥१२०॥ परमात्म्याप्रती । करून वंदन । सारांश सहाव्या । अध्यायाचा ॥६-१॥॥१२१॥ श्रीकृष्ण सांगती । सदा सारी कर्मे । फळाविशी संग । सोडूनीया ॥६-२।॥१२२॥ करणारा योगी । म्हणावा संन्यासी । जाण संन्यासही । योग एक ॥६-३॥॥१२३॥ योगमार्गावर । स्वतःच स्वतःचा । बन्धू किंवा शत्रू । असतो गा ॥६-४॥॥१२४॥ प्रमाणित हवे । सारेच वर्तन । नको अति खाणे । भुकेजणे ॥६-५॥॥१२५॥ अति जागरण । स्वप्नशीलता वा । केल्याने योग ना । साध्य होतो ॥६-६॥॥१२६॥ पुनीत प्रदेशी । स्थिर आसनाने । नाही अति उंच । किंवा खोल ॥६-७॥॥१२७॥ एकाग्र मनाने । इन्द्रियावरती । ताबा ठेऊनीया । ध्यान व्हावे ॥६-८॥॥१२८॥ जेव्हां जेव्हां मन । पळाया पाहील । काबूत आणावे । लगोलग ॥६-९॥॥१२९॥ धीरे धीरे ऐसी । साधना वाढता । विचाररहित । मन व्हावे ॥६-१०॥॥१३०॥ सर्वभूताठायी । आपणासी पाहे । पाही सर्वभूतें । स्वतःठायी ॥६-११॥॥१३१॥ मज जळी काष्ठी । पाषाणीही पाहे । पाहे सर्वभूतें । मजठायी ॥६-१२॥॥१३२॥ मजसी तो प्रिय । सर्वथा सदैव । मीही त्यासी प्रिय । सर्वकाळ ॥६-१३॥॥१३३॥ अर्जुन विचारे । ऐसा साम्ययोग । सर्वकाळ स्थिर । राहील कां ॥६-१४॥॥१३४॥ मानवी मनाचा । गुण चंचलता । वारा बन्धनात । राहतो कां ॥६-१५॥॥१३५॥ श्रीकृष्ण सांगती । साम्यस्थिति आहे । कठीण जरूर । अशक्य ना ॥६-१६॥॥१३६॥ मनास काबूत । ठेवाया लागती । प्रयत्न आणीक । साधनाही ॥६-१७॥॥१३७॥ अर्जुनाचे मनी । तरीही जिज्ञासा । श्रद्धाळू चळता । त्याचे काय ॥६-१८॥॥१३८॥ श्रीकृष्ण सांगती । भले जे जे केले । वांया नाही जात । कधीच तें ॥६-१९॥॥१३९॥ योगभ्रष्टासही । शक्य पुनर्जन्म । पवित्र श्रीमन्त । कुळामध्ये ॥६-२०॥॥१४०॥ किंवा कुणा योगी- । कुळामध्ये शक्य । जन्मलाभ जरी । दुर्लभ हें ॥६-२१॥॥१४१॥ पूर्वसंचिताचा । संयोग लाभता । पुनश्च साधना । सुरू होते ॥६-२२॥॥१४२॥ अनेक जन्मांच्या । ऐशा साधनेने । परम गतीची । प्राप्ति होते ॥६-२३॥॥१४३॥ तपस्व्याहून नि । ज्ञान्याहून आणि । कर्मी लोकांपेक्षा । श्रेष्ठ योगी ॥६-२४॥॥१४४॥ म्हणून अर्जुना । बन योगी बरा । माझा गा आग्रह । तुजलागी ॥६-२५॥॥१४५॥ योग्यामध्ये सुद्धा । युक्ततम जाण । मद्गत जो झाला । अन्तरात्मी ॥६-२६॥॥१४६॥ श्रीकृष्ण अर्जुन । यांच्या संवादाने । आत्मसंयमाचा । योग सिद्ध ॥६-२७॥
॥१४७॥ परमात्म्याप्रती । करून वंदन । सारांश सातव्या । अध्यायाचा ॥७-१॥॥१४८॥ श्रीकृष्ण सांगती । समग्रपणाने । मज जाणशील । ऐसे ज्ञान ॥७-२॥॥१४८॥ अवगत होतां । जाणावेसे काहीं । बाकी न उरेल । ऐक तेंच ॥७-३॥॥१४९॥ हजारोंच्या पैकी । एकादाच कुणी । सिद्धीसाठी यत्न । करूं जातो ॥७-४॥॥१५०॥ त्यांच्यापैकी कोणी । एकादा क्वचित । तत्त्वाने मजसी । ओळखतो ॥७-५॥॥१५१॥ अपरा प्रकृती । आहे गा अष्टधा । भूमी आप वायू । अग्नि आणि ॥७-६॥॥१५२॥ आकाश नि मन । बुद्धि अहंकार । जीवांची प्रकृति । परा जाण ॥७-७॥॥१५३॥ ऐशा सा-या जगा । प्रकट करीतो । मीच प्रलयही । घडवीतो ॥७-८॥॥१५४॥ माझ्यावीण कांही । नाहीच आगळे । धाग्यात मणि कां । ओवलेले ॥७-९॥॥१५५॥ प्रवाही पदार्था-। मधील रस मी । चन्द्र्सूर्यांचे ते । तेज मीच ॥७-१०॥॥१५६॥ सर्व वेदांतील । ॐ कारही मीच । अवकाशी नाद । तोही मीच ॥७-११॥॥१५७॥ मानवी पौरूष । हवेतील गंध । सर्वभूतांठायी । श्वास मीच ॥७-१२॥॥१५८॥ सात्त्विक राजस । तामस ते भाव । माझ्यातून होती । प्रसृत गा ॥७-१३॥॥१५९॥ त्रिगुणात्मक ह्या । भावांच्या मोहांत । असते जग गा । गुर्फटले ॥७-१४॥॥१६०॥ माझ्याशी शरण । होती जे जे कोणी । तरून ते जाती । माया सारी ॥७-१५॥॥१६१॥ आसूरी वृत्तीचे । अज्ञानी वा मूढ । मजकडे कधी । येतील ना ॥७-१६॥॥१६२॥ मजकडे येण्या । प्रवृत्त होतात । चार कारणानी । जन पहा ॥७-१७॥॥१६३॥ असह्य दुःखांचे । प्रयत्न थकतां । आर्त जन येती । मजकडे ॥७-१८॥॥१६४॥ जिज्ञासा दाटतां । मनांत कोण मी । जिज्ञासूही येती । मजकडे ॥७-१९॥॥१६५॥ इच्छित फलाच्या । प्राप्तीच्या आशेने । अर्थार्थीही येती । मजकडे ॥७-२०॥॥१६६॥ ज्ञानी जे जाणती । मी कोण समग्र । ते तरी राहती । मम ठायी ॥७-२१॥॥१६७॥ कामनांचा गुंता । हरपतो ज्ञान । ज्याची जी प्रकृति । तैसे होते ॥७-२२॥॥१६८॥ अज्ञानी म्हणती । होतो मी अव्यक्त । आता व्यक्त झालो । समजती ॥७-२३॥॥१६९॥ मी तरी अव्यय । मग जन्म कैसा । भूत वर्तमान । भविष्यही ॥७-२४॥॥१७०॥ जाणतो मी सारे । मज न जाणती । कोणी युक्तभावे । मोहामुळे ॥७-२५॥॥१७१॥ इच्छा द्वेष ह्यानी । मोहात् द्वंद्वात । पहा सारी भूतें । गुंतलेली ॥७-२६॥॥१७२॥ पुण्यकर्मी जन । पापमुक्त होतां । द्वंद्व मोह त्यांचे । सरतात ॥७-२७॥॥१७३॥ माझेठायी मग । आश्रय धरीतां । सारे ब्रम्हज्ञान । आकळते ॥७-२८॥॥१७४॥ काय तें अध्यात्म । कर्म अधिभूत । काय अधिदैवी । अधियज्ञी ॥७-२९॥॥१७५॥ सारे जाणूनीया । अन्तकाळी सुद्धा । युक्तच राहते । त्यांचे चित्त ॥७-३०॥॥१७६॥ श्रीकृष्ण अर्जुन । यांच्या संवादाने । ज्ञानविज्ञानाचा । योग सिद्ध ॥७-३१॥
॥१७७॥ परमात्म्याप्रती । करून वंदन । सारांश आठव्या । अध्यायाचा ॥८-१॥॥१७८॥ अर्जुनाचा प्रश्न । ब्रम्ह म्हंजे काय । अध्यात्म तें काय । कर्म काय ॥८-२॥॥१७९॥ अधिभूत काय । अधिदैवी काय । अधियज्ञी काय । सांग मज ॥८-३॥॥१८०॥ आत्म्यासी नियत । ठेऊनी ज्ञेय तूं । अन्तकाळी कैसा । सांग मज ॥८-४॥॥१८१॥ अक्षर परम । तेचि ब्रम्ह जाण । अध्यात्म म्हणजे । स्वभावचि ॥८-५॥॥१८२॥ कर्म तरी जाण । भूत वर्तमान । भविष्य हें सारे । घडवीते ॥८-६॥॥१८३॥ जे जे नष्ट होते । अधिभूत सारे । पुरूष तो जाण । अधिदैवी ॥८-७॥॥१८४॥ देहधा-यामध्ये । श्रेष्ठ जो मी येथे । मीच अधियज्ञी । अर्जुना गा ॥८-८॥॥१८५॥ अन्तकाळी जो कां । मजसी स्मरूनी । देह टाकण्याचा । यत्न करी ॥८-९॥॥१८६॥ मजठायी तो गा । निश्चित पोचतो । होते हे ऐसेच । निःसंशय ॥८-१०॥॥१८७॥ देह टाकताना । जो जो कांही भाव । स्मरणी राहतो । तैसी गति ॥८-११॥॥१८८॥ आत्म्यास मिळते । म्हणूनी अर्जुना । सदैव मजसी । स्मरूनीया ॥८-१२॥॥१८९॥ कर्म वा युद्ध वा । मजसी अर्पूनी । राहशील पहा । मम ठायी ॥८-१३॥॥१९०॥ प्रयाणाचे वेळी । अचल मनाने । योगबलाने नि । भक्तिपूर्ण ॥८-१४॥॥१९१॥ भुवयांच्या मध्ये । आणूनीया प्राण । दिव्यपुरुषत्व । प्राप्त होते ॥८-१५॥॥१९२॥ सारी नऊ द्वारे । संयत करूनी । मनास रोधूनी । हृदयांत ॥८-१६॥॥१९३॥ प्राण नेऊनीया । मस्तकीच्या चक्री । ॐ कार स्थितीत । स्थिर होत ॥८-१७॥॥१९४॥ प्राण सोडण्यास । प्रयत्न केल्याने । परम गति गा । प्राप्त होते ॥८-१८॥॥१९५॥ चित्ती माझ्याविना । अन्य कांही नाही । केवळ स्मरती । मज नित्य ॥८-१९॥॥१९६॥ ऐशा नित्ययुक्त । योग्यास सुलभ । मजप्रत येणे । अन्तकाळी ॥८-२०॥॥१९७॥ मजप्रत येतां । नाही पुनर्जन्म । तें तो अशाश्वत। दुःखपूर्ण ॥८-२१॥॥१९८॥ पुनरावर्तन । भुवनी भरले । मजप्रत येतां । सरतें तें ॥८-२२॥॥१९९॥ ब्रम्हाचा दिवस । सहस्र युगांचा । रात्रही सहस्र । युगांची गा ॥८-२३॥॥२००॥ उजाडणे म्हंजे । अव्यक्तामधून । सारे व्यक्त होते । समजावे ॥८-२४॥॥२०१॥ रात्री सारे पुन्हा । अव्यक्तात लीन । होते इतुकेच । समजावे ॥८-२५॥॥२०२॥ भूतग्राम सारे । येणे रीती होते । अव्यक्त नि व्यक्त । पुनःपुन्हा ॥८-२६॥॥२०३॥ परं भाव परी । आहे सनातन । जाण अविनाशी । अक्षर हा ॥८-२७॥॥२०४॥ परम गति ती । परम धाम तें । तिथून नाहीच । परतणें ॥८-२८॥॥२०५॥ आहेही संकेत । अन्तकाळासाठी । असतां उजेड । शुक्लपक्ष ॥८-२९॥॥२०६॥ उत्तरायणाचा । महीना असतां । योग्यास ब्रम्हत्व । शक्य होते ॥८-३०॥॥२०७॥ रात्री सायंकाळी । कृष्णपक्षामध्ये । दक्षिणायनाच्या । सहा मासी ॥८-३१॥॥२०८॥ ज्यांना अन्तकाळ । येतो त्या योग्याना । चन्द्रज्योतीसम । प्रत्यय गा ॥८-३२॥॥२०९॥ शुक्ल आणि कृष्ण । गति ऐशा दोन । आवृत्ति निवृत्ति । त्यांचे भाव ॥८-३३॥॥२१०॥ जगाची रहाटी । ऐसीच चालते । योग्यास नसते । त्याचे कांहीं ॥८-३४॥॥२११॥ वेदाध्यननाने । यज्ञांनी तपाने । दानाने मिळते । जें जें पुण्य ॥८-३५॥॥२१२॥ त्याहून श्रेष्ठसे । योग्यास मिळते । स्थान म्हणूनीया । व्हावे योगी ॥८-३६॥॥२१३॥ श्रीकृष्ण अर्जुन । यांच्या संवादाने । अक्षरब्रम्ह हा । योग सिद्ध ॥८-३७॥
॥२१४॥ परमात्म्याप्रती । करून वंदन । सारांश नवव्या । अध्यायाचा ॥९-१॥॥२१५॥ श्रीकृष्ण सांगती । गुह्यतम ऐसे । विज्ञानासहित । ज्ञान ऐक ॥९-२॥॥२१६॥ अव्यक्ती राहून । मीच सारे जग । निर्मीले मत्स्थायी । सारी भूतें ॥९-३॥॥२१७॥ कल्पाचीये अन्ती । सारी भूतें जाती । मीच निर्मिलेल्या । प्रकृतीत ॥९-४॥॥२१८॥ कल्पाचे प्रारंभी । पुन्हा सारी भूतें । प्रसृत करीतो । प्रकृतीत ॥९-५॥॥२१९॥ भूतांचा मी कर्ता । धाताही भूतांचा । प्रकृतीचे मार्गे । चालवीतो ॥९-६॥॥२२०॥ प्रकृतीचे वशी । ठेवूनीया भूतें । ऐसेनी असक्त । राहतो मी ॥९-७॥॥२२१॥ परं भाव माझा । मूढ न जाणती । मजला माणूस । समजती ॥९-८॥॥२२२॥ परंतु महात्मे । मजसी अव्यय । जाणूनी अनन्य । भजतात ॥९-९॥॥२२३॥ जगाचा मी पिता । माता आणि धाता। ऋक् साम यजु मी । ॐ कार मी ॥९-१०॥॥२२४॥ अनन्य चित्ताने । भजती जे मज । त्यांचा योगक्षेम । वाहतो मी ॥९-११॥॥२२५॥ इतर दैवते । भजतात जे कां । तीही भक्ती येते । मजप्रत ॥९-१२॥॥२२६॥ देवयज्ञ आणि । पितृयज्ञ किंवा । भूतयज्ञ ऐसे । आचरती ॥९-१३॥॥२२७॥ सर्वच यज्ञांचा । प्रभू मी भोक्ता मी । मजसी तत्त्वाने । जाणावे कीं ॥९-१४॥॥२२८॥ पत्री फळे फुले । तोयही भक्तीने ।अर्पीतां होतो मी । संतुष्ट बा ॥९-१५॥॥२२९॥ जें जें करशील । जें जें तूं खाशील । देशील घेशील । सर्व सर्व ॥९-१६॥॥२३०॥ करी मदर्पण । तरी शुभाशुभ । कर्माचे तुजसी । राहील ना ॥९-१७॥॥२३१॥ मदर्पण भाव । कोणी आचरती । स्त्रिया वैश्य शूद्र । कोणीही गा ॥९-१८॥॥२३२॥ परम गतीच । मिळते अर्पणी । ब्राम्हण राजर्षी । यांना खास ॥९-१९॥॥२३३॥ पुण्यशील वृत्ती । भक्तीमध्ये रत । होतां सुख मिळे । शाश्वत तें ॥९-२०॥॥२३४॥ होई तूं मन्मना । मद्भक्त मद्याजी । करी तूं नमन । मजप्रत ॥९-२१॥॥२३५॥ मत्परायणसा । योग साधशील । मम ठायी भक्ता । राहशील ॥९-२२॥॥२३६॥ श्रीकृष्ण अर्जुन । संवादाने सिद्ध । योग राजविद्या- ॥ राजगुह्य ॥९-२३॥
॥२३७॥ परमात्म्याप्रति । करून वंदन । प्रारंभ दहाव्या । अध्यायास ॥१०-१॥॥२३८॥ श्रीकृष्ण सांगती । माझे जें प्रभुत्व । महर्षीना सुद्धा । आकळे ना ॥१०-२॥॥२३९॥ मीच बहुविध । भाव रुजवीले । भूतांचिये ठायी । पहा किती ॥१०-३॥॥२४०॥ बुद्धि ज्ञान क्षमा । सुख दुःख भय । अभय अहिंसा । तप दान ॥१०-४॥॥२४१॥ यश अपयश । भव नि अभाव । शम दम तुष्टि । समताही ॥१०-५॥॥२४२॥ सात ते महर्षी । आणि चार मनु । माझेच भाव ते । ध्यानी घेई ॥१०-६॥॥२४३॥ त्यांचेच वंशज । सारी प्रजा खरी । माझ्यातून सारे । प्रवर्तते ॥१०-७॥॥२४४॥ ऐसे हे जाणून । बुद्ध जे जाहले । माझे संकीर्तनी । रमतात ॥१०-८॥॥२४५॥ ऐशा प्रियजना । देतो बुद्धियोग । अनुकंपा माझी । समजती ॥१०-९॥॥२४६॥ नाशीतो अंधार । त्यांच्या अज्ञानाचा । ज्ञानदीपाने मी । उजाळतो ॥१०-१०॥॥२४७॥ अर्जुन रंगला । स्तुति उधळीत । तूंच परब्रम्ह । परंधाम ॥१०-११॥॥२४८॥ शाश्वत पुरुष । दिव्य आदिदेव । कितीसे वर्णीती । ऋषीमुनी ॥१०-१२॥॥२४९॥ देवर्षी नारद । असित व्यासही । स्वतःही मजसी । सांगीतले ॥१०-१३॥॥२५०॥ मजसी सांगण्या । वाटते कारण । तुजसी जाणीले । नाही कोणी ॥१०-१४॥॥२५१॥ केवळ तूंच तूं । स्वतःस जाणीसी । भूतभावन तूं । जगत्पते ॥१०-१५॥॥२५२॥ कोणकोणत्या गा । विभूतीरूपांत । दिसतोस सांग । सांगोपांग ॥१०-१६॥॥२५३॥ सांग विस्ताराने । कितीवेळा ऐकूं । कान अतृप्तचि । राहतात ॥१०-१७॥॥२५४॥ श्रीकृष्ण सांगती । माझ्या विभूतींचा । नाही कांहीं अंत । तरी ऐक ॥१०-१८॥॥२५५॥ प्रमुख उल्लेख । केवळ सांगतो । सर्वभूताठायी । आत्मा मीच ॥१०-१९॥॥२५६॥ सर्वच भूतांचा । आदि मध्य अंत । आदित्यांच्यामध्ये । विष्णू जाण ॥१०-२०॥॥२५७॥ ज्योतिर्मयामध्ये । रवि आहे जाण । मरीची मी जाण । मरुतात ॥१०-२१॥॥२५८॥ नक्षत्रसमूही । चन्द्र मी शीतल । वेदांमध्ये श्रेष्ठ । सामवेद ॥१०-२२॥॥२५९॥ देवांमध्ये मी ना । वासुदेव ज्ञात । इन्द्रियांचे ठायी । मीच मन ॥१०-२३॥॥२६०॥ भूतांची चेतना । रुद्रांचा शंकर । यक्षरक्षसांचा । वित्तेश मी ॥१०-२४॥॥२६१॥ वसू मी पावक । पर्वतांचा मेरु । पुरोधसांमध्ये । बृहस्पति ॥१०-२५॥॥२६२॥ सेनानीत स्कंद । जलाशयामध्ये । सागर मी भृगु । महर्षीत ॥१०-२६॥॥२६३॥ ॐ कार वाणीत । यज्ञीं जपयज्ञ । स्थावरामध्ये मी । हिमालय ॥१०-२७॥॥२६४॥ वृक्षांत अश्वत्थ । देवर्षी नारद । गन्धर्वांचा जाण । चित्ररथ ॥१०-२८॥॥२६५॥ सिद्धांमध्ये मुनि । कपिल आणिक । अश्वांमध्ये जाण । उच्चैःश्रवा ॥१०-२९॥॥२६६॥ अमृतातून गा । उद्भव माझा ही । गजेन्द्रामध्ये मी । ऐरावत ॥१०-३०॥॥२६७॥ नरांमध्ये राजा । आयुधांत वज्र । गायींमध्ये जाण । कामधेनु ॥१०-३१॥॥२६८॥ प्रजनी कन्दर्प । सर्पात वासुकी । अनन्त नागात । वरुण मी ॥१०-३२॥॥२६९॥ पितरामध्ये मी । अर्यमा आणिक । संयमींच्यामध्ये । यम मीच ॥१०-३३॥॥२७०॥ दैत्यांत प्रल्हाद । बदलांचा काल । मृगांचा मृगेन्द्र । मीच जाण ॥१०-३४॥॥२७१॥ पक्षांत गरुड । वाहत्यांचा वात । शस्त्रधा-यामध्ये । राम मीच ॥१०-३५॥॥२७२॥ सरपटणा-या । जीवांत मकर । प्रवाहामध्ये मी । भागीरथी ॥१०-३६॥॥२७३॥ सर्गांचा मीच गा । आदि मध्य अंत । विद्यांमध्ये जाण । अध्यात्म मी ॥१०-३७॥॥२७४॥ प्रवादीं वाद मी । अक्षरीं अकार । समासांमध्ये मी । द्वन्द्व जाण ॥१०-३८॥॥२७५॥ अक्षय काल मी । धाता मी विश्वाचा । सर्वहर मृत्यू । मीच जाण ॥१०-३९॥॥२७६॥ उद्भव करीतो । मीच भविष्याचा । कीर्ति श्री नि वाचा । स्मृति मेधा ॥१०-४०॥॥२७७॥ धृति क्षमा सारे । नारीरूपी भाव । सामामध्ये मीच । बृहत्साम ॥१०-४१॥॥२७८॥ छन्दांत गायत्री । मासी मार्गशीर्ष । ऋतूंत वसन्त । मज जाण ॥१०-४२॥॥२७९॥ छळांमध्ये द्यूत । तेजस्व्यांचे तेज । जय व्यवसाय । तेही मीच ॥१०-४३॥॥२८०॥ सात्विकांचे सत्त्व । वृष्णींचा मी कृष्ण । पाण्डवामध्ये मी । धनंजय ॥१०-४४॥॥२८१॥ मुनींमध्ये व्यास । कवींचा उशना । दमनसाधनीं । दण्ड मीच ॥१०-४५॥॥२८२॥ वर्तनांत नीति । गुह्यांमध्ये मौन । ज्ञानीयांचे ज्ञान । मीच जाण ॥१०-४६॥॥२८३॥ सर्वच भूतांचे । मूळबीज मीच । त्यावीण नसते । चराचरीं ॥१०-४७॥॥२८४॥ माझ्या विभूतींच्या । वैविध्यास कधी । नसतोच अन्त । झलक ही ॥१०-४८॥॥२८५॥ जे जे विशेषत्व । ऊर्जित श्रीमत । माझ्याच तेजाचा । जाण अंश ॥१०-४९॥॥२८६॥ अन्यथा तुजसी । जाणून हे सारे । काय मतलब । अर्जुना गा ॥१०-५०॥॥२८७॥ सारे जग मज । अंश मात्र मज । ऐशापरी जाण । प्रमाण गा ॥१०-५१॥॥२८८॥ श्रीकृष्ण अर्जुन । यांच्या संवादाने । विभूतियोग हा । ऐसा सिद्ध ॥१०-५२॥
॥२८९॥ परमात्म्याप्रति । करून वंदन । प्रारंभ अध्याया । अकराव्या ॥११-१॥॥२९०॥ अर्जुन म्हणतो । गुह्य हें सांगूनी । केला अनुग्रह । मजवरी ॥११-२॥॥२९१॥ ऐकूनी हें सारे । गेला माझा मोह । माहात्म्य अव्यय । भगवंता ॥११-३॥॥२९२॥ पहावे वाटते । ईश्वरी स्वरूप । शक्य कां पाहणें । इये डोळां ॥११-४॥॥२९३॥ श्रीकृष्ण म्हणती । पहा गा अर्जुना । शेकडो हजारो । रूपें तरी ॥११-५॥॥२९४॥ अनेक वर्णांच्या । अनेक आकृती । नानाविध दिव्ये । पाहूनी घे ॥११-६॥॥२९५॥ पाही आदित्यांना । वसूना रुद्राना । दोन्ही अश्विनीना । मरुताना ॥११-७॥॥२९६॥ कधी ना देखीली । ऐसीही आश्चर्ये । घेई पाहूनीया । प्रसन्न मी ॥११-८॥॥२९७॥ एकवटलेली । चराचर सृष्टी । सारे जग पाही । एके ठायी ॥११-९॥॥२९८॥ मानवी डोळ्यानी । पाहणे ना शक्य । दिव्यदृष्टी देतो । पाहण्यास ॥११-१०॥॥२९९॥ संजय वर्णीतो । धृतराष्ट्रालागी । दर्शन जे झाले । अर्जुनास ॥११-११॥॥३००॥ अनेक शरीरे । किती तळपत्या । दिव्य आयुधांनी । नटलेली ॥११-१२॥॥३०१॥ दिव्य वस्त्रे माळा । दिव्य गन्धलेप । अद्भुत दर्शन । देवाचे ते ॥११-१३॥॥३०२॥ हजारो सूर्यही । एकाच वेळी कां । प्रकट होतील । आकाशात ॥११-१४॥॥३०३॥ निव्वळ भासच । महान तेजाचा । म्हणावे इतुके । तेजःपुंज ॥११-१५॥॥३०४॥ रोमांच उठले । अर्जुनाचे देही । कृष्णास वंदन । करी म्हणे ॥११-१६॥॥३०५॥ दिसतात देव । ब्रम्हा ईश ऋषी । विशेष भूतांचे । संघ किती ॥११-१७॥॥३०६॥ अनेक बाहूनी । सजलेसे रूप । यासी आदि मध्य । अंत नाही ॥११-१८॥॥३०७॥ आगीचा डोंब कां । झाला तेजोमय । प्रकाश प्रकाश । सर्वदूर ॥११-१९॥॥३०८॥ विश्वाचे निधान । तूंच गा निश्चित । शाश्वत धर्माचे । गुपित तूं ॥११-२०॥॥३०९॥ सूर्यचन्द्र डोळे। तेजाचेच वस्त्र । विश्वात भरला । तेजाग्नि तूं ॥११-२१॥॥३१०॥ पृथ्वी नि आकाश । यातील अंतर । आणि सर्व दिशा । व्यापल्यास ॥११-२२॥॥३११॥ अद्भुत नि उग्र । ऐशा ह्या रूपाने । कंपित जाहले । तीन्ही लोक ॥११-२३॥॥३१२॥ सुरांचे संघही । कांहीसे भ्यालेले । स्तुतिसुमने की । उधळती ॥११-२४॥॥३१३॥ महर्षी सिद्धांचे । संघ विनवती । स्वस्ति म्हणताती । स्तवनात ॥११-२५॥॥३१४॥ रुद्रादित्य वसू । गंधर्व नि यक्ष । विस्मित पाहती । तुज सारे ॥११-२६॥॥३१५॥ नभी भिडलेले । नेत्र विस्फारित । रूप ऐसे तुझे । पाहूनिया ॥११-२७॥॥३१६॥ दिशाहीन मन । धृति हरपली । वाटते कालाग्नि । झेप घेतो ॥११-२८॥॥३१७॥ सा-या कौरवाना । राजाना भीष्माना । द्रोण कर्ण ह्याना । कितीकाना ॥११-२९॥॥३१८॥ वाटते सर्वाना । विक्राळ हें तोंड । ओढूनीया घेते । वेगे किती ॥११-३०॥॥३१९॥ दातांमध्ये चूर्ण । होताहेत सारे । तुकडे तुकडे । होऊनीया ॥११-३१॥॥३२०॥ जैसे कीं पतङ्गा । ज्योत आकर्षिते । नाश त्यांचा होतो । शीघ्रतेने ॥११-३२॥॥३२१॥ तैसेच वाटते । कराल मुख हें । जगाचाच घास । घेते काय ॥११-३३॥॥३२२॥ सांग तूं कोण बा । उग्ररूपधारी । प्रसन्न होई गा । वंदितो मी ॥११-३४॥॥३२३॥ श्रीकृष्ण म्हणती । लोकक्षयासाठी । ठाकलो आहे मी । काल जाण ॥११-३५॥॥३२४॥ तुजसी कांहीही । वाटत असेल । इथे जे समोरी । योद्धे उभे ॥११-३६॥॥३२५॥ त्यांच्यापैकी कोणी । नाही उरायचे । आधीच मारले । मीच त्याना ॥११-३७॥॥३२६॥ निमित्त केवळ । व्हावयाचे तुज । होई सज्ज यश । होईल गा ॥११-३८॥॥३२७॥ भीष्म द्रोण कर्ण । जयद्रथ आणि । कितीक मृतांचे । दुःख कैचे ॥११-३९॥॥३२८॥ ऐकून कृष्णाचे । वचन अर्जुन । वंदन करूनी । म्हणे ऐसे ॥११-४०॥॥३२९॥ तुझ्या ह्या रूपाला । राक्षसही भ्याले । सारेच वंदन । करतात ॥११-४१॥॥३३०॥ सखा तुज ऐसे । बरळलो किती । प्रमाद कितीक । झाले वाटे ॥११-४२॥॥३३१॥ पिता पुत्रालागी । सखा सखयास । क्षमा करतो की । तैसे कर ॥११-४३॥॥३३२॥ कधी न देखीलें । ऐसें तुझें रूप । पाहूनी झालो मी । भयग्रस्त ॥११-४४॥॥३३३॥ तरी नेहमीच्या । किरीटधारी नि । गदाधारी रूपी । राही बरा ॥११-४५॥॥३३४॥ श्रीकृष्ण सांगती । केवळ प्रसन्न । होऊनी दावीलें । ऐसे रूप ॥११-४६॥॥३३५॥ देवांचे मनीही । आस दर्शनाची । ऐशा ह्या रूपाच्या । नेहमीच ॥११-४७॥॥३३६॥ वेदाभ्यास तप । दान यज्ञ केले । तरी ऐसे रूप । नव्हे साध्य ॥११-४८॥॥३३७॥ केवळ अनन्य । भक्ती करणारा । मजसी तत्त्वाने । जाणतो गा ॥११-४९॥॥३३८॥ गीतोपनिषदी । संवाद चालता । देखीले अर्जुने । विश्वरूप ॥११-५०॥
॥३३९॥ परमात्म्याप्रति । करून वंदन । प्रारंभ बाराव्या । अध्यायास ॥१२-१॥॥३४०॥ अर्जुनाचा प्रश्न । नेहमीच युक्त । राहूनी जे भक्ती । करतात ॥१२-२॥॥३४१॥ किंवा जे तुजसी । मानती अव्यक्त । अक्षर यांपैकी । श्रेष्ठ कोण ॥१२-३॥॥३४२॥ माझेशी जे मन । ठेऊनी श्रद्धेने । भजती ते तरी । युक्त खरे ॥१२-४॥॥३४३॥ अव्यक्त अक्षर । मानूनी स्वयत्ने । इन्द्रिये ताब्यात । ठेऊनीया ॥१२-५॥॥३४४॥ सर्वभूतां हित । स्वतः समबुद्धि । तेही पहा येती । मजप्रत ॥१२-६॥॥३४५॥ अव्यक्तीं आसक्ती । ती तो कष्टप्रद । अव्यक्त निधान । अखेरचे ॥१२-७॥॥३४६॥ जे कां सारी कर्में । मजसी अर्पूनी । अनन्यपणाने । ध्याती मज ॥१२-८॥॥३४७॥ भवसागरी मी । त्वरेने तारीतो । समुद्धार त्यांचा । करीतो मी ॥१२-९॥॥३४८॥ बुद्धीचा निवेश । करी मम ठायी । माझेच निवासी । राहशील ॥१२-१०॥॥३४९॥ मम ठायी चित्त । करणे कठीण । वाटल्यास इच्छा । मनी धरी ॥१२-११॥॥३५०॥ इच्छा करणेही । वाटेल कठीण । मदर्थचि करी । सारी कर्मे ॥१२-१२॥॥३५१॥ हेही जरी वाटे । कठीण तरी गा । सर्वकर्मफले । त्यागावीत ॥१२-१३॥॥३५२॥ अभ्यासापरीस। ज्ञान जाण श्रेष्ठ । ज्ञानापेक्षा श्रेष्ठ । जाण ध्यान ॥१२-१४॥॥३५३॥ ध्यानापेक्षा श्रेष्ठ । कर्मफलत्याग । त्यागाने मिळते । नित्य शांति ॥१२-१५॥॥३५४॥ मित्र सर्वभूतां । सुखदुःखी सम । सतत संतुष्ट । क्षमाशील ॥१२-१६॥॥३५५॥ माझे नाहीं कांही । ऐसा मनी दृढ । मनबुद्धि मज । अर्पिलेली ॥१२-१७॥॥३५६॥ जयाविशी वाटे । सर्वानाच प्रेम । ज्याचे मनी प्रेम । सर्वांसाठी ॥१२-१८॥॥३५७॥ नाही अति हर्ष । नाहीच उद्वेग । नाही आकांक्षा वा । नाही भय ॥१२-१९॥॥३५८॥ नाही शुभाशुभ । ना मानापमान । स्तुति वा निंदा वा । मानी सम ॥१२-२०॥॥३५९॥ ऐसा भक्त मज । नेहमीच प्रिय । हे जे सांगीतले । अमृतचि ॥१२-२१॥॥३६०॥ श्रीकृष्ण अर्जुन । यांच्या संवादाने । ऐसा झाला सिद्ध । भक्तियोग ॥१२-२२॥
॥३६१॥ परमात्म्याप्रति । करून वंदन । प्रारंभ तेराव्या । अध्यायास ॥१३-१॥॥३६२॥ श्रीकृष्ण सांगती । देह जाण क्षेत्र । ह्यास जाणणारा । क्षेत्रज्ञ तो ॥१३-२॥॥३६३॥ सारीच क्षेत्रे मी । जाणीतो म्हणूनी । क्षेत्रक्षेत्रज्ञत्व । तें ज्ञान माझे ॥१३-३॥॥३६४॥ क्षेत्र म्हंजे काय । विकारही त्याचे । प्रभाव तयाचा । कैसा असे ॥१३-४॥॥३६५॥ कितीक ऋषीनी । छंदात वर्णीले । मांडीली वैशिष्ट्ये । ब्रम्हसूत्री ॥१३-५॥॥३६६॥ पांची महाभूतें । अहंकार मन । बुद्धि नि अव्यक्ती । दशेन्द्रियें ॥१३-६॥॥३६७॥ पंचप्राण इच्छा । द्वेष सुख दुःख । चेतना नि धृति । ऐसा मेळा ॥१३-७॥॥३६८॥ तोचि जाण क्षेत्र । ह्याचा स्वभावचि । सदा बदलतो । नाही स्थिर ॥१३-८॥॥३६९॥ ज्ञान सिद्ध होण्या । हवें अमानित्व । अहिंसाही हवी । नको दंभ ॥१३-९॥॥३७०॥ क्षांति नि ऋजुता । भावें गुरुसेवा । पावित्र्य नि स्थैर्य । विनिग्रह ॥१३-१०॥॥३७१॥ सद्गुणचि ज्ञान । याच्या जें उलटें । अज्ञान म्हणती । भगवंत ॥१३-११॥॥३७२॥ जाणावेसे जें जें । ज्ञेय तया नांव । प्रकाशते तेव्हां । ज्ञान होते ॥१३-१२॥॥३७३॥ ज्ञान सिद्ध होण्या । क्षेत्र स्वच्छ हवें । म्हणूनी सद्गुण । जोपासावे ॥१३-१३॥॥३७४॥ प्रकृति पुरुष । दोन्ही ते अनादि । प्रकृति स्वभावें । गुणमयी ॥१३-१४॥॥३७५॥ प्रकृतिस्थ होतां । प्रकृतिनुरूप । पुरुष भोगतो । गुण तैसे ॥१३-१५॥॥३७६॥ भोगांत गुंतला । जीव तें पाहून । दूरच राहतो । परमात्मा ॥१३-१६॥॥३७७॥ जीवानें धरीतां । नैतिक भूमिका । शाब्बास म्हणतो । जवळूनी ॥१३-१७॥॥३७८॥ आर्तता जाहल्या । देव धांव घेतो । जैसे द्रौपदीस । सांवरीले ॥१३-१८॥॥३७९॥ भूतमात्री जरी । विखुरलें वाटे । अखंड सर्वत्र । एक तत्त्व ॥१३-१९॥॥३८०॥ सर्वान्तरी वास । करीतें जरी हें । सर्वासभोंवती । हेंचि आहे ॥१३-२०॥॥३८१॥ कोठेही न जाई । थांबे ना कधीही । जवळीच आहे । दूर सुद्धां ॥१३-२१॥॥३८२॥ नव्हे हा व्यत्यास । आहे प्रमेयचि । ज्यास उमगलें । धन्य झाला ॥१३-२२॥॥३८३॥ त्यानेच ना दिले । सारेच जीवन । अर्पण करावें । त्याचें त्यास ॥१३-२३॥॥३८४॥ क्षेत्रक्षेत्रज्ञाचा । ऐसा पहा योग । गीतोपनिषदी । झाला सिद्ध ॥१३-२४॥
॥३८५॥ परमात्म्याप्रति । करून वंदन । प्रारंभ चौदाव्या । अध्यायास ॥१४-१॥॥३८६॥ आधी तेराव्यात । म्हटले पुरुष । होतो गुणमयी । प्रकृतिस्थ ॥१४-२॥॥३८७॥ सत्त्व रज तम । गुणांचे प्रभाव । इथे चौदाव्यात । सांगीतले ॥१४-३॥॥३८८॥ गुण ठेवताती । पुरुषा देहात । अपुल्या प्रकारे । गुंतवूनी ॥१४-४॥॥३८९॥ सुख आणि ज्ञान । बंधने सत्त्वाची । रजाची बंधने । राग तृष्णा ॥१४-५॥॥३९०॥ प्रमाद आळस । निद्रा तमोगुणी । बंधने ही भूल । पाडताती ॥१४-६॥॥३९१॥ रज आणि तम । याहूनी अधिक । जरी सत्त्वगुण । सात्त्विक तो ॥१४-७॥॥३९२॥ तसेंच ठरतें । कोण बा राजसी । कोण बा तामसी । म्हणावा तें ॥१४-८॥॥३९३॥ फळ तें निर्मळ । सात्त्विक गुणांचे । निष्पत्ति दुःखद । राजसाची ॥१४-९॥॥३९४॥ तामस्यास फळ । अज्ञान म्हटलें । कनिष्ठ तें पहा । दुःखाहून ॥१४-१०॥॥३९५॥ त्रिगुणांचा खेळ । माझाच हें ज्यास । समजलें तोच । खरा द्रष्टा ॥१४-११॥॥३९६॥ देहधारी होणें । कारण त्रिगुणा । त्यांच्या पलीकडे । ध्यान हवें ॥१४-१२॥॥३९७॥ ऐसे ज्ञान होतां । जन्म मृत्यू जरा । ऐसी सारी दुःखें । नष्ट होती ॥१४-१३॥॥३९८॥ ऐसे मुक्त होणें । तेंच अमरत्व । त्रिगुणापल्याड । ध्यान हवें ॥१४-१४॥॥३९९॥ अर्जुनाचा प्रश्न । कैषा आचाराने । त्रिगुणापल्याड । जाणें शक्य ॥१४-१५॥॥४००॥ श्रीकृष्ण सांगती । प्रसंग येतात । सुखाचे दुःखाचे । जातातही ॥१४-१६॥॥४०१॥ प्रसंगांचे सुद्धा । असतात गुण । त्यांना त्यांचेजागी । असो द्यावें ॥१४-१७॥॥४०२॥ सुख वा दुःख वा । लोह कीं सुवर्ण । प्रिय कीं अप्रिय । सारे सम ॥१४-१८॥॥४०३॥ निंदा किंवा स्तुति । मान अपमान । मित्र किंवा शत्रू । सारे सम ॥१४-१९॥॥४०४॥ ऐशा मनोभावें । माझे ठायीं भक्ति । अविचल होतां । ब्रम्हस्थिति ॥१४-२०॥॥४०५॥ तेंच तरी माझे । अमृत अव्यय । शाश्वत धर्माचें । अधिष्ठान ॥१४-२१॥॥४०६॥ गीतोपनिषदी । त्रिगुणात्मभेद । विवरणारा हा । योग ऐसा ॥१४-२२॥
॥४०७॥ परमात्म्याप्रति । करून वंदन । प्रारंभ अध्याया । पंधराव्या ॥१५-१॥॥४०८॥ अश्वत्थ वृक्षाच्या । उदाहरणाने । सांगीतले कैसे । फोफावती ॥१५-२॥॥४०९॥ मानव जीवनी । विषयप्रवाळ । गुणही ठेवती । गुंतवूनी ॥१५-३॥॥४१०॥ ऐशा अश्वत्थास । छाटण्या समूळ । शस्त्र तें केवळ । निःसङ्गता ॥१५-४॥॥४११॥ वाटेतील गुंता । छाटतां दिसतो । राजमार्ग आणि । नित्यस्थान ॥१५-५॥॥४१२॥ तैसे नित्यस्थान । लाभण्यास हवी । मानमोहशून्य । अध्यात्मता ॥१५-६॥॥४१३॥ माझे सुद्धा जाण । तेंच स्थान नित्य । चन्द्रसूर्याविना । तेजाळतें ॥१५-७॥॥४१४॥ माझेच अंश गा । जीवांत राहूनी । मन नि इन्द्रियें । चालवीती ॥१५-८॥॥४१५॥ केवळ ज्ञानीच । जाणती मजसी । गुणमयी तरी । गुणातीत ॥१५-९॥॥४१६॥ सूर्याचें चन्द्राचें । अग्नीचें जें तेज । जग उजाळतें । माझेंच तें ॥१५-१०॥॥४१७॥ मीच सोमरस । पोषीतो औषधी । जीवांच्या देही मी । वैश्वानर ॥१५-११॥॥४१८॥ प्राण नि अपान । समान वायूनी । पचवीतो अन्न । चतुर्विध ॥१५-१२॥॥४१९॥ वेदाभ्यासानेही । माझे ज्ञान होते । वेद मी वेदान्त । करवीता ॥१५-१३॥॥४२०॥ सर्वांचे हृदयीं । निविष्ट असा मी । स्मृति मी ज्ञान मी । विवेकही ॥१५-१४॥॥४२१॥ पुरुष असतो । क्षर नि अक्षर । सर्व देहीं स्थित । क्षर तरी ॥१५-१५॥॥४२२॥ दुसरा अक्षर । परमात्मा ऐसा । ईश्वरीय वास । लोकत्रयी ॥१५-१६॥॥४२३॥ मी तरी उत्तम । अक्षराहूनही । पुरुषोत्तमसा । सर्वश्रुत ॥१५-१७॥॥४२४॥ ऐसे गुह्यांमध्ये । गुह्यतम शास्त्र । जाणून होई गा । बुद्धिमंत ॥१५-१८॥॥४२५॥ श्रीकृष्ण अर्जुन । यांच्या संवादाने । पुरुषोत्तमाचा । योग सिद्ध॥१५-१९॥
॥४२६॥ परमात्म्याप्रति । करून वंदन । प्रारंभ सोळाव्या । अध्यायास ॥१६-१॥॥४२७॥ प्रथमच्या तीन । श्लोकांमध्ये यादी । मांडली सव्वीस । सद्गुणांची ॥१६-२॥॥४२८॥ मग सांगीतले । अज्ञान मत्सर । क्रोध लोभ आणि । मद दंभ ॥१६-३॥॥४२९॥ गुणसंपदा ही । दैवी वा आसुरी । असते बहुधा । अभिजात ॥१६-४॥॥४३०॥ दैवी संपदेने । मोक्ष तो सुलभ । आसुरी संपदा । गुंतवीते ॥१६-५॥॥४३१॥ आसुरी वृत्तीचे । लोक न मानती । आचारसंहिता । शुचिता वा ॥१६-६॥॥४३२॥ आशाअपेक्षांत । सदा रममाण । भ्रष्टाचारा देती । खतपाणी ॥१६-७॥॥४३३॥ कामभोगासाठी । अन्याय मार्गानी । द्रव्यार्जना देती । प्रोत्साहन ॥१६-८॥॥४३४॥ आज मिळवीलें । उद्या आणीकचि । मिळवीन हीच । खुमखुमी ॥१६-९॥॥४३५॥ आज ह्या शत्रूस । दिली खास मात । जिंकेन अजून । इतराना ॥१६-१०॥॥४३६॥ मी तो सार्वभौम। माना ईश्वरचि । कोणाची हिम्मत । माझेपुढे ॥१६-११॥॥४३७॥ अशांची पूजने । ढोंगे ती केवळ । गर्विष्ठपणाचा । तमाशाच ॥१६-१२॥॥४३८॥ ऐसे कामातुर । अहंकारी क्रोधी । मनाने मजसी । हेटाळती ॥१६-१३॥॥४३९॥ ऐशा नराधमा । हीन योनिक्रम । मिळतो सदैव । जन्मोजन्मी ॥१६-१४॥॥४४०॥ काम क्रोध लोभ । नरकास नेती । रहावे सावध । निरंतर ॥१६-१५॥॥४४१॥ शास्त्र विधी ह्याना । देऊनीया छाट । कामकारकशा । कर्मी रत ॥१६-१६॥॥४४२॥ कैसेनी पावेल । सिद्धि सुख गति । कार्य नि अकार्य । ध्यान हवें ॥१६-१७॥॥४४३॥ शास्त्रविधियुक्त । करावीत कर्मे । सतर्क सशक्त । आचरावी ॥१६-१८॥॥४४४॥ श्रीकृष्ण अर्जुन । यांच्या संवादाने । दैवासुरभेद । विवरला ॥१६-१९॥
॥४४५॥ परमात्म्याप्रति । करून वंदन । प्रारंभ अध्याया । सतराव्या ॥१७-१॥॥४४६॥ सोळाव्याचे अंती । श्रीकृष्ण म्हणाले । शास्त्रविधियुक्त । कर्म करी ॥१७-२॥॥४४७॥ इथे अर्जु्नाने । प्रश्न विचारीला । जरी श्रद्धायुक्त । कर्म केले ॥१७-३॥॥४४८॥ शास्त्रविधियुक्त । नाहीच जाहले । कैसी ती म्हणावी । कर्मनिष्ठा ॥१७-४॥॥४४९॥ अर्जुनाने प्रश्नी । श्रद्धा आणि निष्ठा । ऐसे दोन शब्द । वापरले ॥१७-५॥॥४५०॥ उत्तरांत कृष्ण । म्हणाले श्रद्धा ही । सात्त्विक राजसी । तामसीही ॥१७-६॥॥४५१॥ व्यक्तीची श्रद्धा गा । सत्त्वानुरूपचि । पुरुष असतो । श्रद्धामय ॥१७-७॥॥४५२॥ ज्याची जैसी श्रद्धा । तैसाचि तो वागे । सात्त्विक करीती । देवपूजा ॥१७-८॥॥४५३॥ राजस पूजीती । यक्षराक्षसास । तामसी पूजीती । भूतेंप्रेतें ॥१७-९॥॥४५४॥ शास्त्रविधिविना । घोर तपे केली । दंभ अहंकार । माजतती ॥१७-१०॥॥४५५॥ देहांत वसतो । माझाही जो अंश । त्याचेही करीती । उच्चाटन ॥१७-११॥॥४५६॥ आहार असतो । त्रिविध आणिक । यज्ञ तप दान । त्रिविधचि ॥१७-१२॥॥४५७॥ सात्त्विक आहारें । आयुष्य वाढतें । बल सत्त्व सुख । वाड्गताती ॥१७-१३॥॥४५८॥ रस्य स्निग्ध स्थिर । हृद्य ऐसी सत्त्वें । आहारीं असतां । सात्त्विक तो ॥१७-१४॥॥४५९॥ कटू वा आंबट । खारट तिखट । दाहक कोरड्या । पदार्थांचे ॥१७-१५॥॥४६०॥ सेवन ठरतें । राजस आहार । देती दुःख शोक । अस्वस्थता ॥१७-१६॥॥४६१॥ तामस सेवीती । नासलें आंबलें । नीरस उच्छिष्ट । चवहीन ॥१७-१७॥॥४६२॥ यज्ञ ते सात्त्विक । नसतां फलांची । अपेक्षा तरीही । विधियुक्त ॥१७-१८॥॥४६३॥ राजसींचे यज्ञ । फलाशा धरून । दंभही असतो । कार्यात त्या ॥१७-१९॥॥४६४॥ मंत्रतंत्राविना । शास्त्रविधिविना । घडतात यज्ञ । तामस्यांचे ॥१७-२०॥॥४६५॥ तपांचे प्रकार । कायिक वाचिक । आणि मानसिक । जाणावेत ॥१७-२१॥॥४६६॥ देव द्विज गुरु । प्राज्ञ यांची पूजा । शौच आर्जव नि । ब्रम्हचर्य ॥१७-२२॥॥४६७॥ अहिंसा पाळणें । ऐसी सारी तपें । कायिक ठरती । लाभदायी ॥१७-२३॥॥४६८॥ उद्वेगरहित । बोलण्याची रीत । सत्य प्रिय आणि । हितकारी ॥१७-२४॥॥४६९॥ स्वाध्याय अभ्यास । सारे मिळूनिया । वाङ्मयीन तप । सिद्ध होते ॥१७-२५॥॥४७०॥ मनीं प्रसन्नता । सौम्यत्व संयम । शुद्धतेने तप । मानसिक ॥१७-२६॥॥४७१॥ त्रविध तपांचा । श्रद्धेने आचार । फलाकांक्षेविना । सात्त्विकांचा ॥१७-२७॥॥४७२॥ राजस करीती । तपाचरण तें । व्हावा सत्कार हा । दंभ मनीं ॥१७-२८॥॥४७३॥ तामस्यांचे तप । वेड्या कल्पनांचे । काढण्यास कांटा । शत्रूंचा वा ॥१७-२९॥॥४७४॥ सात्त्विक करीती । दानासाठी दान । मनी न धरीती । उपकार ॥१७-३०॥॥४७५॥ राजस्यांचे दान । उपकार मनीं । कांहीं फलाशाही । दानापोटी ॥१७-३१॥॥४७६॥ तामस्यांचे दान । अयोग्य लोकांना । स्थान काळवेळ । अयोग्यचि ॥१७-३२॥॥४७७॥ ब्रम्हाचा प्रसिद्ध । मंत्र ॐ तत्सत् हा । त्याचेही त्रिविध । उपचार ॥१७-३३॥॥४७८॥ ब्रम्हवादी लोक । यज्ञतपदाना । प्रारंभ करीती । ॐ काराने ॥१७-३४॥॥४७९॥ मुमुक्षु जनांचे । ध्यान "तत्" वरती । यज्ञी तपी दानी । फलत्यागी ॥१७-३५॥॥४८०॥ साधुभाव ज्यांचा । त्यांची सारी कर्मे । केवळ सत्कर्मे । असतात ॥१७-३६॥॥४८१॥ श्रद्धेविना यज्ञ। तप दान केले । इहपरलोकी । असत्य तें ॥१७-३७॥॥४८२॥ श्रीकृष्ण अर्जुन । यांच्या संवादाने । त्रिविध श्रद्धेचे । विवेचन ॥१७-३८॥
॥४८३॥ परमात्म्याप्रति । करून वंदन । प्रारंभ अध्याया । अठराव्या ॥१८-१॥॥४८४॥ अध्यायाप्रारंभी । अर्जुन विनवी । संन्यास नि त्याग । स्पष्ट करा ॥१८-२॥॥४८५॥ श्रीकृष्ण म्हणाले । कामनाप्रेरित । कर्मांचा त्याग जो । संन्यास तो ॥१८-३॥॥४८६॥ सा-याच कर्मांच्या । फलाशेचा त्याग । तोच समजावा । त्याग खरा ॥१८-४॥॥४८७॥ कांहींचे म्हणणें । कर्मे सदोषचि । असतात तरी । त्यागावीत ॥१८-५॥॥४८८॥ माझे मत तरी । यज्ञ तप दान । कर्में ही पावन । करणारी ॥१८-६॥॥४८९॥ त्यागूं नयेत ती । परि कर्मीं संग । आणि त्यांचे फल । त्यागावेत ॥१८-७॥॥४९०॥ नियत कर्मांचा । संन्यास अशक्य । तैसा प्रयत्नही । तामसी तो ॥१८-८॥॥४९१॥ दुःखकष्टप्रद । वाटती जी कर्में । त्यागणे राजस । अर्थशून्य ॥१८-९॥॥४९२॥ कर्में जी नियत । करणें फलाशा । त्यांची सोडूनीया । सात्त्विक तें ॥१८-१०॥॥४९३॥ देहधारी होतां । कर्में न करीता । राहणें केवळ । अशक्य तें ॥१८-११॥॥४९४॥ श्वासोच्छ्वास तरी। घडत असतो । कर्म तें टाळणें । अशक्यचि ॥१८-१२॥॥४९५॥ कर्मफलत्याग । करणारा तोच । म्हटला जातसे । त्यागी खरा ॥१८-१३॥॥४९६॥ कर्मांची फळेंही । असती अनिष्ट । इष्ट किंवा मिश्र । म्हणावीसी ॥१८-१४॥॥४९७॥ परंतु ही दृष्टी । त्यानाच ना लागू । ज्यानी फलत्याग । नाही केला ॥१८-१५॥॥४९८॥ कर्मसिद्धीलागी । पांच तत्त्वें पहा । कृतान्ती सांख्यानी । सांगीतली ॥१८-१६॥॥४९९॥ अधिष्ठान कर्ता । करणें विविध । विविध चेष्टा नि । दैव ऐसी ॥१८-१७॥॥५००॥ ऐसे असताना । कर्माचें कर्तृत्व । कर्त्याचे केवळ । कैसे होय ॥१८-१८॥॥५०१॥ ’मी केलें’ हा भाव । नाही ज्याचे मनीं । अलिप्त ठेवीतो । बुद्धिस जो ॥१८-१९॥॥५०२॥ त्याच्या युद्धकर्मी । कितीकही मेले । त्याचा दोष त्यास । नाही येत ॥१८-२०॥॥५०३॥ ज्ञान ज्ञेय आणि । परिज्ञाता सारे । उद्युक्त करीती । कर्माप्रत ॥१८-२१॥॥५०४॥ कर्माचे फलित । राहते संचित । कर्म कर्ता आणि । करणांत ॥१८-२२॥॥५०५॥ ज्ञान कर्म कर्ता । यांचे त्रिगुणात्म । विश्लेषण घेई । समजून ॥१८-२३॥॥५०६॥ सर्वांभूतीं भाव । एकचि अव्यय । ह्याचें ज्ञान होणें । सात्त्विक तें ॥१८-२४॥॥५०७॥ सर्वांभूतीं भाव । वेगळाले ऐसे । ज्ञान तें राजस । समजावें ॥१८-२५॥॥५०८॥ तत्त्वार्थहीन नि । अत्यल्प उथळ । ज्ञान तें तामसी । समजावें ॥१८-२६॥॥५०९॥ नियत कर्माचा । आचार निःसंग । रागद्वेषाविना । सात्त्विक तें ॥१८-२७॥॥५१०॥ कामप्रेरित वा । अहंकारयुक्त । कर्म तें राजसी । समजावें ॥१८-२८॥॥५११॥ मोहाने प्रेरित । हिंसाक्षययुक्त । कर्म तें तामसी । समजावें ॥१८-२९॥॥५१२॥ निःसंगवृत्तीचा । भाव अकर्त्याचा । तरी योग्य धृति । उत्साहही ॥१८-३०॥॥५१३॥ सिद्धि कीं असिद्धि । याची नाही खंत । कर्ता तो सात्त्विक । समजावा ॥१८-३१॥॥५१४॥ रागलोभ दावी । दृष्टी कर्मफलीं । हिंसाही करेल । राजस तो ॥१८-३२॥॥५१५॥ कर्मायोग्य ज्ञान । कसब नसतां । हट्टी वा आळसी । खीळ पाडी ॥१८-३३॥॥५१६॥ करी टाळाटाळ । अस्वच्छ हेतूंचा । कर्ता तो तामसी । समजावा ॥१८-३४॥॥५१७॥ बुद्धि धृति सुख । यांचेही त्रिविध । भेद कैसे होती । ध्यानी घेई ॥१८-३५॥॥५१८॥ कार्य तें कोणतें । कोणतें अकार्य । बुद्धि ती सात्त्विक । विवेकाची ॥१८-३६॥॥५१९॥ कार्य-अकार्याचा । विवेक ना जाणे । बुद्धि ती राजस । समजावी ॥१८-३७॥॥५२०॥ अधर्मास धर्म । अकार्यास कार्य । विपरीत बुद्धि । तामसी ती ॥१८-३८॥॥५२१॥ मन-इन्द्रियांची । कर्में योगयुक्त । चालवीते धृति । सात्त्विक ती ॥१८-३९॥॥५२२॥ धर्म-अर्थ-कामी । रमणारी धृति । कधी फलाकांक्षी । राजस ती ॥१८-४०॥॥५२३॥ स्वप्न-शोक-भय । दुःखानी ग्रसित । धृति असमर्थ । तामसी ती ॥१८-४१॥॥५२४॥ सुखही असते । तीन प्रकारांचे । सात्त्विक राजस । तामसही ॥१८-४२॥॥५२५॥ आधी जणूं विष । अंती अमृतशा । सात्त्विक सुखात । प्रसन्नता ॥१८-४३॥॥५२६॥ विषयवासना । इन्द्रियोपभोग । ह्यानी अमृतसे । वाटे आधी ॥१८-४४॥॥५२७॥ अंती विषासम । ज्याचा परिणाम । सुख तें राजस । समजावें ॥१८-४५॥॥५२८॥ प्रारंभापासून । मोही गुंतवून । निद्रा नि आळस । वाढवीती ॥१८-४६॥॥५२९॥ बेताल वागणें । तेंही वाढवीती । सुखें ती तामसी । समजावी ॥१८-४७॥॥५३०॥ ऐसे पाहूं जाता । त्रिगुणात्म भेद। जीवनाच्या सा-या । पैलूमध्ये ॥१८-४८॥॥५३१॥ ब्राम्हण क्षत्रिय । वैश्य शूद्र संज्ञा । कर्मांची वाटणी । करण्यास ॥१८-४९॥॥५३२॥ व्यक्तीचे स्वभावी । गुण जे प्रभावी । कामें त्यानुसार । त्याची हवी ॥१८-५०॥॥५३३॥ ब्राम्हण म्हणावें । कोणास त्यासाठी । ब्रम्हकर्मछटा । ऐशा जाण ॥१८-५१॥॥५३४॥ शांति नि संयम । तपाचरण नि । शुद्धता आणिक । क्षमावृत्ति ॥१८-५२॥॥५३५॥ पारदर्शकता । ज्ञानी व विज्ञानी । देवावर श्रद्धा । ब्राम्हण्य तें ॥१८-५३॥॥५३६॥ क्षात्रतेज शौर्य । धृति नि दाक्षिण्य । युद्धातून नाही । पलायन ॥१८-५४॥॥५३७॥ दानशूरता नि । ईश्वरीय निष्ठा । क्षत्रिय वृत्तीचे । प्रमाण हे ॥१८-५५॥॥५३८॥ कृषि गोरक्षण । वाणिज्य वैश्याचे । सेवातत्परता । शूद्रकर्म ॥१८-५६॥॥५३९॥ व्यक्तीचे स्वभावी । गुण जे प्रभावी । कामें त्यानुसार । त्याची हवी ॥१८-५७॥॥५४०॥ श्रीकृष्ण सांगती । आपापल्या कामी । राहूनही सिद्धि । शक्य सर्वां ॥१८-५८॥॥५४१॥ उद्धारास हवा । समर्पण भाव । रहावें मच्चित्त । अर्जुना गा ॥१८-५९॥॥५४२॥ अहंकारामुळे । जरी मनी तुझ्या । युद्ध न करीन । करशील ॥१८-६०॥॥५४३॥ प्रत्येकाचा पिंड । स्वभावानुरूप । स्वतःच्या कर्मानी । घडतसे ॥१८-६१॥॥५४४॥ आणि सर्वाभूती । ईश्वराचा अंश । चालवीतो सारी । यंत्रे जणूं ॥१८-६२॥॥५४५॥ त्यासी जा शरण । पार्था सर्वभावें । त्याच्या प्रसादाने । यश होतें ॥१८-६३॥॥५४६॥ शिष्यधर्म किंवा । पौत्रधर्म सारे । सोडूनी शरण । मजसी ये ॥१८-६४॥॥५४७॥ पापांचे क्षालन । करेन तूं नको । संशय मुळीच । मनी धरूं ॥१८-६५॥॥५४८॥ जें जें कांही गुह्य । तुज सांगीतलें । अभक्तास नाही । सांगायाचें ॥१८-६६॥॥५४९॥ कांही कैसे गुह्य । एकाग्र चित्ताने । ऐकून मनांत । ठसलें का ॥१८-६७॥॥५५०॥ संशय मनींचे । निवलेसे काय । अज्ञानतिमिर । निमाला कां ॥१८-६८॥॥५५१॥ अर्जुन म्हणाला । कबूली देतसा । संशय कसला । नाही आतां ॥१८-६९॥॥५५२॥ मोह निरसला । तुझ्या प्रसादाने । पाळीन आदेश । तुझे सारे ॥१८-७०॥॥५५३॥ संजय म्हणतो । श्रीकृष्ण अर्जुन । यांचा हा संवाद । रोमांचक ॥१८-७१॥॥५५४॥ ऐकाया मिळाला । व्यासांच्या कृपेने । सद्गदित आहे । मन माझे ॥१८-७२॥॥५५५॥ कानांत घुमतो । जणूं तो संवाद । आनंदलहरी । उसळती ॥१८-७३॥॥५५६॥ आठवतें रूप । कृष्णाचें अद्भुत । विस्मयचकित । पुन्हां होते ॥१८-७४॥॥५५७॥ जेथें जेथें कृष्ण । अर्जुन आहेत । तेथेंच विजय । निश्चयीच ॥१८-७५॥॥५५८॥ गीतोपनिषदी । मोक्षसंन्यासाचा । योग अखेरचा । ऐसा सिद्ध ॥१८-७६॥॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥
Categories: Learning Sanskrit

Samskrit Learning Post 14: Samskrit Resources (Online)- Dictionaries....

Vadatu Samskrutam - Wed, 10/07/2009 - 11:59

Powerful virtual world of internet is getting richer and richer in reality of having Samskrit resources available to Samskrit enthusiasts.

Individuals and groups have been contributing in their ways to make Samskrit more and more interesting to learn. They range from sages to students, trainers to youtubers, dedicated teams of volunteers to curious learners.

Following are few of the notable resources available for help.

14.1 Online Samskrit Dictionaries

14.1.1 Bidirectional Dictionary (Devanagari <--> English)



14.1.2 Dictionary in 'PDF, TXT' and More Formats



14.1.3 Apte's Dictionary

Categories: Learning Sanskrit

Samskrit Learning Post 13: Samskrit Resources - Chimaya International Foundation

Vadatu Samskrutam - Mon, 09/28/2009 - 11:07

13.1 About Chinmaya International Foundation
Chinmaya Mission is a non profit worldwide organization which was founded in 1953 with the aim to spread the wisdom of Vedanta to any seeker, of any nationality, or group, and to enrich and enable individuals to become positive contributors to society.
Chinmaya International Foundation is the academic front of Chinmaya Mission worldwide.

13.2 Samskrit Courses by Chinmaya Foundation
Some of the ways Chinmaya Foundation offers Samskrit learning are, as follows:

13.2.1 Direct Learning Courses:
Chinmaya Foundation offers various in person learning courses across various locations in the world.

13.2.2 Online Easy Samskrit Learning Course:
This is an easy Samskrit Online Course is for beginners who are interested to start their journey into Sanskrit language. As the organization indicates, it has been designed in a manner that any individual regardless of their mother tongue, location could master Samskrit basics. Course is good for anyone above age 10.

13.2.3 Postal Samskrit Course:
This Samskrit Home Study Course is designed to facilitate learning through correspondence with 40 lessons. This course aims to impart an elementary knowledge of Samskrit to students, using English as the medium of instruction.

12.2.4 Easy Samskrit Study Kit:
This is a convenient method that supports Samskrit self-study. The kit provide self-study tools, Study Book, work Book, Interactive CD.

Apart from above, foundation also offers options for deeper learning.
Chinmaya Foundation also works on various projects worldwide, for revival of Samskrit and of knowledge embedded within Samskrit language.

12.3 References
http://www.chinfo.org/
http://www.chinmayamission.org/
Categories: Learning Sanskrit

Samskrit Learning Post 12: Samskrit Resources - Friend called 'Samskrita Bharati'

Vadatu Samskrutam - Mon, 09/21/2009 - 11:39


12.1 What's Samskrita Bharati ?
Samskrita Bharati is a nonprofit, worldwide organization working for Samskrit revival.
Its mission is to bring Samskrit back to mainstream as a widely spoken language once again; and to bring about a social change through the medium of spoken Samskrit.
Samskrita Bharati functions as an umbrella organization for various global organizations working for promotion of Samskrit.

It has developed simple and practical methods to enable Samskrit speaking in daily life.

12.2 'Speak Samskrit' Offerings
Samskrita Bharati offerings include but are not limited to:
12.2.1 Concise Courses for Adults
12.2.2 Classes For Kids
12.2.3 Samskrit Camps
12.2.4 Samskrit Learning Via Phone Conference
12.2.5 Samskrit Correspondence Course/Distance Education
12.2.6 Samskrit Via Video/Audio Material
12.2.7 Various Projects Relating to Samskrit.

For Example:
Speak Samskrit in 10 Days (with 'L1')
Spoken Samskrit Class (L1) is conducted in an interactive and joyful way.
L1 is the fundamental level. It does not assume any prior Samskrit/script knowledge.
Typically 'L1' involves total about 16 hours in 10 days. This is followed by hourly study group meetings every week thereafter.
Usually timings and pace suitable for attendees.
At the end of day 10, you are out with ability of using Samskrit in daily conversations.

12.3 Learning Literature
Samskrita Bharati backs up 'Speak Samskrit' movement by simple and clear yet outstandingly powerful and diverse literature library.
12.3.1 Monthly Family Magazines
12.3.2 Books, Songs, Visual Audio Kits For Children
12.3.3 Books For Spoken Samskrit
12.3.4 Books On Samskrit Grammar
12.3.5 Samskrit Books On General Science
12.3.6 Various Samskrit Language Dictionaries
12.3.7 Samskrit Kits



12.4 For You To Know

12.4.1 Samskrita Bharati has taught Samskrit to over 2 million individuals worldwide, and has helped to transofrm 4 villages in India to completely Samskrit speaking communities.

12.4.2 You do not need to know Samskrit to be Samskrita Bharati's volunteer. Just email to samskritabharati@yahoo.com

12.5 Resouorce
http://www.samskritabharati.org/
Categories: Learning Sanskrit

Samskrit Learning Post 11: Reasons That Have Deprived You From Learning Samskrit

Vadatu Samskrutam - Mon, 09/14/2009 - 10:36


Most of us have been hearing about Samskrit language at various occassions. Some of us are genuinly interested in learninig it.
Following are some hurdles/reasons that keep depriving individuals of learning Samskrit during their lifetime.

11.1 Reasons Out of Ignorance
11.1.1 Samskrit learning is very difficult
11.1.2 Samskrit language is outdated
11.1.3 Learning Samskrit language is not necessary to me
11.1.4 Samskrit does not affect me being happy
11.1.5 Learning Samskrit has nothing to do with my understanding of Indian culture
11.1.6 Me learning Samskrit will not influence next generations in my home
11.1.7 (For person of Indian origin) Learning samskrit is nothing to do with my being an Indian
11.1.8 Learning Samskrit language is like accepting Hinduism; and I am not a Hindu
11.1.9 I already learnt Samskrit in school, and did not find much use outside academics.

11.2 Reasons Based Upon Laziness
11.2.1 I already have so many problems in life to tackle. Where is time for Samskrit ?
11.2.2 I wish to learn but I don't have time.....May be later.
11.2.3 I wish to learn but where are resources to learn Samskrit

11.3 Reasons Based Upon Lack of Awareness
11.3.1 There is no one to teach me Samskrit
11.3.2 I will not be able to learn Samskrit language
11.3.3 There are no Samskrit language resources around
11.3.4 I am not in position to go out of home to learn.
11.3.5 Samskrit learning is costly and I don't have funds
11.3.6 Samskrit learning is not going to change my life a bit
11.3.7 Learning Devanagari script is must for Samskrit learning

11.4 Reason Due To Extreme Passion For Specific Things
11.4.1 I have decicated myself for other things.

11.5 Reason Due To Constraints
11.5.1 I am physically constrained



We will try to address some of above hurdles in following few posts, in hope to help us on way to learn Samskrit language.

11.6 Thought of The Day For you
11.6.1 “First we make our habits, then our habits make us” ...Charles Noble.

Categories: Learning Sanskrit

Samskrit Benefit 10: Samskrit Is Much Easier To Learn

Vadatu Samskrutam - Wed, 09/09/2009 - 00:44

Samskrit language appears to be difficult to learn because of the innumerable rules and regulations.
But it is not so.


10.1 Much Easier To Master:
English is very difficult to master, but we do not realize it, as we spend years and years learning it. One can master Samskrit by putting 25 % of this effort.

10.2 Derivative Power Of Samskrit Words:
The derivative potential of Sanskrit words is rational and breath-taking. Every single Sanskrit word has a meaning built into itself;
The root hidden in a word contains the meaning of that word. Hence a Sanskrit scholar seldom runs for a dictionary to find out the meaning of any new or a strange word one may come across.

10.3 No Uncertainties with Samskrit:
There are no uncertainties and contradiction between the spoken and written word. For e.g.: in English a spoken `see' can be a written `see' or `sea' with totally different meanings. It is not so in Samskrit.

10.4 Samskrit Words are easy to remember:
Word 'Samskrit' is break down of 2 words 'samyak krutam'...i.e. well done.
As its name itself explains, it is systematized and perfected. Its alphabets are impeccably arranged.
They are easy to remember and help in memorizing textual stanzas. This helps explain why the oral tradition of Indian wisdom is so popular and long-standing in the entire world.

10.5 Learner has freedom to compose the sentences:
Sanskrit sentence structure is flexible. The declensions and the conjugations have a wide range.
Hence every student has more freedom in composing sentences in Sanskrit.


10.6 For you To Find Out:

10.6.1 Find out How many months you had English literature as a compulsory part of your education system.

10.6.2 Imagine the purpose of including English vocabulary in major way as a part of GRE (Graduate Record Examination )

10.6.3 Guess how much percentage of English which you learn, do you use in your personal & professional life combined together.


10.7 Some References
http://www.chitrapurmath.net/sanskrit/step-by-step.htm
Categories: Learning Sanskrit

तृतीयो S ध्यायः | कर्मयोगो नाम |

Slez - Sat, 09/05/2009 - 07:51
ॐ श्री परमात्मने नमः| अथ तृतीयो S ध्यायः | कर्मयोगो नाम |
1अर्जुन उवाच
ज्यायसी चेत् कर्मणस्ते मता बुद्धिर्जनार्दन |
तत्किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव || १ ||अर्जुनः उवाच, "जनार्दन, चेत् ते मता बुद्धिः कर्मणः ज्यायसी ( अस्ति ), तत् केशव, मां घोरे कर्मणि किं नियोजयसि ? 2व्यामिश्रेणेव वाक्येन बुद्धिं मोहयसीव मे |
तदेकं वद निश्चित्य येन श्रेयो S हमाप्नुयाम् || २ ||व्यामिश्रेण वाक्येन मे बुद्धिं मोहयसि इव | येन अहम् श्रेयः आप्नुयाम् तत् एकं निश्चित्य वद |3श्री भगवान उवाच लोके S स्मिन द्विविधा निष्ठा पुरा प्रोक्ता मयानघ |
ज्ञानयोगेन सांख्यानां कर्मयोगेन योगिनाम् || ३ ||श्रीभगवान् उवाच, "अनघ, अस्मिन् लोके मया पुरा द्विविधा निष्ठा प्रोक्ता - ज्ञानयोगेन सांख्यानां कर्मयोगेन योगिनाम् | 4न कर्मणामनाराम्भात् नैष्कर्म्यं पुरुषोऽश्नुते |
न च संन्यसनादेव सिद्धिम समधिगच्छति || ४ ||कर्मणाम् अनारम्भात् पुरुषः नैष्कर्म्यं न अश्नुते | न च संन्यसनात् एव सिद्धिं समधिगच्छति |5न हि कश्चित् क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् |
कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वः प्रक्रुतिजैर्गुणै: || ५ ||कश्चित् जातु क्षणं अपि अकर्मकृत् न तिष्ठति हि | सर्वः प्रक्रुतिजै: गुणै: अवशः हि | कर्म (तु) कार्यते एव |

यह पाँचवा श्लोक ठीक अन्वय बनानेके लिए बहुतही आव्हानात्मक है |
'प्रक्रुतिजै: गुणै: कर्म कार्यते' यह वाक्यांश कर्मणि प्रयोगमें है |
कर्तरीमें इसका रूप 'प्रक्रुतिजा: गुणाः कर्म कुर्वन्ति' यह होगा |
लेकिन 'सर्वः' शब्द पुल्लिंगी प्रथमा विभक्तीका है | दूसरा कोई भी शब्द पुल्लिंगी नहीं है |
इसलिए वह अन्य किसीभी शब्दों के साथ मेल नहीं खाता | कुल मिलाकर व्याकरण दृष्टीसे समाधानकारक अन्वय नहीं बनता |6कर्मेन्द्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन् |
इन्द्रियार्थान् विमूढात्मा मिथ्याचारः स उच्यते || ६ ||यः विमूढात्मा कर्मेन्द्रियाणि संयम्य मनसा इन्द्रियार्थान् स्मरन् आस्ते सः मिथ्याचारः उच्यते |7यस्त्विन्द्रियाणि मनसा नियम्यारभते S र्जुन |
कर्मेन्द्रियै: कर्मयोगमसक्तः स विशिष्यते || ७ ||अर्जुन, यः तु इन्द्रियाणि मनसा नियम्य असक्तः कर्मेन्द्रियै: कर्मयोगं आरभते सः विशिष्यते |8नियतं कुरु कर्म त्वं कर्म ज्यायो ह्यकर्मण: |शरीरयात्रापि च ते न प्रसिद्ध्येदकर्मण: || ८ ||त्वं नियतं कर्म कुरु | अकर्मण: कर्म ज्यायः हि | हि अकर्मण: ते शरीरयात्रा अपि न प्रसिद्ध्येत् |9यज्ञार्थात्कर्मणो S न्यत्र लोको S यं कर्मबन्धनः |
तदर्थं कर्म कौन्तेय मुक्तसन्ग: समाचर || ९ ||अन्वय १ - यज्ञार्थात्कर्मण: (लोकः) अन्यत्र, अयं लोकः कर्मबन्धनः | तदर्थं कौन्तेय मुक्तसन्ग: कर्म समाचर |
अन्वय २ - अन्यत्र यज्ञार्थात् कर्मणः अयं लोकः कर्मबन्धनः | तदर्थं कौन्तेय मुक्तसन्ग: कर्म समाचर |

संधिविग्रह अलग तरहसे करनेसे या अन्वय भी अलग तरहसे करनेसे भावार्थमे काफी फरक आता है |
अलग अलग लोग गीताका अलग अलग अर्थ पेश करते हैं इसका यह एक महत्त्वपूर्ण कारण है |10सहयज्ञा: प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः |
अनेन प्रसविश्यध्वं एष वोऽस्त्विष्टकामधुक् || १० ||सहयज्ञा: प्रजाः सृष्ट्वा प्रजापतिः पुरा उवाच, "अनेन प्रसविश्यध्वं | एषः वः इष्टकामधुक् अस्तु |"11देवान्भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः |
परस्परं भावयन्तः श्रेयः परमवाप्स्यथ || ११ ||अनेन देवाः भावयत, ते देवाः वः भावयन्तु, (एवं) परस्परं भावयन्तः परं श्रेयः अवाप्स्यथ | 12इष्टान्भोगान्हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविताः |
तैर्दत्तानप्रदायैभ्यो यो भुंक्ते स्तेन एव सः || १२ ||यज्ञभाविताः देवाः वः इष्टान् भोगान् हि दास्यन्ते | तैः दत्तान् (भोगान्) यः एभ्यः अप्रदाय भुंक्ते सः स्तेनः एव |13यज्ञशिष्टाशिनः संतो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषै: |
भुंजते ते त्वघं पापा ये पचन्त्यात्मकारणात् || १३ ||यज्ञशिष्टाशिनः सन्तः सर्वकिल्बिषै: मुच्यन्ते | ये आत्मकारणात् पचन्ति, ते तु अघं पापाः भुंजते |14अन्नाद्भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसम्भव: |
यज्ञाद्भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः || १४ ||भूतानि अन्नात् भवन्ति, पर्जन्यात् अन्नसंभवः (भवति) | यज्ञात् पर्जन्यः भवति, यज्ञः (तु) कर्मसमुद्भवः (भवति) |15कर्म ब्रम्होद्भवं विद्धि ब्रम्हाक्षरसमुद्भवं |
तस्मात्सर्वगतं ब्रम्ह नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितं || १५ ||कर्म ब्रम्होद्भवं विद्धि, ब्रम्ह अक्षरसमुद्भवम् | तस्मात् सर्वगतं ब्रम्ह नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम् |16एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयातीह यः |
अघायुरिन्द्रियारामो मोघं पार्थ स जीवति || १६ ||पार्थ, यः एवं प्रवर्तितं चक्रं इह न अनुवर्तति, सः अघायुः इन्द्रियारामः मोघं जीवति |17यस्त्वात्मरतिरेव स्यात् आत्मत्रुप्तश्च मानवः |
आत्मन्येव च संतुष्टस्तस्य कार्यम् न विद्यते || १७ ||यः तु मानवः आत्मतृप्तः एव आत्मरतिः आत्मनि एव संतुष्टः च स्यात्, तस्य कार्यम् न विद्यते |18नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन |
न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रयः || १८ || इह तस्य कृतेन कश्चन: अर्थः न, न अकृतेन (कश्चन: अर्थः) | अस्य च सर्वभूतेषु कश्चित् अर्थव्यपाश्रयः न |19तस्मादसक्तः सततं कार्यम् कर्म समाचर |असक्तो ह्याचरन् कर्म परमाप्नोति पूरुषः || १९ ||तस्मात् सततं कार्यम् कर्म असक्तः समाचर | असक्तः कर्म आचरन् पूरुषः हि परं आप्नोति | 20कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः |लोकसंग्रहमेवापि सम्पश्यन्कर्तुमर्हसि || २० ||जनकादयः कर्मणा एव संसिद्धिम् आस्थिताः | सम्पश्यन् (त्वं) लोकसन्ग्रहम् अपि कर्तुम् अर्हसि एव |21यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः |
स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते || २१ ||श्रेष्ठः यद् यद् आचरति तद् तद् एव इतरः जनः | सः यत् प्रमाणं कुरुते, लोकः तद् अनुवर्तते | 22न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किंचन |नानवाप्तमवाप्तव्यम् वर्त एव च कर्मणि || २२ ||पार्थ, मे त्रिषु लोकेषु किंचन कर्तव्यं न अस्ति | न (किंचन) अनवाप्तं, (न किंचन) अवाप्तव्यम् (अस्ति) | कर्मणि च वर्ते एव | 23यदि ह्यहं न वर्तेयं जातु कर्मण्यतन्द्रित: |
मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः || २३ ||पार्थ, यदि अहम् जातु कर्मणि अतन्द्रितः न वर्तेयं, सर्वशः मनुष्याः मम वर्त्म अनुवर्तन्ते |24उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्याम् कर्म चेदहम् |
संकरस्य च कर्ता स्यामुपहन्यामिमाः प्रजाः || २४ ||चेद् अहम् कर्म न कुर्याम्, इमे लोकाः उत्सीदेयुः, (अहम्) संकरस्य कर्ता स्याम्, इमाः प्रजाः उपहन्याम् च |25सक्ताः कर्मण्यविद्वान्सो यथा कुर्वन्ति भारत |
कुर्याद्विद्वान्स्तथासक्तस्चिकिर्षुर्लोकसंग्रहम || २५ ||भारत, कर्मणि सक्ताः अविद्वांसः यथा कुर्वन्ति, तथा असक्तः लोकसंग्रहम् चिकिर्षु: विद्वान् कुर्यात् |26न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानाम् कर्मसंगिनाम् |
जोषयेत्सर्वकर्माणि विद्वान्युक्तः समाचरन् || २६ ||अज्ञानाम् कर्मसंगिनाम् बुद्धिभेदं न जनयेत् | युक्तः समाचरन् विद्वान् सर्वकर्माणि जोषयेत् | 27प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणै: कर्माणि सर्वशः |
अहंकारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते || २७ ||सर्वशः कर्माणि प्रकृतेः गुणै: क्रियमाणानि | अहंकारविमूढात्मा ' अहम् कर्ता ' इति मन्यते |28तत्त्ववित्तु महाबाहो गुणकर्मविभागयो: |
गुणा गुणेषु वर्तन्ते इति मत्वा न सज्जते || २८ ||महाबाहो, गुणकर्मविभागयो: तत्त्ववित् तु ' गुणाः गुणेषु वर्तन्ते ' इति मत्वा न सज्जते |29प्रकृतेर्गुणसम्मूढाः सज्जन्ते गुणकर्मसु |
तानकृत्स्नविदो मन्दान्कृत्स्नविन्न विचालयेत् || २९ || प्रकृतेः गुणसम्मूढाः गुणकर्मसु सज्जन्ते | तान् अकृत्स्नविदः मन्दान् कृत्स्नवित् न विचालयेत् |30मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा |
निराशीर्निर्ममो भूत्वा युद्ध्यस्व विगतज्वरः || ३० ||अध्यात्मचेतसा सर्वाणि कर्माणि मयि संन्यस्य निराशीः निर्ममः भूत्वा विगतज्वरः युद्ध्यस्व | 31ये मे मतमिदं नित्यमनुतिष्ठन्ति मानवाः |
श्रद्धावंतो S नसूयन्तो मुच्यन्ते ते S पि कर्मभिः || ३१ ||ये मानवाः मे इदं मतं नित्यं अनुतिष्ठन्ति, ते श्रद्धावन्तः अनसूयन्तः कर्मभिः अपि मुच्यन्ते |32ये त्वेतद्भ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम् |सर्वज्ञानविमूढान्स्तान्विद्धि नष्टानचेतस: || ३२ || ये तु अभ्यसूयंत: मे एतद् मतम् न अनुतिष्ठन्ति, तान् अचेतसः सर्वज्ञानविमूढान् नष्टान् विद्धि | 33सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेर्ज्ञानवानपि |प्रकृतिम् यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति || ३३ ||ज्ञानवान् अपि स्वस्याः प्रकृतेः सदृशं चेष्टते | भूतानि प्रकृतिम् (एव) यान्ति | निग्रहः किं करिष्यति |34इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ |तयोर्न वशमागच्छेत् तौ ह्यस्य परिपन्थिनौ || ३४ ||इन्द्रियस्य इन्द्रियस्य अर्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ | तयोः वशं न आगच्छेत् | तौ अस्य परिपन्थिनौ हि |35श्रेयान् स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात् |स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः || ३५ ||परधर्मात् स्वनुष्ठितात् विगुणः (अपि) स्वधर्मः श्रेयः | स्वधर्मे निधनं श्रेयः | परधर्मः (तु) भयावहः |36अर्जुन उवाच |अथ केन प्रयुक्तो S यम् पापं चरति पूरुषः |
अनिच्छन् अपि वार्ष्णेय बलादिव नियोजितः || ३६ ||अर्जुनः उवाच, "वार्ष्णेय, अथ केन प्रयुक्तः अयं पूरुषः अनिच्छन् अपि बलात् नियोजितः इव पापं चरति | 37श्रीभगवान् उवाच |काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः |महाशनो महापाप्मा विध्येनं इह वैरिणम् || ३७ || श्रीभगवान् उवाच, "रजोगुणसमुद्भवः एषः कामः एषः क्रोधः महाशनः महापाप्मा | इह एनं वैरिणम् विद्धि |38धूमेनाव्रियते वन्हिर्यथादर्शो मलेन च |यथोल्बेनावृतो गर्भस्तथा तेनेदामावृतम् || ३८ ||यथा वन्हिः धूमेन, आदर्शः च मलेन आव्रियते, यथा उल्बेन गर्भः आवृतः तथा तेन इदं आवृतम् |39आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्यवैरिणा |कामरूपेण कौन्तेय दुष्पूरेणानलेन च || ३९ ||कौन्तेय, ज्ञानिनः नित्यवैरिणा एतेन कामरूपेण दुष्पूरेण अनलेन च ज्ञानम् आवृतम् |40इन्द्रियाणि मनो बुद्धिरस्याधिष्ठानमुच्यते |एतैर्विमोहयत्येष ज्ञानमावृत्य देहिनम् || ४० ||इन्द्रियाणि मनः बुद्धिः अस्य अधिष्ठानं उच्यते | एषः ज्ञानम् आवृत्य एतैः देहिनं विमोहयति |41तस्मात्त्वमिन्द्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ |पाप्मानं प्रजहि ह्येनं ज्ञानविज्ञाननाशनम् || ४१ || भरतर्षभ, तस्मात् त्वं आदौ इन्द्रियाणि नियम्य एनं ज्ञानविज्ञाननाशनम् पाप्मानं प्रजहि हि |42इन्द्रियाणि पराण्याहु: इन्द्रियेभ्यः परं मनः |मनसस्तु परा बुद्धिर्यो बुद्धेः परतस्तु सः || ४२ ||(विद्वंतः) आहुः यत्, इन्द्रियाणि पराणि, इन्द्रियेभ्यः मनः परं, बुद्धिः तु मनसः परा, सः तु बुद्धेः परतः |43एवं बुद्धेः परं बुद्ध्वा सन्स्तभ्यात्मानमात्मना |जहिः शत्रुं महाबाहो कामरूपं दुरासदम् || ४३ || महाबाहो, एवं बुद्धेः परं बुद्ध्वा, आत्मानम् आत्मना संस्तभ्य दुरासदम् कामरूपं शत्रुं जहि |
ॐ तत्सत् |इति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रम्हविद्यायाम् योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे
कर्मयोगो नाम तृतीयो S ध्यायः |
Categories: Learning Sanskrit

चतुर्थो S ध्यायः | ज्ञानकर्मसंन्यासयोगो नाम |

Slez - Sat, 09/05/2009 - 07:46
अथ चतुर्थो S ध्यायः | ज्ञानकर्मसंन्यासयोगो नाम |
1श्री भगवान उवाच |
इमं विवस्वते योगं प्रोक्तवानहमव्ययम् |
विवस्वान्मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकवे S ब्रवीत् || १ ||इमं अव्ययं योगं अहं विवस्वते प्रोक्तवान् | विवस्वान् मनवे प्राह | मनुः इक्ष्वाकवे अब्रवीत् |2एवं परम्पराप्राप्तमिमं राजर्षयो विदुः |
स कालेनेह महता योगो नष्टः परंतप || २ ||परंतप, एवं राजर्षयः परम्पराप्राप्तम् इमं (योगं) विदुः | सः योगः इह महता कालेन नष्टः |

पहले वाक्यके अन्वयमें शब्दोंका क्रम बदलनेसे अलग अलग भावार्थ बनते हैं, जैसे -
एवं इमं परम्पराप्राप्तम् (योगं) राजर्षयः विदुः | या - एवं राजर्षयः इमं परम्पराप्राप्तम् (योगं) विदुः |3स एवायं मया ते S द्य योगः प्रोक्तः पुरातनः |
भक्तो S सि मे सखा चेति रहस्यं ह्येतदुत्तमम् || ३ ||सः एव पुरातनः योगः मया अद्य अयं ते प्रोक्तः | मे भक्तः सखा च असि इति हि एतद् उत्तमं रहस्यं (प्रोक्तं) |4अर्जुन उवाच |अपरं भवतो जन्म परं जन्म विवस्वतः |कथमेतद्विजानीयाम् त्वमादौ प्रोक्तवानिति || ४ ||अर्जुनः उवाच, "भवतः जन्म अपरं, विवस्वतः जन्म (तु) परम् | एतद् (रहस्यं) आदौ त्वं प्रोक्तवान् इति कथं विजानीयाम् |5श्री भगवान उवाच |बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन |तान्यहम वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परंतप || ५ ||अर्जुन, मे तव च बहूनि जन्मानि व्यतीतानि | परंतप, अहम् तानि सर्वाणि वेद, त्वं न वेत्थ |6अजो S पि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरो S पि सन् |प्रकृतिम् स्वामधिष्ठाय सम्भवाम्यात्ममायया || ६ ||अजः अव्ययात्मा अपि सन् भूतानां ईश्वरः अपि सन्, स्वां प्रकृतिम् अधिष्ठाय आत्ममायया संभवामि |7यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत |
अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम् || ७ ||भारत, यदा यदा हि धर्मस्यग्लानिः भवति, अधर्मस्य अभ्युत्थानं ( च भवति ) तदा अहम् आत्मानं सृजामि |8परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् |
धर्मसंस्थापनार्थाय संभवामि युगे युगे || ८ ||साधूनां परित्राणाय दुष्कृताम् विनाशाय च धर्मसंस्थापनार्थाय ( च अहम् ) युगे युगे संभवामि |9जन्म कर्म च मे दिव्यं एवं यो वेत्ति तत्त्वतः |
त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सो S र्जुन || ९ ||अर्जुन, मे जन्म कर्म च दिव्यं, एवं यः तत्त्वतः वेत्ति, सः देहं त्यक्त्वा पुनः जन्म न एति, (सः) माम् एति |10वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः |
बहवो ज्ञानतपसा पूता मद्भावमागताः || १० ||वीतरागभयक्रोधाः, मन्मया:, मां उपाश्रिताः, ज्ञानतपसा पूताः, बहवः मद्भावं आगताः |11ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् |
मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः || ११ ||ये मां यथा प्रपद्यन्ते तान् अहम् तथा एव भजामि | पार्थ, मनुष्याः सर्वशः मम वर्त्मा अनुवर्तन्ते |12कान्क्षन्त: कर्मणाम् सिद्धिं यजन्त इह देवताः |
क्षिप्रं हि मानुषे लोके सिद्धिर्भवति कर्मजा || १२ ||इह कर्मणाम् सिद्धिं कान्क्षन्त: देवताः यजन्ते | मानुषे लोके कर्मजा सिद्धिः क्षिप्रं हि भवति |13चातुर्वर्ण्यम् मया स्रुष्टम् गुणकर्मविभागशः |
तस्य कर्तारमपि मां विद्ध्यकर्तारमव्ययम् || १३ ||मया गुणकर्मविभागशः चातुर्वर्ण्यम् स्रुष्टम् | अव्ययं मां तस्य कर्तारं अकर्तारं अपि विद्धि |14न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा |
इति मां यो S भिजानाती कर्मभिर्न स बध्यते || १४ ||"कर्माणि मां न लिम्पन्ति, न मे कर्मफले स्पृहा" इति यः मां अभिजानाति, सः कर्मभिः न बध्यते |15एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वैरपि मुमुक्षिभिः |
कुरु कर्मैव तस्मात्त्वं पूर्वैः पूर्वतरं कृतम् || १५ ||पूर्वैः मुमुक्षिभिः अपि कर्म एवं ज्ञात्वा (एव) कृतम् | तस्मात् त्वं पूर्वैः पूर्वतरं कृतं एव कर्म कुरु |16किं कर्म किमकर्मेति कवयो S प्यत्र मोहिताः |
तत्ते कर्म प्रविक्ष्यामि यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसे S शुभात् || १६ ||" किं कर्म किं अकर्म " इति अत्र कवयः अपि मोहिताः | ते तत् कर्म प्रविक्ष्यामि, यत् ज्ञात्वा अशुभात् मोक्ष्यसे |17कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः |
अकर्मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः || १७ ||कर्मणः गतिः गहना, हि कर्मणः अपि बोद्धव्यं, विकर्मणः च बोद्धव्यं, अकर्मणः च बोद्धव्यम् |18कर्मण्यकर्म यः पश्येत् अकर्मणि च कर्म यः |
स बुद्धिमान्मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत् || १८ ||यः कर्मणि अकर्म पश्येत्, यः च अकर्मणि कर्म (पश्येत्), सः मनुष्येषु बुद्धिमान्, कृत्स्नकर्मकृत् (अपि) सः युक्तः |19यस्य सर्वे समारम्भाः कामसंकल्पवर्जिताः |
ज्ञानाग्निदग्धकर्माणम् तमाहुः पण्डितम् बुधाः || १९ ||यस्य सर्वे समारम्भाः कामसंकल्पवर्जिताः, तं ज्ञानाग्निदग्धकर्माणम् बुधाः पण्डितम् आहुः |20त्यक्त्वा कर्मफलासंगं नित्यतृप्तो निराश्रयः |
कर्मण्यभिप्रवृत्तो S पि नैव किंचित्करोति सः || २० ||कर्मफलासंगं त्यक्त्वा नित्यतृप्तः निराश्रयः कर्मणि अभिप्रवृत्तः अपि सः किंचित् एव न करोति |21निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः |
शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम् || २१ || निराशी:, यतचित्तात्मा, त्यक्तसर्वपरिग्रहः, केवलं शारीरं कर्म कुर्वन्, किल्बिषम् न आप्नोति |22यद्रुच्छालाभसन्तुष्टो द्वन्द्वातीतो विमत्सरः |
समः सिद्धावसिद्धौ च कृत्वापि न निबध्यते || २२ ||यद्रुच्छालाभसन्तुष्टः, द्वंद्वातीतः, विमत्सरः, सिद्धौ असिद्धौ च समः कृत्वा अपि न निबध्यते |23गतसंगस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः |
यज्ञायाचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते || २३ ||गतसंगस्य, मुक्तस्य, ज्ञानावस्थितचेतसः, यज्ञाय आचरतः समग्रं कर्म प्रविलीयते |24ब्रम्हार्पणम् ब्रम्हहविर्ब्रम्हाग्नौ ब्रम्हणा हुतम् |
ब्रम्हैव तेन गन्तव्यं ब्रम्हकर्मसमाधिना || २४ ||ब्रम्हणा ब्रम्हहविः ब्रम्हाग्नौ ब्रम्हार्पणम् हुतम् | तेन ब्रम्हकर्मसमाधिना ब्रम्ह एव गन्तव्यम् |25दैवमेवापरे यज्ञम् योगिनः पर्युपासते |
ब्रम्हाग्नावपरे यज्ञम् यज्ञेनैवोपजिव्हति || २५ ||अपरे योगिनः दैवं यज्ञम् एव पर्युपासते | अपरे ब्रम्हाग्नौ यज्ञम् यज्ञेन एव उपजिव्हति |26श्रोत्रादीनीन्द्रियाण्यन्ये संयमाग्निषु जुव्हति |
शब्दादीन्विषयानन्य इन्द्रियाग्निषु जुव्हति || २६ ||अन्ये श्रोत्रादीनि इन्द्रियाणि संयमाग्निषु जुव्हति | अन्ये शब्दादीनि विषयानि इन्द्रियाग्निषु जुव्हति |27सर्वाणीन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि चापरे |
आत्मसंयमयोगाग्नौ जुव्हति ज्ञानदीपिते || २७ ||अपरे सर्वाणि इन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि च ज्ञानदीपिते आत्मसंयमयोगाग्नौ जुव्हति |28द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथापरे |
स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च यतयः संशितव्रताः || २८ ||तथा अपरे द्रव्ययज्ञाः तपोयज्ञाः योगयज्ञाः स्वाध्यायज्ञानयज्ञाः च संशितव्रताः यतयः |29अपाने जुव्हति प्राणं प्राणे S पानं तथापरे |
प्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणायामपरायणाः || २९ ||अपरे प्राणायामपरायणाः प्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणं अपाने जुव्हति, तथा अपानं प्राणे (जुव्हति) |30अपरे नियताहाराः प्राणान् प्राणेषु जुव्हति |
सर्वे S प्येते यज्ञविदो यज्ञक्षपितकल्मषाः || ३० ||अपरे नियताहाराः प्राणान् प्राणेषु जुव्हति | एते सर्वे अपि यज्ञविदः यज्ञक्षपितकल्मषाः |31यज्ञशिष्टामृतभुजो यान्ति ब्रम्हसनातनम् |
नायं लोको S स्त्ययज्ञस्य कुतो S न्यः कुरुसत्तम || ३१ ||यज्ञशिष्टामृतभुजः ब्रम्हसनातनम् यान्ति | कुरुसत्तम, अयज्ञस्य अयं लोकः न अस्ति, कुतः अन्यः |32एवं बहुविधा यज्ञा वितता ब्रम्हणो मुखे |
कर्मजान् विद्धि तान् सर्वान् एवं ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे || ३२ ||एवं ब्रम्हणः मुखे बहुविधाः यज्ञाः वितताः | तान् सर्वान् कर्मजान् विद्धि | एवं ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे |33श्रेयान्द्रव्यमयाद्यज्ञात् ज्ञानयज्ञः परंतप |
सर्वं कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते || ३३ ||परंतप, द्रव्यमयात् यज्ञात् ज्ञानयज्ञः श्रेयान् | पार्थ, सर्वं अखिलं कर्म ज्ञाने परिसमाप्यते |34तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया |
उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानम् ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः || ३४ ||तत् प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया विद्धि | ज्ञानिनः तत्त्वदर्शिनः ते ज्ञानम् उपदेक्ष्यन्ति |

शिर्डी के साईबाबा ने दूसरे चरण में अवग्रह लेनेका सुझाव दिया |
अवग्रह लेनेसे दूसरा चरण " उपदेक्ष्यन्ति ते S ज्ञानम् ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः | " ऐसा होगा |
और तब अन्वय बनेगा " ज्ञानिनः तत्त्वदर्शिनः ते अज्ञानम् उपदेक्ष्यन्ति |"
इस अन्वयका भावार्थ पहले अन्वयसे एकदम उलटा हो जाता है |
लेकिन इसका समर्थन भी और स्तोत्रोमे मिलता है | जैसे, श्री दक्षिणामूर्ती के स्तोत्र में गुरू की व्याख्या ऐसी बतायी है |
गुकारस्त्वन्धकारो वै रुकारस्तन्निवर्तकः |अन्धकारनिवर्तित्वात् गुरुरित्यभिधीयते || साईबाबाने दिया हुआ सुझाव गुरूकी इस व्याख्यासे कितना मेल खाता है!! महंतों की यही तो महत्ता है!!35यज्ज्ञात्वा न पुनर्मोहं एवं यास्यसि पाण्डव |
येन भूतान्यशेषेण द्रक्ष्यस्यात्मन्यथा मयि || ३५ ||यत् ज्ञात्वा, पाण्डव, एवं मोहम पुनः न यास्यसि | येन अशेषेण भूतानि यथा मयि द्रक्ष्यसि (तथा) आत्मनि (द्रक्ष्यसि) |

यह श्लोक और इसका अन्वय स्वतंत्र वाक्य नहीं है | ये वाक्यांश हैं |
इन वाक्यांशोका सम्बन्ध ३४ वे श्लोक के " तत् विद्धि " से है | इस प्रकारसे ये दोनों श्लोक मिलकर एक वाक्य बनता है |36अपि चेदसि पापेभ्यः सर्वेभ्यः पापकृत्तमः |
सर्वं ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं सन्तरिष्यसि || ३६ ||सर्वेभ्यः पापेभ्यः अपि पापकृत्तमः असि चेत्, ज्ञानप्लवेन एव सर्वं वृजिनं सन्तरिष्यसि |37यथैधान्सि समिद्धो S ग्निर्भस्मसात्कुरुते S र्जुन |
ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा || ३७ ||अर्जुन, यथा समिद्धः अग्निः एधान्सि भस्मसात् कुरुते, तथा ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात् कुरुते |38न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते |
तत्स्वयं योगसंसिद्धः कालेनात्मनि विन्दति || ३८ ||ज्ञानेन सदृशं पवित्रं इह न हि विद्यते | योगसंसिद्धः कालेन स्वयं तत् आत्मनि विन्दति |39श्रद्धावांल्लभते ज्ञानम् तत्परः संयतेन्द्रियः |
ज्ञानम् लब्ध्वा परां शान्तिमचिरेणाधिगच्छति || ३९ ||श्रद्धावान् तत्परः संयतेन्द्रियः ज्ञानम् लभते | ज्ञानम् लब्ध्वा अचिरेण परां शान्तिम् अधिगच्छति |40अज्ञश्चाश्रद्दधानश्च संशयात्मा विनश्यति |
नायं लोको S अस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः || ४० ||अज्ञः च अश्रद्दधानः च संशयात्मा विनश्यति | संशयात्मनः न अयं लोकः अस्ति, न परः, न सुखम् |41योगसन्यस्तकर्माणं ज्ञानसन्च्छिन्नसंशयम् |
आत्मवन्तं न कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय || ४१ ||धनञ्जय, योगसन्यस्तकर्माणं ज्ञानसन्च्छिन्नसंशयम् आत्मवन्तं कर्माणि न निबध्नन्ति |42तस्मादज्ञानसंभूतं हृत्स्थं ज्ञानासिनात्मनः |
छित्वैनम् संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ भारत || ४२ ||भारत, तस्मात् एनं हृत्स्थं अज्ञानसंभूतं आत्मनः संशयं ज्ञानासिना छित्वा योगं आतिष्ठ उत्तिष्ठ |
ॐ तत्सत् |इति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रम्हविद्यायाम् योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे ज्ञानकर्मसंन्यासयोगो नाम चतुर्थो S ध्यायः |
Categories: Learning Sanskrit

प्रथमोऽध्यायः | अर्जुनविषादयोगः ।

Slez - Fri, 09/04/2009 - 01:36
1||अथ श्रीमद्भगवद्गीता ||||अथ श्रीमद्भगवद्गीता ||2||ॐ श्रीपरमात्मने नमः || ||ॐ श्रीपरमात्मने नमः || 3अथ प्रथमोऽध्यायः | अर्जुनविषादयोगः ।अथ प्रथमोऽध्यायः | अर्जुनविषादयोगः ।4धृतराष्ट्र उवाच |धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः |मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय ||१||धृतराष्ट्रः उवाच, "सञ्जय, धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे एव समवेताः युयुत्सवः मामकाः पाण्डवाः च किं अकुर्वत ?5सञ्जय उवाच |दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा |आचार्यमुपसंगम्य राजा वचनमब्रवीत् ||२||सञ्जयः उवाच, "पाण्डवानीकं तु व्यूढं दृष्ट्वा राजा दुर्योधनः तदा आचार्यं उपसंगम्य वचनं अब्रवीत् |6पश्यैतां पाण्डुपुत्राणां आचार्य महतीं चमूम् |व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता ||३||(दुर्योधनः उवाच), "आचार्य, एतां तव धीमता शिष्येण द्रुपदपुत्रेण व्यूढां पाण्डुपुत्राणां महतीं चमूम् पश्य 7अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि |युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः ||४||धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् |पुरुजित्कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुंगवः ||५||युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान् |सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः ||६||अत्र युधि शूराः महेष्वासाः भीमार्जुनसमाः युयुधानः विराटः च महारथः द्रुपदः च धृष्टकेतुः चेकितानः वीर्यवान् काशिराजः च पुरुजित् कुन्तिभोजः च नरपुंगवः शैब्यः च युधामन्युः च विक्रान्तः वीर्यवान् उत्तमौजाः च सौभद्रः द्रौपदेयाः च सर्वे एव महारथाः (सन्ति) |8अस्माकं तु विशिष्टा ये तान्निबोध द्विजोत्तम |नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान्ब्रवीमि ते ||७||द्विजोत्तम, ये तु अस्माकं विशिष्टाः मम सैन्यस्य नायकाः तान् निबोध । ते संज्ञार्थं तान् ब्रवीमि |9भवान्भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिञ्जयः |अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च ||८||भवान् भीष्मः च कर्णः च कृपः च समितिञ्जयः अश्वत्थामा विकर्णः च तथा सोमदत्तिः च (सर्वे) एव (अस्माकं विशिष्टाः) |10अन्ये च बहवः शूराः मदर्थे त्यक्तजीविताः |नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः ||९||अन्ये च बहवः शूराः नानाशस्त्रप्रहरणाः युद्धविशारदाः सर्वे मदर्थे त्यक्तजीविताः (सन्ति) |11अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् |पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम् ||१०||तत् अस्माकं भीष्माभिरक्षितम् बलं अपर्याप्तं अस्ति । एतेषां तु इदं भीमाभिरक्षितम् बलं पर्याप्तम् (एव) |12अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः |भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि ||११||सर्वेषु च अयनेषु यथाभागं अवस्थिताः भवन्तः सर्वे एव भीष्मं एव अभिरक्षन्तु हि |13तस्य सञ्जनयन्हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः |सिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान् ||१२||(सञ्जयः उवाच), "तस्य हर्षं सञ्जनयन् प्रतापवान् कुरुवृद्धः पितामहः उच्चैः विनद्य सिंहनादं शङ्खं दध्मौ |14ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः |सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत् ||१३||ततः शङ्खाः च भेर्यः पणवानकगोमुखाः च सहसा एव अभ्यहन्यन्त । सः शब्दः तुमुलः अभवत् |15ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ |माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः ||१४||ततः श्वेतैः हयैः युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ माधवः पाण्डवः च दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः एव |16पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनञ्जयः |पौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः ||१५||हृषीकेशः पाञ्चजन्यं (दध्मौ) धनञ्जयः देवदत्तं (दध्मौ) वृकोदरः भीमकर्मा महाशङ्खं पौण्ड्रं दध्मौ |17अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः |नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ ||१६||कुन्तीपुत्रः राजा युधिष्ठिरः अनन्तविजयं (दध्मौ) । नकुलः सहदेवः च सुघोषमणिपुष्पकौ (दध्मतुः) |18काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः |धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः ||१७||द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते |सौभद्रश्च महाबाहुः शङ्खान्दध्मुः पृथक्पृथक् ||१८||पृथिवीपते, परमेष्वासः काश्यः च महारथः शिखण्डी च धृष्टद्युम्नः विराटः च अपराजितः सात्यकिः च द्रुपदः द्रौपदेयाः च महाबाहुः सौभद्रः च सर्वशः पृथक् पृथक् शङ्खान् दध्मुः 19स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् |नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलोऽभ्यनुनादयन् ||१९||नभः च पृथिवीं च तुमुलः व्यनुनादयन् सः धार्तराष्ट्राणां घोषः हृदयानि व्यदारयत् एव 20अथ व्यवस्थितान्दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान् कपिध्वजः |प्रवृत्ते शस्त्रसम्पाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः ||२०||हृषीकेशं तदा वाक्यं इदमाह महीपते |महीपते, अथ धार्तराष्ट्रान् व्यवस्थितान् दृष्ट्वा शस्त्रसम्पाते प्रवृत्ते तदा धनुः उद्यम्य कपिध्वजः पाण्डवः हृषीकेशं इदं वाक्यं आह |21अर्जुन उवाच |सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेऽच्युत ||२१||यावदेतान्निरीक्षेऽहं योद्धुकामानवस्थितान् |कैर्मया सह योद्धव्यम् अस्मिन् रणसमुद्यमे ||२२||योत्स्यमानानवेक्षेऽहं य एतेऽत्र समागताः |धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर् युद्धे प्रियचिकीर्षवः ||२३||अर्जुनः उवाच, "अच्युत मे रथं उभयोः सेनयोः मध्ये (तावत्) स्थापय यावत् अहं अवस्थितान् एतान् योद्धुकामान् निरीक्षे । अस्मिन् रणसमुद्यमे कैः सह मया योद्धव्यम् (तत् अहं निरीक्षे) । दुर्बुद्धेः धार्तराष्ट्रस्य युद्धे प्रियचिकीर्षवः ये एते अत्र समागताः तान् योत्स्यमानान् अहं अवेक्षे |22सञ्जय उवाच |एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत |सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम् ||२४||भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम् |उवाच पार्थ पश्यैतान् समवेतान्कुरूनिति ||२५||सञ्जयः उवाच, "भारत, गुडाकेशेन एवं उक्तः हृषीकेशः रथोत्तमम् उभयोः सेनयोः मध्ये सर्वेषां महीक्षिताम् भीष्मद्रोणप्रमुखतः च स्थापयित्वा उवाच "पार्थ, एतान् समवेतान् कुरून् पश्य |23तत्रापश्यत्स्थितान्पार्थः पितॄनथ पितामहान् |आचार्यान्मातुलान्भ्रातॄन् पुत्रान्पौत्रान्सखींस्तथा ||२६||श्वशुरान्सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि |पार्थः तत्र उभयोः अपि सेनयोः स्थितान् पितॄन् अथ पितामहान् आचार्यान् मातुलान् भ्रातॄन् पुत्रान् पौत्रान् सखीन् तथा श्वशुरान् सुहृदः च एव अपश्यत् |24तान्समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान्बन्धूनवस्थितान् ||२७||कृपया परयाविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत् |(तत्र) अवस्थितान् तान् सर्वान् बन्धून् समीक्ष्य परया कृपया आविष्टः सः विषीदन् कौन्तेयः इदं अब्रवीत् |25अर्जुन उवाच |दृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थितम् ||२८||सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति |अर्जुनः उवाच, "कृष्ण, इमं स्वजनं युयुत्सुं समुपस्थितम् दृष्ट्वा मम गात्राणि सीदन्ति मुखं परिशुष्यति च |26वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते ||२९||मे शरीरे वेपथुः च रोमहर्षः च जायते |27गाण्डीवं स्रंसते हस्तात् त्वक्चैव परिदह्यते |गाण्डीवं हस्तात् स्रंसते एव त्वक् परिदह्यते च |28न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः ||३०||मे मनः च भ्रमति इव, अवस्थातुं च न शक्नोमि |29निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव |न च श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे ||३१||केशव, विपरीतानि निमित्तानि पश्यामि च, आहवे स्वजनं हत्वा श्रेयः च न अनुपश्यामि |30न काङ्क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च |कृष्ण, न विजयं काङ्क्षे न च राज्यं सुखानि च |31किं नो राज्येन गोविन्द किं भोगैर्जीवितेन वा ||३२||गोविन्द किं नः राज्येन किं भोगैः जीवितेन वा |32येषामर्थे काङ्क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च |त इमेऽवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च ||३३||आचार्याः पितरः पुत्रास् तथैव च पितामहाः |मातुलाः श्वशुराः पौत्राः श्यालाः सम्बन्धिनस्तथा ||३४||येषां अर्थे नः राज्यं काङ्क्षितं भोगाः सुखानि च (काङ्क्षितानि) ते इमे प्राणान् धनानि च त्यक्त्वा युद्धे अवस्थिताः आचार्याः पितरः पुत्राः तथा पितामहाः च मातुलाः श्वशुराः पौत्राः तथा श्यालाः सम्बन्धिनः एव |33एतान्न हन्तुमिच्छामि घ्नतोऽपि मधुसूदन |अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते ||३५||मधुसूदन, घ्नतः अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः अपि किं नु महीकृते (अपि) एतान् हन्तुं न इच्छामि |34निहत्य धार्तराष्ट्रान्नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन |पापमेवाश्रयेदस्मान् हत्वैतानाततायिनः ||३६||अन्वयः - जनार्दन, धार्तराष्ट्रान् निहत्य नः का प्रीतिः स्यात् ? एतान् आततायिनः हत्वा अस्मान् पापं एव आश्रयेत् ।35तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान्स्वबान्धवान् |अन्वयः - तस्मात् वयं स्वबान्धवान् धार्तराष्ट्रान् हन्तुं न अर्हाः । 36स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव ||३७||हि स्वजनं हत्वा कथं सुखिनः स्याम, माधव ?39यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः |कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकम् ||३८||कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मान्निवर्तितुम् |कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन ||३९||जनार्दन, यद्यपि लोभोपहतचेतसः एते कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे पातकम् च न पश्यन्ति, कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिः अस्माभिः अस्मात् पापात् निवर्तितुं कथं न ज्ञेयम् ?40कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः |कुलक्षये सनातनाः कुलधर्माः प्रणश्यन्ति । 41धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नम् अधर्मोऽभिभवत्युत ||४०||धर्मे नष्टे कृत्स्नम् कुलं अधर्मः अभिभवति उत ।42अधर्माभिभवात्कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः |कृष्ण, अधर्माभिभवात् कुलस्त्रियः प्रदुष्यन्ति । 43स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसङ्करः ||४१||वार्ष्णेय, स्त्रीषु दुष्टासु वर्णसङ्करः जायते ।44सङ्करो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च |पतन्ति पितरो ह्येषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः ||४२||सङ्करः च कुलस्य कुलघ्नानां नरकाय एव । हि एषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः पितरः पतन्ति (एव) ।45दोषैरेतैः कुलघ्नानाम् वर्णसङ्करकारकैः |उत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः ||४३||कुलघ्नानाम् एतैः वर्णसङ्करकारकैः दोषैः शाश्वताः कुलधर्माः जातिधर्माः च उत्साद्यन्ते ।46उत्सन्नकुलधर्माणाम् मनुष्याणां जनार्दन |नरकेऽनियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम ||४४||जनार्दन, उत्सन्नकुलधर्माणाम् मनुष्याणां नरके अनियतं वासः भवति इति अनुशुश्रुम ।47अहो बत महत्पापं कर्तुं व्यवसिता वयम् |यद्राज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुद्यताः ||४५||अहो बत, राज्यसुखलोभेन स्वजनं हन्तुं उद्यताः वयम् महत् पापं कर्तुं व्यवसिताः ।48यदि मामप्रतीकारम् अशस्त्रं शस्त्रपाणयः |धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस् तन्मे क्षेमतरं भवेत् ||४६||यदि शस्त्रपाणयः धार्तराष्ट्राः रणे मां अशस्त्रं अप्रतिकारं हन्युः तत् मे क्षेमतरं भवेत् ।49सञ्जय उवाच |एवमुक्त्वार्जुनः सङ्ख्ये रथोपस्थ उपाविशत् |विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः ||४७||सञ्जयः उवाच, "शोकसंविग्नमानसः अर्जुनः एवं उक्त्वा सशरं चापं विसृज्य सङ्ख्ये रथोपस्थः उपाविशत् । ॐ तत्सत् ।इति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सुब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादेअर्जुनविषादयोगो नामप्रथमोऽध्यायः ।

Categories: Learning Sanskrit

Samskrit Benefit 9: Samskrit Makes The World A Livable And Lovable Place

Vadatu Samskrutam - Mon, 08/31/2009 - 14:02






9.1 Let Universe be A Happy Place

Tens of thousands of years before the concept of 'religion' was born....
Samskriti (Culture) was flourishing and shaping the humanity stressing that
‘we only have the right to pray for others and never for seeking favors for ourselves’.

Tens of thousands years before imperial theologies ran around and robbed Europe, Asia, Americas offering 'peace and life' on conditional basis (of accepting their faith) ....
sages and rishis were engaged in unconditionally praying for all universe via Samskrit language.
Their hearts were praying not only for humanity, but also for animals, plants and all creation....


9.2 Living Link Between Ancient Past And Presence

Samskrit is not just a language, it is living energy.
Many of world’s ancient cultures like Egyptian, Mayan or ancient African cultures have died or got destroyed; but Samskriti, marked by Samskrit language and embodied in way of Indian life (referred to as Hinduism) is the only solid link that connects the ancient times, and modern world. It has witnessed and survived through different streams of inhumanity; It has shaped key streams of humanity.


9.3 Samskrit is All Inclusive
Variety, quality and quantity of timeless literature in Samskrit language has been phenomenal and incomparable.
Buddhism, Jainism and many other faiths founds place in the motherly lap of Samskriti represented by Samskrit language.




9.4 Samskrit Represents Vishwa Dharma, Religion of Universe

The culture shaped by Samskrit language (Hinduism) never forced a single book, never made discrimination based upon a single ideology. All kinds of ideeologies and theologies were welcome and allowed to flourish within it.

Samskriti marked by Samskrit language truly represents Vishwa Dharama (religion of the universe) since time immemorial. No wonder Samskrit language is called Dev Vani (Divine Language)

9.5 Motherland
"India was the motherland of our race, and Sanskrit the mother of Europe's languages: she was the mother of our philosophy; mother, through the Arabs, of much of our mathematics; mother, through the Buddha, of the ideals embodied in Christianity; mother, through the village community, of self-government and democracy," - 'The Case for India' By Will Durant

9.6 For You...

9.6.1 Think About This"
Why do the words 'world peace', 'brotherhood' seem to have lost their meaning in the modern times ?

9.6.2 More importantly, Answer This..
What Would You like to pass to your kids as global citizen ?



9.7 Some References

http://www.hinduwisdom.info/Sanskrit.htm HinduWisdom
http://www.hinduism.co.za/shanti.htm
http://nvraghuram.blogspot.com/2009/04/sarve-bhavantu-sukhinah.html
http://sanskritdocuments.org/







Categories: Learning Sanskrit

अष्टादशोऽध्यायः | मोक्षसंन्यासयोगः |

Slez - Sat, 08/29/2009 - 00:27
अथाष्टादशोऽध्यायः | मोक्षसंन्यासयोगः | अर्जुन उवाच |संन्यासस्य महाबाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम् |त्यागस्य च हृषीकेश पृथक्केशिनिषूदन ||१८-१||
अन्वयः - महाबाहो केशिनिषूदन हृषीकेश, संन्यासस्य त्यागस्य च तत्त्वं पृथक् वेदितुं इच्छामि ।
श्रीभगवानुवाच |काम्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासं कवयो विदुः |सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः ||१८-२||
अन्वयः - कवयः काम्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासं विदुः । विचक्षणाः सर्वकर्मफलात्यागं त्यागं प्राहुः ।
त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः |यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यमिति चापरे ||१८-३||
अन्वयः - एके मनीषिणः कर्म दोषवत् इति त्याज्यं प्राहुः । अपरे च यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं इति (प्राहुः) ।
निश्चयं शृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम |त्यागो हि पुरुषव्याघ्र त्रिविधः सम्प्रकीर्तितः ||१८-४||
अन्वयः - भरतसत्तम, तत्र मे निश्चयं त्यागे शृणु । हि, पुरुषव्याघ्र, त्यागः त्रिविधः सम्प्रकीर्तितः ।
यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् |यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम् ||१८-५||
अन्वयः - यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं (अपि तु) तत् कार्यं एव । यज्ञः दानं तपः च मनीषिणां पावनानि एव ।
एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च |कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम् ||१८-६||
अन्वयः - पार्थ, एतानि अपि तु कर्माणि सङ्गं फलानि च त्यक्त्वा कर्तव्यानि इति मे निश्चितं उत्तमं मतम् ।
नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते |मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः ||१८-७||
अन्वयः - नियतस्य कर्मणः संन्यासः न उपपद्यते । मोहात् तस्य परित्यागः तामसः परिकीर्तितः ।
दुःखमित्येव यत्कर्म कायक्लेशभयात्त्यजेत् |स कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत् ||१८-८||
अन्वयः - यत् दुःखं इति एव कायक्लेशभयात् कर्म त्यजेत्, सः राजसं त्यागं कृत्वा त्यागफलं न लभेत् एव ।
कार्यमित्येव यत्कर्म नियतं क्रियतेऽर्जुन |सङ्गं त्यक्त्वा फलं चैव स त्यागः सात्त्विको मतः ||१८-९||
अन्वयः - अर्जुन, यत् नियतं कर्म कार्यं एव इति सङ्गं फलं च त्यक्त्वा क्रियते एव सः त्यागः सात्विकः मतः ।
न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले नानुषज्जते |त्यागी सत्त्वसमाविष्टो मेधावी छिन्नसंशयः ||१८-१०||
अन्वयः - अकुशलं कर्म न द्वेष्टि । (एतत्) कुशले न अनुषज्जते । सत्वसमाविष्टः मेधावी छिन्नसंशयः (एव) त्यागी (उच्यते) ।
न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः |यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते ||१८-११||
अन्वयः - हि देहभृता कर्माणि अशेषतः त्यक्तुं न शक्यम् । यः तु कर्मफलत्यागी सः त्यागी इति अभिधीयते ।
अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम् |भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु संन्यासिनां क्वचित् ||१८-१२||
अन्वयः - कर्मणः फलं, अनिष्टं इष्टं मिश्रं (इति एवं) त्रिविधं अत्यागिनां प्रेत्य भवति । संन्यासिनां (प्रेत्य) तु क्वचित् फलं न (भवति) ।
पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे |साङ्ख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम् ||१८-१३||अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् |विविधाश्च पृथक्चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम् ||१८-१४||
अन्वयः - महाबाहो, सर्वकर्मणां सिद्धये कृतान्ते साङ्ख्ये प्रोक्तानि अधिष्ठानं, तथा कर्ता पृथग्विधं करणं च विविधाः च पृथक् चेष्टाः दैवं च एव अत्र पञ्चमं एतानि पञ्च कारणानि मे निबोध ।
शरीरवाङ्मनोभिर्यत्कर्म प्रारभते नरः |न्याय्यं वा विपरीतं वा पञ्चैते तस्य हेतवः ||१८-१५||
अन्वयः - शरीरवाङ्मनोभिः यत् न्याय्यं वा विपरीतं वा कर्म नरः प्रारभते तस्य एते पञ्च हेतवः ।
तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः |पश्यत्यकृतबुद्धित्वान्न स पश्यति दुर्मतिः ||१८-१६||
अन्वयः - तत्र एवं सति, यः केवलं आत्मानं कर्तारं पश्यति, सः तु दुर्मतिः अकृतबुद्धित्वात् न पश्यति ।
यस्य नाहंकृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते |हत्वाऽपि स इमाँल्लोकान्न हन्ति न निबध्यते ||१८-१७||
अन्वयः - यस्य अहंकृतः भावः न (अस्ति), यस्य बुद्धिः न लिप्यते, सः इमान् लोकान् हत्वा अपि न हन्ति, न निबध्यते ।
ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना |करणं कर्म कर्तेति त्रिविधः कर्मसंग्रहः ||१८-१८||
अन्वयः - कर्मचोदना त्रिविधा, ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता (इति) । कर्मसंग्रहः त्रिविधः करणं कर्म कर्ता इति ।
ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधैव गुणभेदतः |प्रोच्यते गुणसङ्ख्याने यथावच्छृणु तान्यपि ||१८-१९||
अन्वयः - ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधा एव गुणभेदतः गुणसङ्ख्याने यथावत् प्रोच्यते तानि अपि शृणु ।
सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते |अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम् ||१८-२०||
अन्वयः - येन विभक्तेषु सर्वभूतेषु एकं अव्ययं अविभक्तं भावं ईक्षते तत् ज्ञानं सात्त्विकम् विद्धि ।
पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान्पृथग्विधान् |वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं विद्धि राजसम् ||१८-२१||
अन्वयः - यत् तु ज्ञानं सर्वेषु भूतेषु, पृथक्त्वेन, नानाभावान् पृथग्विधान् वेत्ति, तत् ज्ञानं राजसं विद्धि ।
यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन्कार्ये सक्तमहैतुकम् |अतत्त्वार्थवदल्पं च तत्तामसमुदाहृतम् ||१८-२२||
अन्वयः - यत् तु अतत्त्वार्थवत् अहैतुकं अल्पं च एकस्मिन् कार्ये कृत्स्नवत् सक्तं तत् तामसं उदाहृतम् ।
नियतं सङ्गरहितमरागद्वेषतः कृतम् |अफलप्रेप्सुना कर्म यत्तत्सात्त्विकमुच्यते ||१८-२३||
अन्वयः - यत् कर्म अफलप्रेप्सुना नियतं सङ्गरहितं अरागद्वेषतः कृतं तत् सात्त्विकं उच्यते ।
यत्तु कामेप्सुना कर्म साहंकारेण वा पुनः |क्रियते बहुलायासं तद्राजसमुदाहृतम् ||१८-२४||
अन्वयः - यत् तु कर्म कामेप्सुना वा साहंकारेण पुनः बहुलायासं क्रियते, तत् राजसं उदाहृतम् ।
अनुबन्धं क्षयं हिंसामनपेक्ष्य च पौरुषम् |मोहादारभ्यते कर्म यत्तत्तामसमुच्यते ||१८-२५||
अन्वयः - यत् कर्म अनुबन्धं क्षयं हिंसां पौरुषं अनपेक्ष्य मोहात् चारभ्यते, तत् तामसं उच्यते ।
मुक्तसङ्गोऽनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः |सिद्ध्यसिद्ध्योर्निर्विकारः कर्ता सात्त्विक उच्यते ||१८-२६||
अन्वयः - मुक्तसङ्गः, अनहंवादी, धृति-उत्साह-समन्वितः सिध्यसिद्ध्योः निर्विकारः कर्ता सात्त्विकः उच्यते ।
रागी कर्मफलप्रेप्सुर्लुब्धो हिंसात्मकोऽशुचिः |हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः ||१८-२७||
अन्वयः - रागी, कर्मफलप्रेप्सुः, लुब्धः, हिंसात्मकः, अशुचिः, हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः ।
अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठो नैष्कृतिकोऽलसः |विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामस उच्यते ||१८-२८||
अन्वयः - अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठः नैष्कृतिकः अलसः विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामसः उच्यते ।
बुद्धेर्भेदं धृतेश्चैव गुणतस्त्रिविधं शृणु |प्रोच्यमानमशेषेण पृथक्त्वेन धनञ्जय ||१८-२९||
अन्वयः - बुद्धेः धृतेः च भेदं त्रिविधं गुणतः अशेषेण पृथक्त्वेन प्रोच्यमानं (मां) शृणु धनञ्जय ।
प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये |बन्धं मोक्षं च या वेत्ति बुद्धिः सा पार्थ सात्त्विकी ||१८-३०||
अन्वयः - कार्याकार्ये भयाभये प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च बन्धं मोक्षं च या बुद्धिः वेत्ति सा, पार्थ, सात्त्विकी ।
यया तु धर्ममधर्मं च कार्यं चाकार्यमेव च |अयथावत्प्रजानाति बुद्धिः सा पार्थ राजसी ||१८-३१||
अन्वयः - यया (बुद्धया) तु (नरः) धर्मं च अधर्मं च कार्यं च अकार्यं च अयथावत् प्रजानाति, सा, पार्थ, राजसी ।
अधर्मं धर्ममिति या मन्यते तमसावृता |सर्वार्थान्विपरीतांश्च बुद्धिः सा पार्थ तामसी ||१८-३२||
अन्वयः - या तमसावृता बुद्धिः अधर्मं धर्मं इति मन्यते, सर्वार्थान् विपरीतान् च (जानाति), सा, पार्थ, तामसी ।
धृत्या यया धारयते मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः |योगेनाव्यभिचारिण्या धृतिः सा पार्थ सात्त्विकी ||१८-३३||
अन्वयः - यया अव्यभिचारिण्या धृत्या मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः योगेन धारयते, सा, पार्थ, सात्त्विकी ।
यया तु धर्मकामार्थान्धृत्या धारयतेऽर्जुन |प्रसङ्गेन फलाकाङ्क्षी धृतिः सा पार्थ राजसी ||१८-३४||
अन्वयः - यया धृत्या तु, अर्जुन, धर्मकामार्थान् धारयते, (या) प्रसङ्गेन फलाकाङ्क्षी, सा धृतिः, पार्थ, राजसी ।
यया स्वप्नं भयं शोकं विषादं मदमेव च |न विमुञ्चति दुर्मेधा धृतिः सा पार्थ तामसी ||१८-३५||
अन्वयः - यया (धृत्या) स्वप्नं भयं शोकं विषादं मदं च न विमुञ्चति एव, सा दुर्मेधा धृतिः, पार्थ, तामसी ।
सुखं त्विदानीं त्रिविधं शृणु मे भरतर्षभ |अभ्यासाद्रमते यत्र दुःखान्तं च निगच्छति ||१८-३६||
अन्वयः - इदानीं तु, भरतर्षभ, त्रिविधं सुखं मे शृणु, यत्र अभ्यासात् (नरः) रमते, दुःखान्तं च निगच्छति ।
यत्तदग्रे विषमिव परिणामेऽमृतोपमम् |तत्सुखं सात्त्विकं प्रोक्तमात्मबुद्धिप्रसादजम् ||१८-३७||
अन्वयः - यत् अग्रे विषं इव तत् परिणामे अमृतोपमं, तत् आत्मबुद्धिप्रसादजं सुखं सात्त्विकं प्रोक्तम् ।
विषयेन्द्रियसंयोगाद्यत्तदग्रेऽमृतोपमम् |परिणामे विषमिव तत्सुखं राजसं स्मृतम् ||१८-३८||
अन्वयः - विषयेन्द्रियसंयोगात् यत् अग्रे अमृतोपमं, तत् परिणामे विषं इव, तत् सुखं राजसं स्मृतम् ।
यदग्रे चानुबन्धे च सुखं मोहनमात्मनः |निद्रालस्यप्रमादोत्थं तत्तामसमुदाहृतम् ||१८-३९||
अन्वयः - यत् अग्रे च अनुबन्धे च आत्मनः मोहनं, निद्रालस्यप्रमादोत्थं, तत् सुखं तामसं उदाहृतम् ।

न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः |सत्त्वं प्रकृतिजैर्मुक्तं यदेभिः स्यात्त्रिभिर्गुणैः ||१८-४०||
अन्वयः - तत् पृथिव्यां वा पुनः दिवि देवेषु वा (कच्चित्) सत्त्वं न अस्ति, यत् एभिः प्रकृतिजैः त्रिभिः गुणैः मुक्तं स्यात् ।
ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परन्तप |कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रभवैर्गुणैः ||१८-४१||
अन्वयः - परन्तप, ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च कर्माणि स्वभावप्रभवैः गुणैः प्रविभक्तानि ।
शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च |ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म स्वभावजम् ||१८-४२||
अन्वयः - शमः दमः तपः शौचं क्षान्तिः आर्जवं ज्ञानं विज्ञानं आस्तिक्यं च स्वभावजं ब्रह्मकर्म ।
शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् |दानमीश्वरभावश्च क्षात्रं कर्म स्वभावजम् ||१८-४३||
अन्वयः - शौर्यं तेजः धृतिः दाक्ष्यं युद्धे अपि च अपलायनं, दानं ईश्वरभावः च स्वभावजं क्षात्रं कर्म ।
कृषिगौरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम् |परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम् ||१८-४४||
अन्वयः - कृषिगौरक्ष्यवाणिज्यं स्वभावजम् वैश्यकर्म । परिचर्यात्मकं शूद्रस्य कर्म अपि स्वभावजम् ।
स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः |स्वकर्मनिरतः सिद्धिं यथा विन्दति तच्छृणु ||१८-४५||
अन्वयः - स्वे स्वे कर्मणि अभिरतः नरः संसिद्धिं लभते । स्वकर्मनिरतः सिद्धिं यथा विन्दति तत् शृणु ।
यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् |स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानवः ||१८-४६||
अन्वयः - यतः भूतानां प्रवृत्तिः, येन इदं सर्वं ततं, तं स्वकर्मणा अभ्यर्च्य मानवः सिद्धिं विन्दति ।
श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात् |स्वभावनियतं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम् ||१८-४७||
अन्वयः - परधर्मात् स्वनुष्ठितात् विगुणः स्वधर्मः श्रेयान् । स्वभावनियतं कर्म कुर्वन् किल्बिषम् न आप्नोति ।
सहजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत् |सर्वारम्भा हि दोषेण धूमेनाग्निरिवावृताः ||१८-४८||
अन्वयः - कौन्तेय, सहजं कर्म सदोषं अपि न त्यजेत् । हि सर्वारम्भाः धूमेन अग्निः इव दोषेण आवृताः ।
असक्तबुद्धिः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः |नैष्कर्म्यसिद्धिं परमां संन्यासेनाधिगच्छति ||१८-४९||
अन्वयः - सर्वत्र असक्तबुद्धिः जितात्मा विगतस्पृहः संन्यासेन परमां नैष्कर्म्यसिद्धिं अधिगच्छति ।
सिद्धिं प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाप्नोति निबोध मे |समासेनैव कौन्तेय निष्ठा ज्ञानस्य या परा ||१८-५०||
अन्वयः - कौन्तेय, यथा सिद्धिं प्राप्तः ब्रह्म आप्नोति तथा या ज्ञानस्य परा निष्ठा (तां) मे समासेन निबोध ।
बुद्ध्या विशुद्धया युक्तो धृत्यात्मानं नियम्य च |शब्दादीन्विषयांस्त्यक्त्वा रागद्वेषौ व्युदस्य च ||१८-५१||विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानसः |ध्यानयोगपरो नित्यं वैराग्यं समुपाश्रितः ||१८-५२||अहंकारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् |विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते ||१८-५३||
अन्वयः - विशुद्धया बुद्ध्या युक्तः, आत्मानं धृत्या नियम्य च, शब्दादीन् विषयान् त्यक्त्वा, रागद्वेषौ च व्युदस्य, विविक्तसेवी, लघ्वाशी, यतवाक्कायमानसः, नित्यं ध्यानयोगपरः, वैराग्यं समुपाश्रितः, अहंकारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् विमुच्य, निर्ममः, शान्तः ब्रह्मभूयाय कल्पते ।
ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति |समः सर्वेषु भूतेषु मद्भक्तिं लभते पराम् ||१८-५४||
अन्वयः - ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति । सर्वेषु भूतेषु समः परां मद्भक्तिं लभते ।
भक्त्या मामभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्त्वतः |ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम् ||१८-५५||
अन्वयः - तत्त्वतः च (अहं) यावान् यः अस्मि (तद्विधं) मां भक्त्या अभिजानाति । ततः मां तत्त्वतः ज्ञात्वा तत् अनन्तरं विशते ।
सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मद्व्यपाश्रयः |मत्प्रसादादवाप्नोति शाश्वतं पदमव्ययम् ||१८-५६||
अन्वयः - सर्वकर्माणि सदा मद्व्यपाश्रयः कुर्वाणः मत्प्रसादात् अव्ययं शाश्वतं पदं अवाप्नोति ।
चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य मत्परः |बुद्धियोगमुपाश्रित्य मच्चित्तः सततं भव ||१८-५७||
अन्वयः - चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य, बुद्धियोगं उपाश्रित्य, सततं मत्परः मच्चित्तः भव ।
मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात्तरिष्यसि |अथ चेत्त्वमहंकारान्न श्रोष्यसि विनङ्क्ष्यसि ||१८-५८||
अन्वयः - मच्चित्तः मत्प्रसादात् सर्वदुर्गाणि तरिष्यसि । अथ चेत् त्वं अहंकारात् न श्रोष्यसि, विनङ्क्ष्यसि ।
यदहंकारमाश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसे |मिथ्यैष व्यवसायस्ते प्रकृतिस्त्वां नियोक्ष्यति ||१८-५९||
अन्वयः - अहंकारं आश्रित्य, यत् न योत्स्ये इति मन्यसे, एषः ते व्यवसायः मिथ्यः, प्रकृतिः त्वां नियोक्ष्यति ।
स्वभावजेन कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणा |कर्तुं नेच्छसि यन्मोहात्करिष्यस्यवशो‍ऽपि तत् ||१८-६०||
अन्वयः - कौन्तेय, स्वेन स्वभावजेन कर्मणा निबद्धः, मोहात्, अवशः अपि, यत् कर्तुं न इच्छसि, तत् करिष्यसि ।
ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति |भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया ||१८-६१||
अन्वयः - अर्जुन, यन्त्रारूढानि सर्वभूतानि मायया भ्रामयन् ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशे तिष्ठति ।
तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत |तत्प्रसादात्परां शान्तिं स्थानं प्राप्स्यसि शाश्वतम् ||१८-६२||
अन्वयः - भारत, तं एव सर्वभावेन शरणं गच्छ । तत्प्रसादात् परां शान्तिं, शाश्वतं स्थानं प्राप्स्यसि ।
इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्याद्गुह्यतरं मया |विमृश्यैतदशेषेण यथेच्छसि तथा कुरु ||१८-६३||
अन्वयः - इति मया ते गुह्यात् गुह्यतरं ज्ञानं आख्यातम् । एतद् अशेषेण विमृश्य यथा इच्छसि, तथा कुरु ।
सर्वगुह्यतमं भूयः शृणु मे परमं वचः |इष्टोऽसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम् ||१८-६४||
अन्वयः - भूयः मे सर्वगुह्यतमं परमं वचः शृणु । दृढं मे इष्टः असि, ततः इति हितं ते वक्ष्यामि ।
मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु |मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोऽसि मे ||१८-६५||
अन्वयः - मन्मनाः मद्भक्तः मद्याजी भव, मां नमः कुरु, मां एव एष्यसि । ते सत्यं प्रतिजाने (यत्) मे प्रियः असि ।
सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज |अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः ||१८-६६||
अन्वयः - सर्वधर्मान् परित्यज्य एकं मां शरणं व्रज । अहं त्वा सर्वपापेभ्यः मोक्षयिष्यामि । मा शुचः
इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन |न चाशुश्रूषवे वाच्यं न च मां योऽभ्यसूयति ||१८-६७||
अन्वयः - इदं ते अतपस्काय न (वाच्यं), अभक्ताय कदाचन न (वाच्यं), न च अशुश्रूषवे वाच्यम् । यः मां अभ्यसूयति (तं च ) न (वाच्यम्) ।
य इदं परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति |भक्तिं मयि परां कृत्वा मामेवैष्यत्यसंशयः ||१८-६८||
अन्वयः - यः इदं परमं गुह्यं मद्भक्तेषु अभिधास्यति, (सः) मयि परां भक्तिं कृत्वा मां एव एष्यति, (अत्र) असंशयः ।
न च तस्मान्मनुष्येषु कश्चिन्मे प्रियकृत्तमः |भविता न च मे तस्मादन्यः प्रियतरो भुवि ||१८-६९||
अन्वयः - मनुष्येषु तस्मात् प्रियकृत्तमः मे कश्चित् न । भुवि तस्मात् प्रियतरः अन्यः मे न च भविता ।
अध्येष्यते च य इमं धर्म्यं संवादमावयोः |ज्ञानयज्ञेन तेनाहमिष्टः स्यामिति मे मतिः ||१८-७०||
अन्वयः - यः च इमं आवयोः धर्म्यं संवादं अध्येष्यते, तेन ज्ञानयज्ञेन अहं इष्टः स्यां, इति मे मतिः ।
श्रद्धावाननसूयश्च शृणुयादपि यो नरः |सोऽपि मुक्तः शुभाँल्लोकान्प्राप्नुयात्पुण्यकर्मणाम् ||१८-७१||
अन्वयः - यः च श्रद्धावान्, अनसूयः नरः शृणुयात् अपि, सः अपि मुक्तः, पुण्यकर्मणां शुभान् लोकान् प्राप्नुयात् ।
कच्चिदेतच्छ्रुतं पार्थ त्वयैकाग्रेण चेतसा |कच्चिदज्ञानसम्मोहः प्रनष्टस्ते धनञ्जय ||१८-७२||
अन्वयः - पार्थ, एतत् कच्चित् त्वया एकाग्रेण चेतसा श्रुतम् ? धनञ्जय, ते कच्चित् ज्ञानसंमोहः प्रनष्टः ?
अर्जुन उवाच |नष्टो मोहः स्मृतिर्लब्धा त्वत्प्रसादान्मयाच्युत |स्थितोऽस्मि गतसन्देहः करिष्ये वचनं तव ||१८-७३||
अन्वयः - अर्जुनः उवाच, "अच्युत, मोहः नष्टः, त्वत्प्रसादात् मया स्मृतिः लब्धा । गतसन्देहः स्थितः अस्मि । तव वचनं करिष्ये ।
सञ्जय उवाच |इत्यहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः |संवादमिममश्रौषमद्भुतं रोमहर्षणम् ||१८-७४||
अन्वयः - सञ्जयः उवाच, "इति अहं महात्मनः वासुदेवस्य पार्थस्य च इमं अद्भुतं रोमहर्षणं संवादं अश्रौषम् ।
व्यासप्रसादाच्छ्रुतवानेतद्गुह्यमहं परम् |योगं योगेश्वरात्कृष्णात्साक्षात्कथयतः स्वयम् ||१८-७५||
अन्वयः - व्यासप्रसादात् अहं एतद् परं गुह्यं योगं, स्वयं कथयतः साक्षात् योगेश्वरात् कृष्णात् श्रुतवान् ।
राजन्संस्मृत्य संस्मृत्य संवादमिममद्भुतम् |केशवार्जुनयोः पुण्यं हृष्यामि च मुहुर्मुहुः ||१८-७६||
अन्वयः - राजन्, इमं केशवार्जुनयोः पुण्यं अद्भुतं संवादं संस्मृत्य संस्मृत्य मुहुः मुहुः च हृष्यामि ।
तच्च संस्मृत्य संस्मृत्य रूपमत्यद्भुतं हरेः |विस्मयो मे महान् राजन्हृष्यामि च पुनः पुनः ||१८-७७||
अन्वयः - हरेः तत् अत्यद्भुतं रूपं संस्मृत्य संस्मृत्य च, राजन्, मे महान् विस्मयः, पुनः पुनः हृष्यामि च ।
यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः |तत्र श्रीर्विजयो भूतिर्ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम ||१८-७८||
अन्वयः - यत्र योगेश्वरः कृष्णः, यत्र धनुर्धरः पार्थः तत्र श्रीः विजयः भूतिः (इति) मम धृवा नीतिः मतिः (च) ।
ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सुब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादेमोक्षसंन्यासयोगो नाम अष्टादशोऽध्यायः ||१८||
Categories: Learning Sanskrit

सप्तदशोऽध्यायः | श्रद्धात्रयविभागयोगः |

Slez - Tue, 08/25/2009 - 09:02

अथ सप्तदशोऽध्यायः | श्रद्धात्रयविभागयोगः | अर्जुन उवाच |ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य यजन्ते श्रद्धयान्विताः |तेषां निष्ठा तु का कृष्ण सत्त्वमाहो रजस्तमः ||१७-१||
अन्वयः - हे कृष्ण, ये श्रद्धयान्विताः शास्त्रविधिं उत्सृज्य यजन्ते, तेषां तु निष्ठा, सत्त्वं, रजः, तमः, का आहो ?
श्रीभगवानुवाच |त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा |सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां शृणु ||१७-२||
अन्वयः - श्रीभगवान् उवाच, "देहिनां (या) स्वभावजा श्रद्धा, सा त्रिविधा, सात्त्विकी, राजसी च तामसी इति च भवति । तां शृणु ।
सत्त्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत |श्रद्धामयोऽयं पुरुषो यो यच्छ्रद्धः स एव सः ||१७-३||
अन्वयः - भारत, सर्वस्य श्रद्धा सत्त्वानुरूपा भवति । अयं पुरुषः श्रद्धामयः । यः यत्श्रद्धः सः सः एव ।
यजन्ते सात्त्विका देवान्यक्षरक्षांसि राजसाः |प्रेतान्भूतगणांश्चान्ये यजन्ते तामसा जनाः ||१७-४||
अन्वयः - सात्त्विकाः देवान् यजन्ते । राजसाः यक्षरक्षांसि (यजन्ते) । अन्ये तामसाः जनाः प्रेतान् भूतगणान् च यजन्ते ।
अशास्त्रविहितं घोरं तप्यन्ते ये तपो जनाः |दम्भाहंकारसंयुक्ताः कामरागबलान्विताः ||१७-५||कर्षयन्तः शरीरस्थं भूतग्राममचेतसः |मां चैवान्तःशरीरस्थं तान्विद्ध्यासुरनिश्चयान् ||१७-६||
अन्वयः - ये दम्भाहंकारसंयुक्ताः कामरागबलान्विताः शरीरस्थं भूतग्रामं अन्तःशरीरस्थं मां च कर्षयन्तः अचेतसः जनाः अशास्त्रविहितं घोरं तपः तप्यन्ते तान् असुरनिश्चयान् विद्धि ।
आहारस्त्वपि सर्वस्य त्रिविधो भवति प्रियः |यज्ञस्तपस्तथा दानं तेषां भेदमिमं शृणु ||१७-७||
अन्वयः - सर्वस्य प्रियः आहारः अपि तु त्रिविधः भवति । यज्ञः तपः तथा दानं (अपि त्रिविधाः भवन्ति) तेषां इमं भेदं शृणु ।
आयुःसत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनाः |रस्याः स्निग्धाः स्थिरा हृद्या आहाराः सात्त्विकप्रियाः ||१७-८||
अन्वयः - आयुःसत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धनाः रस्याः स्निग्धाः स्थिराः हृद्याः आहाराः सात्त्विकप्रियाः ।
कट्वम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिनः |आहारा राजसस्येष्टा दुःखशोकामयप्रदाः ||१७-९||
अन्वयः - कट्वम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिनः दुःखशोकामयप्रदाः आहाराः राजसस्य इष्टाः ।
यातयामं गतरसं पूति पर्युषितं च यत् |उच्छिष्टमपि चामेध्यं भोजनं तामसप्रियम् ||१७-१०||
अन्वयः - यत् च भोजनं यातयामं, गतरसं, पूति, पर्युषितं च, उच्छिष्टं अपि च अमेध्यं (तत्) तामसप्रियम् ।
अफलाङ्क्षिभिर्यज्ञो विधिदृष्टो य इज्यते |यष्टव्यमेवेति मनः समाधाय स सात्त्विकः ||१७-११||
अन्वयः - यः यज्ञः अफलाकाङ्क्षिभिः "यष्टव्यं एव" इति मनः समाधाय विधिदृष्टः इज्यते, सः सात्त्विकः ।
अभिसन्धाय तु फलं दम्भार्थमपि चैव यत् |इज्यते भरतश्रेष्ठ तं यज्ञं विद्धि राजसम् ||१७-१२||
अन्वयः - भरतश्रेष्ठ, यत् तु फलं अभिसन्धाय, दम्भार्थं अपि च एव इज्यते, तं राजसं विद्धि ।
विधिहीनमसृष्टान्नं मन्त्रहीनमदक्षिणम् |श्रद्धाविरहितं यज्ञं तामसं परिचक्षते ||१७-१३||
अन्वयः - विधिहीनं असृष्टान्नं मन्त्रहीनं अदक्षिणं श्रद्धाविरहितं यज्ञं तामसं परिचक्षते
देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचमार्जवम् |ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते ||१७-१४||
अन्वयः - देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचं आर्जवम् ब्रह्मचर्यं अहिंसा च शारीरं तपः उच्यते ।
अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत् |स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते ||१७-१५||
अन्वयः - अनुद्वेगकरं वाक्यं, सत्यं, प्रियहितं च स्वाध्यायाभ्यसनं च एव तपः वाङ्मयं उच्यते ।
मनः प्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः |भावसंशुद्धिरित्येतत्तपो मानसमुच्यते ||१७-१६||
अन्वयः - मनः प्रसादः सौम्यत्वं मौनं आत्मविनिग्रहः भावसंशुद्धिः इति एतत् तपः मानसम् उच्यते ।
श्रद्धया परया तप्तं तपस्तत्त्रिविधं नरैः |अफलाकाङ्क्षिभिर्युक्तैः सात्त्विकं परिचक्षते ||१७-१७||
अन्वयः - अफलाकाङ्क्षिभिः युक्तैः नरैः परया श्रद्धया त्रिविधं तप्तं तत् तपः सात्त्विकं परिचक्षते ।
सत्कारमानपूजार्थं तपो दम्भेन चैव यत् |क्रियते तदिह प्रोक्तं राजसं चलमध्रुवम् ||१७-१८||
अन्वयः - सत्कारमानपूजार्थं दम्भेन च एव यत् तपः चलं अधृवं क्रियते, तत् इह राजसं प्रोक्तम् ।
मूढग्राहेणात्मनो यत्पीडया क्रियते तपः |परस्योत्सादनार्थं वा तत्तामसमुदाहृतम् ||१७-१९||
अन्वयः - यत् तपः आत्मनः मूढग्राहेण पीडया परस्य उत्सादनार्थं वा क्रियते, तत् तामसं उदाहृतम् ।
दातव्यमिति यद्दानं दीयतेऽनुपकारिणे |देशे काले च पात्रे च तद्दानं सात्त्विकं स्मृतम् ||१७-२०||
अन्वयः - यत् दानं दातव्यम् एव इति अनुपकारिणे देशे काले च पात्रे च दीयते, तत् दानं सात्त्विकं स्मृतम् ।
यत्तु प्रत्युपकारार्थं फलमुद्दिश्य वा पुनः |दीयते च परिक्लिष्टं तद्दानं राजसं स्मृतम् ||१७-२१||
अन्वयः - यत् तु प्रत्युपकारार्थं वा पुनः फलं उद्दिश्य प्रिक्लिष्टं च दीयते तत् दानं राजसं स्मृतम् ।
अदेशकाले यद्दानमपात्रेभ्यश्च दीयते |असत्कृतमवज्ञातं तत्तामसमुदाहृतम् ||१७-२२||
अन्वयः - यत् दानं अदेशकाले अपात्रेभ्यः च असत्कृत् अवज्ञातं दीयते, तत् तामसं उदाहृतम् ।
ॐतत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः |ब्राह्मणास्तेन वेदाश्च यज्ञाश्च विहिताः पुरा ||१७-२३||
अन्वयः - "ॐ तत् सत्" इति ब्रह्मणः निर्देशः त्रिविधः स्मृतः । तेन पुरा ब्राह्मणाः वेदाः च यज्ञाः च विहिताः ।
तस्मादोमित्युदाहृत्य यज्ञदानतपःक्रियाः |प्रवर्तन्ते विधानोक्ताः सततं ब्रह्मवादिनाम् ||१७-२४||
अन्वयः - तस्मात् ब्रह्मवादिनां विधानोक्ताः यज्ञदानतपःक्रियाः सततं ॐ इति उदाहृत्य प्रवर्तन्ते ।
तदित्यनभिसन्धाय फलं यज्ञतपःक्रियाः |दानक्रियाश्च विविधाः क्रियन्ते मोक्षकाङ्क्षिभिः ||१७-२५||
अन्वयः - मोक्षकाङ्क्षिभिः विविधाः यज्ञतपःक्रियाः दानक्रियाः च तत् इति फलं अनभिसन्धाय क्रियन्ते ।
सद्भावे साधुभावे च सदित्येतत्प्रयुज्यते |प्रशस्ते कर्मणि तथा सच्छब्दः पार्थ युज्यते ||१७-२६||
अन्वयः - पार्थ, सद्भावे साधुभावे च एतत् सत् इति प्रयुज्यते । तथा प्रशस्ते कर्मणि (अपि) सत् शब्दः युज्यते ।
यज्ञे तपसि दाने च स्थितिः सदिति चोच्यते |कर्म चैव तदर्थीयं सदित्येवाभिधीयते ||१७-२७||
अन्वयः - यज्ञे तपसि दाने च सत् इति स्थितिः च उच्यते । तदर्थीयं कर्म एव च सत् इइति एव अभिधीयते ।
अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत् |असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह ||१७-२८||
अन्वयः - यत् अश्रद्धया हुतं दत्तं तपः तप्तं कृतं च तत् असत् इति उच्यते । पार्थ तत् नः इह न प्रेत्य च ।
ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सुब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादेश्रद्धात्रयविभागयोगो नाम सप्तदशोऽध्यायः ||१७||
Categories: Learning Sanskrit

Samskrit Benefit 8: Foundation For India's Glorious Future

Vadatu Samskrutam - Mon, 08/24/2009 - 13:52

8.1 Samskrit And India:

8.1.1 Dr. C. V. Raman (A Nobel Prize Winner Indian laureate)
"Sanskrit flows through our blood. It is only Sanskrit that can establish the unity of the country."

8.1.2 Saeed Naqvi (Journalist, Winner of Indian National Integration Award 2003)
"May be if Sanskrit had been designated the official language of the country, there would have been none of the rabid opposition to it as there is to Hindi, the country would have a unifying language and may be a national soul."

8.1.3 Jawaharlal Nehru (First prime minister of post British free India)
"If I was asked what is the greatest treasure which India possesses and what is her finest heritage, I would answer unhesitatingly - it is the Sanskrit language and literature and all that it contains"

8.1.4 Dr. A. P. J. Abdul Kalam ( 11th President of India, served during 2002-2007)
"Sanskrit has enriched our society from time immemorial"


8.2 What's Root Behind India's Current Problems?

Symptoms of India's Problems:
Few symptoms of India's current problems are...
- uneven distribution of resources
- worldwide anti-Indian powers
- illiteracy
- inter state differences
- inter faith complexities


8.3 Deep Connection To Unity:

In one way or the other the symptoms are related to...
the lack of long sustainable common ground that individuals can agree upon, and be proud of, and be passionate about , as Indians.

In simple words, it is lack of unity as Indians.
Unity is a foundational principle on which the great nations are built.


8.4 What will Bring Unity ?
?
??


8.5 Self Esteem will Bring The Unity:

May it be an individual or a nation, self-esteem is crucial for survival, prosperity and happiness.
Further, for all great nations, 'self-esteem of individuals' is deeply interconnected with 'national pride'.

Factors which will strengthen
-'an individual self esteem' as well as
-'national pride' at the same time,
....will boost immensely to the unity of the nation.
This foundation of unity, will secure the bright future of a nation.


8.6 What Will Raise 'Indian Self Esteem' ?

India, Highly Privileged Nation:
India is a highly privileged nation, which has nectar ...it's cultural riches since time eternal. And Samskrit language embeds it securely.

"Sanskrit is the language of Indian inspiration. It is the language in which India's all past greatness, her rich thought, and her spiritual aspirations are enshrined. Samskrit has been the principal vehicle of our nation's aspirations and cultural traditions." - First President of post British free India, Dr. Rajendra Prasad


8.7 Foreign Invaders Broke The Link:

The foreign invaders continued to deprive Indian society from its rich source of self esteems for several centuries. However in recent century, the rejunuvating nation is starting to realize the this broken link.
Example, M.K. Gandhi
"I deeply regret that I was not able to acquire a thorough knowledge of the Sanskrit language. I have since realized that every Hindu boy and girl should possess sound Samskrit learning"



8.8 Samskrit And Glorious Future Of India

Samskrit is not just a language.
It is Samskriti.

'Samskrit is the soul of India, the symbol of its unity. Knowledge of Samskrit will bring Indians closer together as a nation. Learning Samskrit will help them gain immensely beneficial insights into their rich cultural, literary and scientific heritage. Samskrit will build the solid foundation which will guide India to a glorious future' as SamskritaBharati sees it.


8.9 Transformation

When modern Indian mind resumes the timeless Samskrit song, times will not be far when dreams of glorious India will start to transform into reality.






8.10 Some References:
http://www.samskritabharati.org/ Samskrita Bharati
http://voiceofdharma.org/books/hhrmi/ Voice of dharma
http://www.himalayanacademy.com/ Himalayan Academy
http://www.youtube.com/watch?v=IMWostFwwJc Village with Samskrit
http://www.outlookindia.com/article.aspx?239300 Sholkas after noon namaaz
http://www.scribd.com/doc/5347829/HISTORY-OF-INDIA
http://www.youtube.com/watch?v=uU3eqP-nxu8 Indian History: part I
http://www.youtube.com/watch?v=FoPHVRP00rk Unesco Indian Heritage
http://www.fastcompany.com/blog/pinkal-bhatt/sanskrit-great-ancient-language-india-bharat-hindustan
http://www.youtube.com/watch?v=arn9UV989jI&feature=related Timelss India
http://www.rediff.com/news/2007/feb/01kalam1.htm Kalam about Samskrit
http://www.youtube.com/watch?v=V6PR8lJZlSI&feature=related National Anthemn
http://www.youtube.com/watch?v=dK0--em-6b8&feature=related Land Everyone desires to see.


Categories: Learning Sanskrit

षोडशोऽध्यायः | दैवासुरसम्पद्विभागयोगः |

Slez - Sat, 08/22/2009 - 11:34
अथ षोडशोऽध्यायः | दैवासुरसम्पद्विभागयोगः | श्रीभगवानुवाच |अभयं सत्त्वसंशुद्धिर्ज्ञानयोगव्यवस्थितिः |दानं दमश्च यज्ञश्च स्वाध्यायस्तप आर्जवम् ||१६-१||अहिंसा सत्यमक्रोधस्त्यागः शान्तिरपैशुनम् |दया भूतेष्वलोलुप्त्वं मार्दवं हीरचापलम् ||१६-२||तेजः क्षमा धृतिः शौचमद्रोहो नातिमानिता |भवन्ति सम्पदं दैवीमभिजातस्य भारत ||१६-३||
अन्वयः - भारत, दैवीं संपदं अभिजातस्य भवन्ति (१) अभयं (२) सत्त्वसंशुद्धिः (३) ज्ञानयोगव्यवस्थितिः (४) दानं (५) दमः (६) यज्ञः (७) स्वाध्यायः (८) तपः (९) आर्जवं (१०) अहिंसा (११) सत्यं (१२) अक्रोधः (१३) त्यागः (१४) शान्तिः (१५) अपैशुनं (१६) भूतेषु दया (१७) अलोलुप्त्वं (१८) मार्दवं (१९) हीरचापलं (२०) तेजः (२१) क्षमा (२२) धृतिः (२३) शौचं (२४) अद्रोहः (२५) नातिमानिता ।
दम्भो दर्पोऽभिमानश्च क्रोधः पारुष्यमेव च |अज्ञानं चाभिजातस्य पार्थ सम्पदमासुरीम् ||१६-४||
अन्वयः - पार्थ, आसुरीं संपदं अभिजातस्य (भवन्ति) (१) दम्भः (२) दर्पः (३) अभिमानः (४) क्रोधः (५) पारुष्यम् (६) अज्ञानम् च एव ।
दैवी सम्पद्विमोक्षाय निबन्धायासुरी मता |मा शुचः सम्पदं दैवीमभिजातोऽसि पाण्डव ||१६-५||
अन्वयः - दैवी सम्पद् विमोक्षाय मता आसुरी निबन्धाय (मता) । पाण्डव, (त्वं) दैवीं सम्पदं अभिजातः असि, मा शुचः ।
द्वौ भूतसर्गौ लोकेऽस्मिन्दैव आसुर एव च |दैवो विस्तरशः प्रोक्त आसुरं पार्थ मे शृणु ||१६-६||
अन्वयः - पार्थ, अस्मिन् लोके दैवः आसुरः च द्वौ एव भूतसर्गौ । दैवः विस्तरशः प्रोक्तः (अस्ति) । मे आसुरं शृणु ।
प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च जना न विदुरासुराः |न शौचं नापि चाचारो न सत्यं तेषु विद्यते ||१६-७||
अन्वयः - आसुराः जनाः प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च न विदुः । तेषु न शौचं न च आचारः न सत्यं अपि विद्यते ।
असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् |अपरस्परसम्भूतं किमन्यत्कामहैतुकम् ||१६-८||
अन्वयः - ते जगत् असत्यं अप्रतिष्ठं अनीश्वरं अपरस्परसंभूतं, किं अन्यत्, कामहैतुकं आहुः ।
एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोऽल्पबुद्धयः |प्रभवन्त्युग्रकर्माणः क्षयाय जगतोऽहिताः ||१६-९||
अन्वयः - एतां दृष्टिं अवष्टभ्य नष्टात्मानः अल्पबुद्धयः उग्रकर्माणः अहिताः जगतः क्षयाय प्रभवन्ति ।
काममाश्रित्य दुष्पूरं दम्भमानमदान्विताः |मोहाद्गृहीत्वासद्ग्राहान्प्रवर्तन्तेऽशुचिव्रताः ||१६-१०||
अन्वयः - दुष्पूरं कामं आश्रित्य दम्भमानमदान्विताः मोहात् असद्ग्राहान् गृहीत्वा अशुचिव्रताः प्रवर्तन्ते ।
चिन्तामपरिमेयां च प्रलयान्तामुपाश्रिताः |कामोपभोगपरमा एतावदिति निश्चिताः ||१६-११||आशापाशशतैर्बद्धाः कामक्रोधपरायणाः |ईहन्ते कामभोगार्थमन्यायेनार्थसञ्चयान् ||१६-१२||
अन्वयः - प्रलयान्तां अपरिमेयां चिन्तां उपाश्रिताः कामोपभोगपरमाः एतावद् इति निश्चिताः आशापाशशतैः बद्धाः कामक्रोधपरायणाः कामभोगार्थं अन्यायेन अर्थसञ्चयान् ईहन्ते ।
इदमद्य मया लब्धमिमं प्राप्स्ये मनोरथम् |इदमस्तीदमपि मे भविष्यति पुनर्धनम् ||१६-१३||असौ मया हतः शत्रुर्हनिष्ये चापरानपि |ईश्वरोऽहमहं भोगी सिद्धोऽहं बलवान्सुखी ||१६-१४||आढ्योऽभिजनवानस्मि कोऽन्योऽस्ति सदृशो मया |यक्ष्ये दास्यामि मोदिष्य इत्यज्ञानविमोहिताः ||१६-१५||अनेकचित्तविभ्रान्ता मोहजालसमावृताः |प्रसक्ताः कामभोगेषु पतन्ति नरकेऽशुचौ ||१६-१६||
अन्वयः - "अद्य मया इदं लब्धं, इमं मनोरथं प्राप्स्ये, इदं मे अस्ति, इदं धनं अपि मे पुनः भविष्यति, असौ शत्रुः च मया हतः, अपरान् अपि हनिष्ये, अहं ईश्वरः, अहं भोगी, अहं सिद्धः, बलवान्, सुखी, आढ्यः, अभिजनवान् अस्मि । मया सदृशः कः अन्यः अस्ति? यक्ष्ये, मोदिष्य दास्यामि ।" इति अज्ञानविमोहिताः अनेकचित्तविभ्रान्ताः मोहजालसमावृताः कामभोगेषु प्रसक्ताः अशुचौ नरके पतन्ति ।
आत्मसम्भाविताः स्तब्धा धनमानमदान्विताः |यजन्ते नामयज्ञैस्ते दम्भेनाविधिपूर्वकम् ||१६-१७||अहंकारं बलं दर्पं कामं क्रोधं च संश्रिताः |मामात्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तोऽभ्यसूयकाः ||१६-१८||
अन्वयः - ते आत्मसंभाविताः स्तब्धाः धनमानमदान्विताः ’अहंकारं बलं दर्पं कामं क्रोधं च संश्रिताः’, ’मां आत्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तः’ अभ्यसूयकाः दम्भेन अविधिपूर्वकं नामयज्ञैः यजन्ते ।
तानहं द्विषतः क्रूरान्संसारेषु नराधमान् |क्षिपाम्यजस्रमशुभानासुरीष्वेव योनिषु ||१६-१९||
अन्वयः - द्विषतः क्रूरान् "संसारेषु नराधमान्" अजस्रं अशुभान् तान् अहं आसुरीषु योनिषु एव क्षिपामि ।
आसुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि |मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिम् ||१६-२०||
अन्वयः - कौन्तेय, जन्मनि जन्मनि आसुरीं योनिं आपन्नाः मूढाः मां अप्राप्य एव अधमां गतिं यान्ति ।
त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः |कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्त्रयं त्यजेत् ||१६-२१||
अन्वयः - "कामः क्रोधः तथा लोभः" इदं त्रिविधं आत्मनः नाशनं नरकस्य द्वारम् । तस्मात् एतत् त्रयं (नरः) त्यजेत् ।
एतैर्विमुक्तः कौन्तेय तमोद्वारैस्त्रिभिर्नरः |आचरत्यात्मनः श्रेयस्ततो याति परां गतिम् ||१६-२२||
अन्वयः - कौन्तेय, एतैः त्रिभिः तमोद्वारैः विमुक्तः आत्मनः श्रेयः आचरति । ततः परां गतिं याति ।
यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामकारतः |न स सिद्धिमवाप्नोति न सुखं न परां गतिम् ||१६-२३||
अन्वयः - यः शास्त्रविधिं उत्सृज्य कामकारतः वर्तते, सः न सिद्धिं न सुखं न परां गतिं अवाप्नोति ।
तस्माच्छास्त्रं प्रमाणं ते कार्याकार्यव्यवस्थितौ |ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तं कर्म कर्तुमिहार्हसि ||१६-२४||
अन्वयः - तस्मात् इह कार्याकार्यव्यवस्थितौ ते शास्त्रं प्रमाणं । (तत्) ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तं कर्म कर्तुं अर्हसि ।
ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सुब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादेदैवासुरसम्पद्विभागयोगो नाम षोडशोऽध्यायः ||१६||
Categories: Learning Sanskrit

पञ्चदशोऽध्यायः | पुरुषोत्तमयोगः ।

Slez - Sat, 08/22/2009 - 09:08

अथ पञ्चदशोऽध्यायः | पुरुषोत्तमयोगः । श्रीभगवानुवाच |ऊर्ध्वमूलमधःशाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययम् |छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित् ||१५-१||
अन्वयः - यस्य पर्णानि छन्दांसि तं अव्ययं अश्वत्थं ऊर्ध्वमूलं अधःशाखं प्राहुः । यः तं वेद सः वेदवित् ।
अधश्चोर्ध्वं प्रसृतास्तस्य शाखा गुणप्रवृद्धा विषयप्रवालाः |अधश्च मूलान्यनुसन्ततानि कर्मानुबन्धीनि मनुष्यलोके ||१५-२||
अन्वयः - गुणप्रवृद्धाः विषयप्रवालाः तस्य शाखाः अधः ऊर्ध्वं च प्रसृताः । अधः मनुष्यलोके च कर्मानुबन्धानि मूलानि अनुसन्त्तानि ।
न रूपमस्येह तथोपलभ्यते नान्तो न चादिर्न च सम्प्रतिष्ठा |अश्वत्थमेनं सुविरूढमूलं असङ्गशस्त्रेण दृढेन छित्त्वा ||१५-३||ततः पदं तत्परिमार्गितव्यं यस्मिन्गता न निवर्तन्ति भूयः |तमेव चाद्यं पुरुषं प्रपद्ये | यतः प्रवृत्तिः प्रसृता पुराणी ||१५-४||
अन्वयः - इह तस्य रूपं तथा न उपलभ्यते । न अन्तः न आदिः न च सम्प्रतिष्ठा । एनं सुविरूढमूलं अश्वत्थं असङ्गशस्त्रेण दृढेन छित्वा, ततः तत् पदं मार्गितव्यं यस्मिन् गताः भूयः न निवर्तन्ति । तं एव आद्यं पुरुषं च प्रपद्ये यतः पुराणी प्रवृत्तिः प्रसृता ।
निर्मानमोहा जितसङ्गदोषा अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः |द्वन्द्वैर्विमुक्ताः सुखदुःखसंज्ञैर्- गच्छन्त्यमूढाः पदमव्ययं तत् ||१५-५||
अन्वयः - निर्मानमोहाः, जितसङ्गदोषाः, अध्यात्मनित्याः विनिवृत्तकामाः सुखदुःखसंज्ञैः द्वन्द्वैः विमुक्ताः अमूढाः तत् अव्ययं पदं गच्छन्ति ।
न तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः |यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम ||१५-६||
अन्वयः - तत् (पदं) न सूर्यः भासयते, न शशाङ्कः, न पावकः (भासयते) । यत् गत्वा न निवर्तन्ते, मम तत् परमं धाम ।
ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः |मनःषष्ठानीन्द्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति ||१५-७||
अन्वयः - मम एव सनातनः अंशः जीवभूतः जीवलोके प्रकृतिस्थानि षष्ठानि इन्द्रियाणि कर्षति ।
शरीरं यदवाप्नोति यच्चाप्युत्क्रामतीश्वरः |गृहीत्वैतानि संयाति वायुर्गन्धानिवाशयात् ||१५-८||
अन्वयः - शरीरं यत् अवाप्नोति यत् च उत्क्रामति अपि, एतानि गृहीत्वा ईश्वरः वायुर्गन्धानिवाशयात् संयाति ।
श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च |अधिष्ठाय मनश्चायं विषयानुपसेवते ||१५-९||
अन्वयः - श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणं एव च मनः च अधिष्ठाय अयं विषयान् उपसेवते ।
उत्क्रामन्तं स्थितं वापि भुञ्जानं वा गुणान्वितम् |विमूढा नानुपश्यन्ति पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषः ||१५-१०||
अन्वयः - उत्क्रामन्तं स्थितं वा भुञ्जानं वा गुणान्वितम् अपि विमूढाः न अनुपश्यन्ति, ज्ञानचक्षुषः पश्यन्ति ।
यतन्तो योगिनश्चैनं पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम् |यतन्तोऽप्यकृतात्मानो नैनं पश्यन्त्यचेतसः ||१५-११||
अन्वयः - यतन्तः योगिनः च एनं आत्मनि अवस्थितं पश्यन्ति । यतन्तः अपि अकृतात्मानः अचेतसः एनं न पश्यन्ति ।
यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम् |यच्चन्द्रमसि यच्चाग्नौ तत्तेजो विद्धि मामकम् ||१५-१२||
अन्वयः - यत् आदित्यगतं तेजः अखिलं जगत् भासयते, यत् चन्द्रमसि, यत् च अग्नौ, तत् तेजः मामकं विद्धि ।
गामाविश्य च भूतानि धारयाम्यहमोजसा |पुष्णामि चौषधीः सर्वाः सोमो भूत्वा रसात्मकः ||१५-१३||
अन्वयः - अहं ओजसा गां आविश्य भूतानि च धारयामि, रसात्मकः सोमः च भूत्वा सर्वाः औषधीः पुष्णामि ।
अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः |प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधम् ||१५-१४||
अन्वयः - प्राणिनां देहं आश्रितः अहं प्राणानापानसमायुक्तः वैश्वानरः भूत्वा चतुर्विधं अन्नं पचामि ।
सर्वस्य चाहं हृदि सन्निविष्टो मत्तः स्मृतिर्ज्ञानमपोहनञ्च |वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यो वेदान्तकृद्वेदविदेव चाहम् ||१५-१५||
अन्वयः - सर्वस्य च हृदि सन्निविष्टः अहं स्मृतिः ज्ञानं अपोहनं च मत्तः । सर्वैः वेदैः च अहं एव वेद्यः । वेदान्तकृत् वेदवित् च अहं एव ।
द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च |क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ||१५-१६||
अन्वयः - लोके क्षरः अक्षरः एव च इमौ द्वौ पुरुषौ । क्षरः सर्वाणि भूतानि उच्यते । अक्षरः कूटस्थः (उच्यते) ।
उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः |यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः ||१५-१७||
अन्वयः - यः लोकत्रयं आविश्य अव्ययः ईश्वरः बिभर्ति (सः) परमात्मा इति उदाहृतः उत्तमः पुरुषः तु अन्यः (एव) ।
यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः |अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ||१५-१८||
अन्वयः - यस्मात् अहं क्षरं अतीतः अक्षरात् अपि च उत्तमः अतः लोके वेदे च पुरुषोत्तमः प्रथितः अस्मि ।
यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम् |स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत ||१५-१९||
अन्वयः - भारत, यः असम्मूढः माम् एवं पुरुषोत्तमम् जानाति मां सर्वभावेन भजति सः सर्वविद् ।
इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयानघ |एतद्बुद्ध्वा बुद्धिमान्स्यात्कृतकृत्यश्च भारत ||१५-२०||
अन्वयः - अनघ, इति इदं गुह्यतमं शास्त्रं मया उक्तं । भारत, एतद् बुद्ध्वा कृतकृत्यः बुद्धिमान् च स्यात् ।
ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सुब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुन संवादेपुरुषोत्तमयोगो नाम पञ्चदशोऽध्यायः ||१५||
Categories: Learning Sanskrit

Samskrit Benefit 7: Samskrit is Timeless Source of Human Values

Vadatu Samskrutam - Mon, 08/17/2009 - 13:49


7.1 Traits of Indian Culture
Indian culture is marked with two outstanding traits
- Human values
- Continuity of Traditions

Samskrit literature of numerous kind has been home to human values in beautifully diverse forms

7.2 Samskrit Literature
May it be Vedas, Upanishads, Ramayan, Mahabharata, Geeta or Brahma Sutras...Samskrit literature has been guiding the Indian way of life, since time eternal.

7.3 Human Values
Righteousness, bhakti, social interdependence, self-restraint, respect to elders, obedience, unselfish love, harmony, moral character, steadfastness, service, dutifulness, truthfulness, bravery, .........Samskrit has been the source of fragrance and experience of such human traits in Indian way of life.

India - Pride -III



Considerable amount of Samskrit literature has been in fact translated in many child languages of Samskrit. Commentaries have been written by seers and scholars.





7.4 Flow In Way Of Life
These values have been flowing like mountain-river in Indian life in form of stories, recitations, religious readings, day to day practices, traditions.


7.5 For You To Find Out

7.5.1 Zoroastrian community Finds Home In India
Upon escaping the persecutions by Muslim invaders, and after trying to find asylum in many surrounding countries, Zoroastrian community in Iran region (modern day Parsi) found the permanent home in Gujarat in late 9th century.
Know
- why they had to leave their country
- why they found home only in Bharat

7.5.2 Toughest Battle In Life Of Alexander:
Which was the toughest battle in Alexander the Great's life ?
What was it's impact on his Army and his own life ?
What virtues does it relates to ?

7.5.3 Some Origins of Shivaji's Virtues
Shivaji Maharaj has been inspiration of thousands of modern Indians.
Learn how his mother Jijabai helped to shape him into an ideal King.

7.5.4 Power of Gandhi
M.K. Gandhi's contribution to end the british rule in India is a known fact.
Identify what Gandhi had, that shook the British rule in India (if possible go beyond Satya and Ahimsa).

7.5.5 Invasions For Religious Reasons
Find a list of rulers who invaded other kingdoms/countires for religious reasons. See if any of them is a Hindu king.


7.6 Some References
http://www.youtube.com/watch?v=0NzShMiqKgQ by Vilayanur S. Ramachandran, UC San Diego Director, Center for Brain and Cognition, "40/40 Vision Lecture: Neurology and the Passion for Art"
http://www.scribd.com/doc/417755/Structure-of-Valmiki-Ramayan
http://www.sacred-texts.com/hin/index.htm
http://en.wikipedia.org/wiki/Porus
http://en.wikipedia.org/wiki/Parsi

Categories: Learning Sanskrit

Samskrit Benefit 6: It's Heaven of Scientific Wealth

Vadatu Samskrutam - Mon, 08/10/2009 - 12:24


6.1 Whom is this benefit for ?

An atheist, scientist, student, engineer, doctor, musician, housewife, artist, philosopher, health conscious person, non spiritual person........


6.2 Take This Quiz First

In the history of human evolution.....

6.2.01 When and where are properties of metals, alloys, their usage, first documented and utilized ?
6.2.02 What is the root for the word 'Trigonometry' ? Where did it come from ? Where are the principles of trigonometry found in original form?
6.2.03 What is that literature which first indicated the velocity of light, or the values of 'Pi' ?
6.2.04 When and where was so called 'Pythagoras Theorem' first mentioned ?
6.2.05 Where are the most ancient examples of 'encoding' and 'encryption' principles be found ?
6.2.06 Who and when first found facts about various planets and Sun? Who first knew the diameters of these planets ?
6.2.07 Why do Indians worship cow ?
6.2.08 When and where are the first advanced methods of Mathematics, algebra, Geometry found ?
6.2.09 Where is origin of Numeric system ?
6.2.10 What is Ayurveda ? What is significance of Ayurveda ?
6.2.11 What is origin of 7 notes of music ?
6.2.13 What really does 'Yoga' mean?
6.4.14 What is origin of the english word 'Heart'? How can this 'source word' be broken down ?


6.3 Science Embedded Within Samskrit:

As a glimpse of scientific heritage of Samskrit language, consider some branches of modern science, the knowledge of which is embedded in Samskrit, centuries before science was known to the Western world.

6.3.01 Physics
6.3.02 Chemistry
6.3.03 Mathematics
6.3.04 Engineering
6.3.05 Aeronautics
6.3.06 Metallurgy
6.3.07 Geometry
6.3.08 Trigonometry
6.3.09 Arithmetic
6.3.10 Medicine
6.3.11 Ayurveda
6.3.12 Botany
6.3.13 Agriculture
6.3.14 Irrigation
6.3.15 Ecology
6.3.16 Cosmetics
6.3.17 Art And Culture
6.3.18 Yoga
6.3.19 Geography
6.3.20 Architecture
6.3.21 Politics
6.3.22 Warfare
6.3.23 Computers
6.3.24 Astronomy
6.3.25 Phonetics
....................list continues....

There is yet more wealth of scientific knowledge scattered in various Samskrit works, that if realized, can lead one to the higher level of learning.


6.4 For You To Think
Why Have Foreigners been Keen On Samskrit Learning ?

Why is study of Sanskrit language and Indian culture, a matter of deep interest for foreigners ?

May it be Pythagoras in past times, or Macaulay, or a modern day 'professor' such as Michael Witzel,
why have these kind of westerners been deliberately spending significant part of their lives, tapping into India's riches ?

Why would anyone maintain and grow an interest in Sanskrit language in modern times ?
What kind of benefits is their 'persuit of learning' for ?



6.5 Some References:
http://www.studentorg.umd.edu/desi/Events/20090407_Krishna_Shastry/PressRelease.pdf
"Science In Samskrit" A Glimpse into Scientific Heritage of India, Samskrita Bharati Publications http://9waysmysteryschool.tripod.com/sacredsoundtools/id13.html
http://www.vedicmaths.org/Introduction/Tutorial/Tutorial.asp Vedic Mathematics Tutorial
Vedas
http://www.gosai.com/science/
http://www.ayurveda-textbooks.com/charaka-samhita.html Charak Samhita
http://www.hinduwisdom.info/quotes1_20.htm
http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00generallinks/macaulay/txt_minute_education_1835.html
http://www.english.ucsb.edu/faculty/rraley/research/english/macaulay.html
"Pride of India" Samskrita Bharati, MWN Press
http://www.sabhlokcity.com/


Categories: Learning Sanskrit

Samskrit Benefit 5: It Helps To Purify Mind

Vadatu Samskrutam - Mon, 08/03/2009 - 12:00


5.1 Consider following 2 facts:
Fact 1 : "It is easy for brain to imagine things incorrectly, even though the eyes are working properly" (The Oxford Children's Book Of Science, Oxford University Press)

Fact 2 : "If you want to heal your body, heal your mind first." (Time Magazine, Issue Jan 30, 2003)

Mind is important . Any transformation that happens within an individual, mind is involved.

5.2 Samskrit Mantra
Now let's consider Samskrit language and one of its riches........ called 'Mantra'.

The word Mantra ('Manana + Trayate') means,

as you chant it, it
- preserves sanity of your mind and body
- helps your mind and brain to come out of false perceptions
- cherishes your being
- protects your soul and the surrounding

Mantras in Samskrit....are much beyond the cadence and poetry.
.

.
.
5.3 Our Definition of Mantras
"Energy amplifying formulae, which, when chanted produce enormous positive effects on body, mind, soul and surroundings."
Mantras are unique to Samskrit language.They are the best mind purification techniques any language has ever produced.

5.4 Notes
5.4.1 Why does the concept similar to 'Mantra' not exist in any other language ?
Going back to basics, sound is base of Samskrit. Each of its sound characters has meaning.
Due to its phonetic connection and most systematic grammer, no other language can represent the power and energy of the sound so closely.

5.4.2 Exploring Mantra for just purification of mind, is like 'Scratching The Surface':
Concept 'Mantra' has much deeper significance related to pure knowledge that Sansrkit has embedded within itself. This article considers effects of chanting of mantra merely in context with mind purification. It also considers mainly simple mantras such as chanted by yoga practitioners, peace seekers.

5.5 For You To Try:
Chant the mantra in video below, before going to bed tonight. Do this for coming 10 nights.





5.6 Some References
http://www.metacafe.com/watch/1020364/spirituality_the_sanskrit_language_and_mantras/ Commentary by Dr. Acharya Yogesh of Yogesh Ashram, Riverside, California, USA
http://www.sanskritmantra.com/what.htm
Time Magazine Article "How Your Mind Can Heal your Body"
http://www.hindupedia.com/en/Mantra_Marga
http://www.festivalsinindia.net/mantra/index.html

Categories: Learning Sanskrit

Pages

Subscribe to Sanskrit Central aggregator - Learning Sanskrit