उपनिषदध्ययनम्

Subscribe to उपनिषदध्ययनम्  feed उपनिषदध्ययनम्
Study of UpaniShat-s
Updated: 5 months 2 weeks ago

सामवेदीयः शान्तिमन्त्रः ॐ आप्यायन्तु …

Fri, 04/14/2017 - 17:59

ॐ आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः श्रोत्रमथो बलमिन्द्रियाणि च सर्वाणि । सर्वम् ब्रह्मौपनिषदम् माऽहं ब्रह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्म निराकरोदनिराकरणमस्त्वनिराकरणम् मेऽस्तु । तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

Above text is copy-pasted from this page. This text appeals to be an interesting example of how a Sanskrit passage can be uttered and understood, even if there would be no punctuation marks. This will become clear by first doing पदच्छेद as usual. 

पदच्छेदैः :- ॐ आप्यायन्तु मम अङ्गानि वाक् प्राणः चक्षुः श्रोत्रम् अथ उ बलम् इन्द्रियाणि च सर्वाणि । सर्वम् ब्रह्म औपनिषदम् मा अहं ब्रह्म निराकुर्याम् मा मा ब्रह्म निराकरोत् अनिराकरणम् अस्तु अनिराकरणम् मे अस्तु । तत् आत्मनि निरते ये उपनिषत्सु धर्माः ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

In the text as above, there are a couple of full-stops in the text starting from ॐ आप्यायन्तु until सन्तु ते मयि सन्तु. 

  • Actually there are 5 distinct sentences in the text सर्वम् ब्रह्मौपनिषदम् माऽहं ब्रह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्म निराकरोदनिराकरणमस्त्वनिराकरणम् मेऽस्तु 
    1. सर्वम् ब्रह्मौपनिषदम्
    2. माऽहं ब्रह्म निराकुर्याम् 
    3. मा मा ब्रह्म निराकरोत् 
    4.  अनिराकरणमस्तु 
    5. अनिराकरणं मेऽस्तु 
  • 2 sentences in तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु
    1. तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु Actually there are two clauses here, which should also be made distinct
      • तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्माः is an adjectival sub-clause, qualifying the pronoun ते in
      • ते मयि सन्तु the main clause.
    2. ते मयि सन्तु

Since sentences are thus distinct, अन्वय of the mantra becomes –

  1. मम अङ्गानि बलम् आप्यायन्तु 
    • (मम अङ्गानि इति) वाक् प्राणः चक्षुः श्रोत्रम् अथ उ सर्वाणि च इन्द्रियाणि ।
  2. सर्वम् ब्रह्म औपनिषदम् (भवति) 
  3. अहं ब्रह्म मा निराकुर्याम्
  4. ब्रह्म मा मा निराकरोत्
  5. अनिराकरणम् अस्तु
  6. अनिराकरणम् मे अस्तु ।
  7. तत् आत्मनि निरते 
    • उपनिषत्सु ये धर्माः
    • ते मयि सन्तु
  8. ते मयि सन्तु
  9. ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

Translation as given on the page linked here is as follows :- 

OM may my organs, speech, Prana, eyes and ears be nourished and be well, so should all (my) senses become strong. Upanishad says all this (world) is Brahman. I don’t reject Brahman, may Brahma not reject me. Let there be no rejection, let there be no rejection at all in me, let me be concentrated on Self, all those ways of righteous living told in Upanishads be in me! Be in me, OM Peace, Peace, Peace.

We can explore interpretation by ourselves by study of all the sentences and of words therein.

1.0 ॐ 

  • (1.1) In Apte’s dictionary ओम् ind. 1 The sacred syllable om, uttered as a holy exclamation at the beginning and end of a reading of the Vedas, or previous to the commencement of a prayer or sacred work. -2 As a particle it implies (a) solemn affirmation and respectful assent (so be it, amen !); (b) assent or acceptance (yes, all right); ओमित्युच्यताममात्यः Māl.6; ओमित्युक्तवतो$थ शार्ङ्गिण इति Śi. 1.75; द्वितीयश्चेदोमिति ब्रूमः S. D.1; (c) command; (d) auspiciousness; (e) removal or warding off. -3 Brahman. [This word first appears in the Upaniṣads as a mystic monosyllable, and is regarded as the object of the most profound religious meditation. In the Maṇḍūkya Upaniṣad it is said that this syllable is all what has been, that which is and is to be; that all is om, only om. Literally analysed, omis taken to be made up of three letters or quarters; the letter a is Vaiśvānara, the spirit of waking souls in the waking world; u is Taijasa, the spirit of dreaming souls in the world of dreams; and m is Prajñā, the spirit of sleeping and un-dreaming souls; and the whole om is said to be unknowable, unspeakable, into which the whole world passes away, blessed above duality; (for further account see Gough’s Upaniṣads pp.69-73). In later times om came to be used as a mystic name for the Hindu triad, representing the union of the three gods a (Viṣṇu), u (Śiva), and m (Brahmā). It is usually called Praṇava or Ekakṣaram; cf. अकारो विष्णुरुद्दिष्ट उकारस्तु महेश्वरः । मकारेणोच्यते ब्रह्मा प्रणवेन त्रयो मताः ॥ -Comp. -कारः 1 the sacred syllable ओम्; त्रिमात्रमोकारं त्रिमात्रमोंकारं वा विदधति Mbh.VIII.2.89. -2 the exclamation ओम्, or pronunciation of the same; प्राणायामैस्त्रिभिः पूतस्तत ओंकारमर्हति Ms.2.75. -3 (fig.) commencement; एष तावदोंकारः Mv.1; B. R.3.78. -रा N. of a Buddhist śakti (personification of divine energy).
  • (1.2) No dictionary can give ‘meaning’ of Om. One has to experience it oneself, maybe, experience it best by ॐ-कार-ध्यानम्, which is said to be benevolent and beneficent in many ways. 

2.0 मम अङ्गानि बलम् आप्यायन्तु :- Here the word, which merits study is आप्यायन्तु 

2.1 आप्यायन्तु :- I have not understood grammar of this word, except that this is लोटि (आज्ञार्थे) प्रथमपुरुषे बहुवचनम् Imperative Third person Plural. It is closely related to or is from धातुः आप्. 

  • आप् 5. P., rarely 1 P. (आप्नोति or आपति, आप, आपत्, आप्स्यति, आप्तुम्, आप्त) 1 To obtain, attain, get; स शान्तिमाप्नोति न कामकामी Bg.2.7; 3.2; 3.19. पुत्रमेवंगुणोपेतं चक्रवर्तिनमाप्नुहि Ś.1.12; अनुद्योगेन तैलानि तिलेभ्यो नाप्तुमर्हति H. Pr.25; शतं क्रतूनामपविध्नमाप सः R.3.38; so फलम्, कीर्तिम्, सुखम् &c. -2 To reach, go to; overtake, meet, fall in with; शबरीमापतुर्वने Bk.6.59. -3 To pervade, occupy, enter into. -4 To undergo, suffer, meet with; दिष्टान्तमा- प्स्यति भवान् R.9.79; Ms.8.188. -5 To equal. -pass. (आप्यते) 1 To be reached, found, met with, obtained &c. -2 To arrive at one’s end or aim. -3 To become filled. -Caus. (आपयति) 1 To cause to reach or obtain. -2 To cause any one to feel or perceive. -3 To hit.
  • बलम् आप्यायन्तु = may attain strength.

2.2 (मम अङ्गानि इति) वाक् प्राणः चक्षुः श्रोत्रम् अथ उ सर्वाणि च इन्द्रियाणि

  • This is like a sub-clause detailing what all is included in मम अङ्गानि. What all is included are वाक् प्राणः चक्षुः श्रोत्रम् अथ उ सर्वाणि च इन्द्रियाणि. Rather मम अङ्गानि बलम् आप्यायन्तु means 
    • मम वाक् बलम् आप्यायतु :- Here वाक् is itself to be considered inclusive of all its four stages परा, पश्यन्ती,  मध्यमा and वैखरी.
    • मम प्राणः बलम् आप्यायतु :- प्राणः can be considered to be inclusive of all voluntary organs, so all systems such as respiration, blood-circulation, digestion, excretion and also functions of the brain. It comes to mind that though all these functions are designed to keep working voluntarily by themselves, their functioning can be strengthened by प्राणायाम. Wow ! मम प्राणः बलम् आप्यायतु would then mean “may I become adept at प्राणायाम and may I practice it diligently !” Do we know of any cultural system in the world, to have evolved a system, akin to प्राणायाम ? The whole world ought to be forever indebted to Rishis and Munis for having evolved प्राणायाम. Only प्राणायाम makes the prayer मम प्राणः बलम् आप्यायतु not just wishful, but practically possible. 
    • मम चक्षू बलम् आप्यायतः :- Since eyes are two, I have changed the verb to dual and have made it आप्यायतः. In योगासन-s there is one क्रिया known as सूर्यस्नानम्. One should stare at the morning sun. That would strengthen the eyesight and also get the D vitamin. Is it not a pity that deficiency of D vitamin is a growing malady ? This prayer मम चक्षू बलम् आप्यायतः seems to underscore the importance of practicing सूर्यस्नानम् diligently. 
      • The word चक्षुः need not be understood to mean only those eyes, by which we see. It can be considered inclusive of the eye of the mind अन्तश्चक्षुः / मनश्चक्षुः That also should become strong. We should pray for faculties of the mind also to be strong. Often times we see people so much focused on some problem, which they might be investigating, that they become blissfully unaware of anything happening around. I would say that to be intense meditation. Even when Archimedes was taking bath, his mind became excited by experiencing buoyancy. He was seeing crystal clear, the solution to the problem of proving the trickery of the crown not being of pure gold. All scientists are experts in deep meditation. They are sages. They are poets. They see what even the sun does not see. Such is the strength of their अन्तश्चक्षुः / मनश्चक्षुः. This sentence मम चक्षू बलम् आप्यायतः can be changed to singular मम चक्षुः बलम् आप्यायतु to pray for every चक्षुः including अन्तश्चक्षुः / मनश्चक्षुः to be strong.
    • मम श्रोत्रे बलम् आप्यायतः :- Here also I have changed the verb to dual and have made it आप्यायतः. I do not know of any exercise, which would make ears or the hearing faculty stronger. But this prayer “May my ears be stronger” does not pray just for the hearing faculty to be stronger. It includes more strength of grasping whatever the precept teaches and also grasping the knowledge contained in the श्रुति-s, the Vedas. To grasp the knowledge in the Vedas the grasping capacity needs to be strong, because that knowledge is so benevolent, individually and for the whole mankind, anytime, anywhere. 
    • The words अथ उ seem to be here in the manner of interjection “and oh !”
    • मम सर्वाणि इन्द्रियाणि बलम् आप्यायन्तु :- All religions advocate being prayerful. What strength being prayerful can attain is possibly best stated in the prayer मूकं करोति वाचालं पङ्गुं लङ्घयते गिरिम् । यत्कृपा तमहं वन्दे परमानन्दमाधवम् ॥ By the strength of being prayerful, a dumb person will become verbose, a lame person will scale a mountain. I bow to the One who is abode of sweetness and of ecstasy and whose grace can make such impossible things possible.
      •  It is said that different mantras have the power to resolve different problems of even routine life. For example a mantra कार्तवीर्योऽर्जुनो नाम वीरबाहुः सहस्रवान् । यस्य स्मरणमात्रेण गतं लुप्तं च लभ्यते ॥ is said to have the power that its recitation can help finding things misplaced or lost. I guess, intense recitation of this mantra ॐ आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः श्रोत्रमथो बलमिन्द्रियाणि च सर्वाणि । can be effective remedy for all physical handicaps and/or mental challenges.
    • It appeals to be some sweetness of the ऋषि, who composed this mantra, in his putting in the interjection अथो (and oh !). Having enumerated वाक्प्राणश्चक्षुः श्रोत्रम् the interjection अथो is as if the ऋषि became mindful that the prayer should be all inclusive, should include all faculties. So he extended the prayer by adding इन्द्रियाणि च सर्वाणि. The word इन्द्रियाणि would be inclusive of both ज्ञानेन्द्रियाणि and कर्मेन्द्रियाणि.
    • The word इन्द्रियाणि is better interpreted as “faculties” instead of its common interpretation as “organs”. This thought also brings to mind the detailing in the thirteenth chapter in गीता. After denoting the body as क्षेत्रम् in 13’1 (इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते) as many as 31 faculties of क्षेत्रम् are detailed in महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च । इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः (13’5) इच्छाद्वेषः सुखं दुःखं संघातश्चेतना धृतिः । एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम् (13’6) It seems that ऋषिः of this mantra summarizes them all, takes a pause at the interjection and extends the enumeration to add इन्द्रियाणि च सर्वाणि. Isn’t that very thoughtful ? That is what a mantra is supposed to be, thoughtful, thought-provoking. 
    • I am left wondering why the objective word बलम् is so far away from the verb आप्यायन्तु. Why could the composition not be ॐ आप्यायन्तु बलं ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः श्रोत्रमथो इन्द्रियाणि च सर्वाणि ।

3.0 सर्वम् ब्रह्म औपनिषदम् । मा अहं ब्रह्म निराकुर्याम् । मा मा ब्रह्म निराकरोत् ⇒ I guess it is good to take these three sentences together for one obvious reason that they all have the word ब्रह्म. But before going into the meanings of the sentences, we need to decipher the words औपनिषदम् निराकुर्याम् मा मा निराकरोत् 

  • औपनिषदम् ⇒ By grammar and etymology, the word is derived from उपनिषत्. Its derivation is similar to the derivation of द्रौपदी from द्रुपद, द्रौपदी being daughter (offspring अपत्यम्) of द्रुपद. Noun or adjective connoting the offspring is derived by वृद्धि of first vowel in the noun connoting the parent. In case of द्रुपद ⇒ द्रौपदी, the first vowel in द्रुपद is उ. Its वृद्धि is औ. Between उपनिषत् and औपनिषदम् also, उ has become औ. उपनिषत् is parental, औपनिषदम् is offspring. औपनिषदम् is what belongs to उपनिषत्. 
  • निराकुर्याम् ⇒ (निः + आ + कृ = निराकृ) इति धातुः । तस्य विधिलिङि उत्तमपुरुषे एकवचनम् । 
    • निष्कृ = undo, remove
    • निराकृ = undo totally, dismantle, remove totally, eliminate, discard, reject 
  • मा ⇒ There are two मा-s. One is द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् of pronoun अस्मद्.
  • मा निराकरोत् ⇒ The second मा ind. A particle of prohibition (rarely of negation) can be read as being associated with निराकरोत् i.e. लङि उत्तमपुरुषे एकवचनम् of निराकृ. 
  • मा मा निराकरोत् ⇒ with doubling of मा can also be read as ardent prayer, “certainly not” 
  • These sentences sound like statements in Logic, one hypothesis followed by another and then leading to the third. 
    • सर्वम् ब्रह्म औपनिषदम् = Entire ब्रह्म is औपनिषदम्. Entire ब्रह्म is, as has been detailed in (every other) उपनिषत्.
    • मा अहं ब्रह्म निराकुर्याम् = I would not deny ब्रह्म
    • मा मा ब्रह्म निराकरोत् = May it not be that ब्रह्म denied me. 

4.0 अनिराकरणम् अस्तु । अनिराकरणम् मे अस्तु । ⇒ The word अनिराकरणम् merits deliberation. 

  • अनिराकरणम् is antonym of निराकरणम्, where निराकरणम् is abstract noun from निराकृ. So निराकरणम् would mean elimination, rejection, denial. Then अनिराकरणम् would mean non-elimination, non-rejection, non-denial i.e. retention, acceptance, reception.
  • Acceptance, total acceptance would be bonding योग.  
  • The word मे has two connotations,
    • by चतुर्थी विभक्तिः (मह्यम् / मे) “for me’ i.e. for my benevolence. Hence “May the acceptance, bonding, योग be for my benevolence.”
    • by षष्ठी विभक्तिः (मम / मे) ‘of me’. Hence “May the acceptance, bonding, योग be of me” i.e. “May there be my acceptance, bonding, योग. 
  • अनिराकरणम् अस्तु । अनिराकरणम् मे अस्तु = May there be acceptance, bonding, योग. May there be acceptance, bonding, योग of me, for my benevolence. 

5.0 तदात्मनि निरते ये उपनिषत्सु धर्माः ते मयि सन्तु । ते मयि सन्तु । ⇒

  • Here तदात्मनि निरते has two connotations
    1. Considering तदात्मनि as a compound word it can be deciphered as सः आत्मा इति तदात्मा । तस्मिन्निति तदात्मनि ।
      • Then with सतिसप्तमी-प्रयोगः inherent तस्मिन् आत्मनि निरते it would mean यदा सः आत्मा निरतः (भवति) तदा अथवा यथा सः आत्मा निरतः (भवति) तथा  = as and when the soul is engrossed
    2. Actually पदच्छेदः of तदात्मनि was done as तत् आत्मनि. Hence the sentence read तत् आत्मनि निरते ये उपनिषत्सु धर्माः ते मयि सन्तु  There can be an alternative syntax as तत् ये धर्माः उपनिषत्सु ते आत्मनि निरते मयि सन्तु । In such syntax,
      1. तत्  = Hence
      2. ये धर्माः उपनिषत्सु = Those codes of conduct as are advocated in the Upanishads
      3. ते आत्मनि निरते मयि सन्तु = “May they reside in myself engrossed in the Self”.

 

6.0 ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः = I should copy-paste what has been discussed on this in the previous posts. This ending recitation ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः is certainly meaningful.

  • Why to utter the word शान्तिः thrice ?
  • What should the translation of ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः be ?
  • We shall have this शान्तिमन्त्रः again and again. When detailing it under शुक्लयजुर्वेदीयः शान्तिमन्त्रः the translation emerged as “May fulfillment be there ! May contentment be there !! May peace be there !!!”. 
  • My friend Mr. Vijay Kane made another charming proposition. Since man prays for peace by elimination of त्रिताप-s, saying शान्तिः thrice would be for peace from आधिदैविक ताप, आधिभौतिक ताप, आध्यात्मिक ताप.  
  • How all-inclusive, how all-pervasive, how comprehensive, how universal this end-note ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः is !!!
  • Shouldn’t we practice reciting it with what all focus we can bring into its recitation ?

Overall Meaning :-

  1. ॐ OM
  2. आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः श्रोत्रमथो बलमिन्द्रियाणि च सर्वाणि । May all my faculties speech, breath, eyesight, hearing faculty and oh, all my organs, attain strength.
  3. सर्वम् ब्रह्मौपनिषदम् माऽहं ब्रह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्म निराकरोत् Entire Brahman has been delineated in the Upanishads. May I never deny Brahman. May not ever Brahman deny me.
  4. अनिराकरणमस्त्वनिराकरणम् मेऽस्तु = May there be acceptance, association, Yoga (with the Supreme). May there be my acceptance, association, Yoga (with the Supreme) benevolent for me.   
  5. तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु = May the codes of conduct as delineated in the Upanishads be in me, with myself engrossed in the Self. May they be in me.
  6. ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः = May there be fulfillment ! May there be contentment ! May there be Peace !! May there not be any of the त्रिताप-s.

Some deliberations :-

  1. Main grammatical subject in this शान्तिमन्त्र is I, First Person Singular. The subject I can be anyone.
  2. The subject being I, the मन्त्र is to be recited, meditated upon by oneself.
  3. The two sentences माऽहं ब्रह्म निराकुर्यां and मा मा ब्रह्म निराकरोत् seem to seek an endearing mutuality with the Brahman.
  4. Then the two repetitions, first अनिराकरणमस्तु अनिराकरणम् मेऽस्तु and next धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु seem to seek that the prayer may percolate deep down in the psyche. Isn’t that the result to be sought of a meditative prayer ?
  5. I often come across pronouncements of courses on meditation. This शान्तिमन्त्र has, in its composition itself, the technique of meditation inbuilt !

शुभमस्तु ।

-o-O-o-


Categories: Sanskrit Blogs

कृष्णयजुर्वेदीयः शान्तिमन्त्रः

Tue, 03/21/2017 - 07:18

कृष्णयजुर्वेदीयः शान्तिमन्त्रः कठ-तैत्तिरीय-नारायण-कैवल्य-ब्रह्मबिन्दु-उपनिषदाम्

ॐ सह नाववतु | सह नौ भुनक्तु | सह वीर्यं करवावहै | तेजस्वि नावधीतमस्तु | मा विद्विषावहै |

॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

This शान्तिमन्त्रः is from कृष्णयजुर्वेद and is to be recited with कठ, तैत्तिरीय, नारायण, कैवल्य and ब्रह्मबिन्दु उपनिषद-s. I had studied this more than 6 years back, which can be viewed here. Studying the मन्त्र again may bring forth newer thoughts.

(1) सन्धिविच्छेदैः ⇒ ॐ सह नौ अवतु | सह नौ भुनक्तु | सह वीर्यं करवावहै | तेजस्वि नौ अधीतम् अस्तु | मा विद्विषावहै ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

(2) शब्दाभ्यासाः Study of words. I would like to copy-paste many words are common to ऋग्वेदीयः शान्तिमन्त्रः and शुक्लयजुर्वेदीयः शान्तिमन्त्रः  Copy-pasting them here would make this study complete by itself.  

(2-1) ॐ ⇒

  • In Apte’s dictionary ओम् ind. 1 The sacred syllable om, uttered as a holy exclamation at the beginning and end of a reading of the Vedas, or previous to the commencement of a prayer or sacred work. -2 As a particle it implies (a) solemn affirmation and respectful assent (so be it, amen !); (b) assent or acceptance (yes, all right); ओमित्युच्यताममात्यः Māl.6; ओमित्युक्तवतो$थ शार्ङ्गिण इति Śi. 1.75; द्वितीयश्चेदोमिति ब्रूमः S. D.1; (c) command; (d) auspiciousness; (e) removal or warding off. -3 Brahman. [This word first appears in the Upaniṣads as a mystic monosyllable, and is regarded as the object of the most profound religious meditation. In the Maṇḍūkya Upaniṣad it is said that this syllable is all what has been, that which is and is to be; that all is om, only om. Literally analysed, omis taken to be made up of three letters or quarters; the letter a is Vaiśvānara, the spirit of waking souls in the waking world; u is Taijasa, the spirit of dreaming souls in the world of dreams; and m is Prajñā, the spirit of sleeping and undreaming souls; and the whole om is said to be unknowable, unspeakable, into which the whole world passes away, blessed above duality; (for further account see Gough’s Upaniṣads pp.69-73). In later times om came to be used as a mystic name for the Hindu triad, representing the union of the three gods a (Viṣṇu), u (Śiva), and m (Brahmā). It is usually called Praṇava or Ekakṣaram; cf. अकारो विष्णुरुद्दिष्ट उकारस्तु महेश्वरः । मकारेणोच्यते ब्रह्मा प्रणवेन त्रयो मताः ॥ -Comp. -कारः 1 the sacred syllable ओम्; त्रिमात्रमोकारं त्रिमात्रमोंकारं वा विदधति Mbh.VIII.2.89. -2 the exclamation ओम्, or pronunciation of the same; प्राणायामैस्त्रिभिः पूतस्तत ओंकारमर्हति Ms.2.75. -3 (fig.) commencement; एष तावदोंकारः Mv.1; B. R.3.78. -रा N. of a Buddhist śakti (personification of divine energy).
  • No dictionary can give ‘meaning’ of Om. One has to experience it oneself, maybe, experience it best by ॐ-कार-ध्यानम्, which is said to be benevolent and beneficent in many ways. 

(2-2) सह

  • सह ind. 1 With, together with, along with, accompanied by (with instr.); शशिना सह याति कौमुदी सह मेघेन तडित् प्रलीयते Ku.4.33. -2 Together, simultaneously, at the same time; अस्तोदयौ सहैवासौ कुरुते नृपतिर्द्विषाम् Subhāṣ. (The following senses are given of this word:– साकल्य, सादृश्य, यौगपद्य, विद्यमानत्व, समृद्धि, संबन्ध and सामर्थ्य.)

(2-3) नौ ⇒ अस्मद्-सर्वनाम्नः पर्यायीणि द्विवचनीयानि रूपाणि

  • द्वितीयायाम् – आवाम् / नौ 
  • चतुर्थ्याम् – आवाभ्याम् / नौ 
  • षष्ठ्याम् – आवयोः / नौ  

(2-4) अवतु ⇒ अव्-इति धातुः | अवँ रक्षण-गति-कान्ति-प्रीति-तृप्त्यवगम(तृप्ति-अवगम)-प्रवेश-श्रवण-स्वाम्यर्थ(स्वामी-अर्थ)-याचन-क्रियेच्छा(क्रिया-इच्छा)-दीप्त्यवाप्त्यालिङ्गन(दीप्ति-अवाप्ति-आलिङ्गन)-हिंसा-दान-भाग-वृ॒द्धिषु So many shades of meaning ! अत्र लोटि (आज्ञार्थे) प्रथमपुरुषे एकवचनम् |

  • अव् 1 P. [अवति, आव, आवीत्, अविष्यति, अवितुम्, अवित or ऊत] 1 To protect, defend; सह नाववतु Tait 2.1.1. यमवता- मवतां च धुरि स्थितः R.9.1; प्रत्यक्षाभिः प्रपन्नस्तनुभिरवतु वस्ता- भिरष्टाभिरीशः Ś.1.1. -2 To please, satisfy, give pleasure to; do good to; विक्रमसेन मामवति नाजिते त्वयि R.11.75; न मामवति सद्वीपा रत्नसूरपि मेदिनी. 1.65. -3 To like, wish, desire, love. -4 To favour, promote, animate. (In the Dhātu- pāṭha several other meanings are assigned to this root, but they are very rarely used in classical literature; e. g. गति, कान्ति, अवगम, प्रवेश, श्रवण, स्वाम्यर्थ or सामर्थ्य, याचन, क्रिया, दीप्ति, अवाप्ति, ग्रहण, व्याप्ति,आलिङ्गन, हिंसा, आदान, दहन, भाव, भाग, and वृद्धि). -Caus. To consume, devour. -With अनु to encourage, inspire. -उद् 1 to regard, attend to. -2 to wait for. -3 to promote, impel. -उप 1 to cherish, behave friendly towards. -2 to encourage. -सम् 1 to satisfy, satiate. -2 to protect, maintain. [cf. L. aveo].
  • अत्र लोटि (आज्ञार्थे) प्रथमपुरुषे एकवचनम् |

(2-5) भुनक्तु ⇒ भुज् इति धातुः |

  • भुज् I. 6 P. (भुजति, भुग्न) 1 To bend. -2 To curve, make crooked. -II. 7 U. (भुनक्ति-भुङ्क्ते, भुक्त) 1 To eat, devour, consume (Ātm.); शयनस्थो न भुञ्जीत Ms.4.74;3.146; Bk. 14.92; हत्वार्थकामांस्तु गुरूनिहैव भुञ्जीय भोगान् रुधिरप्रदिग्धान् Bg. 2.5. -2 To enjoy, use, possess (property, land &c.); संप्रीत्या भुज्यमानानि न नश्यन्ति कदाचन Ms.8.146;Y.2.24. -3 To enjoy carnally (Ātm.); सदयं बुभुजे महाभुजः R.8.7; 4.7;15.1;18.4; सुरूपं वा कुरूपं वा पुमानित्येव भुञ्जते Ms. 9.14. -4 To rule, govern, protect, guard (Paras.); राज्यं न्यासमिवाभुनक् R.12.18; एकः कृत्स्नां (धरित्रीं) नगरपरिघ- प्रांशुबाहुर्भुनक्ति Ś2.16. -5 To suffer, endure, experi- ence; वृद्धो नरो दुःखशतानि भुङ्क्ते Sk. -6 To pass, live through (as time). -7 (In astr.) To pass through, fulfil. -Pass. 1 To be enjoyed or eaten. -2To be possessed. -3 To be brought under the influence of. -Caus. (भोजयति-ते) To cause to eat, feed with. -Desid. (बुभुक्षति-ते) To wish to eat &c.
  • अत्र रुधादिः (सप्तमगणीयः) परस्मैपदी च | तस्य लोटि (आज्ञार्थे) प्रथमपुरुषे एकवचनम् |

(2-6) वीर्यम् ⇒ वीर्यम् [वीर्-यत्, वीरस्य भावो यत् वा] 1 Heroism, prowess, valour; वीर्यावदानेषु कृतावमर्षः Ki.3.43; R.2.4, 3.62;11.72; Ve.3.3. -2 Vigour, strength. -3 Virility; वीर्यशौर्याभ्यां च पिता ऋषभ इतीदं नाम चकार Bhāg.5.4.2. -4 Energy, firmness, courage. -5 Power, potency; जाने तपसो वीर्यम् Ś.3.2. -6 Efficacy (of medicines); अतिवीर्यवतीव भेषजे बहुरल्पीयसि दृश्यते गुणः Ki.2.4; Ku.2. 48. -7 Semen virile; अमी हि वीर्यप्रभवं भवस्य Ku.3.15; वसोर्वीर्योत्पन्नामभजत मुनिर्मत्स्यतनयाम् Pt.4.5. -8 Splendour, lustre. -9 The seed of plants. -10 Dignity, consequence. -11 Poison. -12 Gold (हिरण्य); अन्नं वीर्यं ग्रहीतव्यं प्रेतकर्मण्यपातिते Mb.12.165.39.

  • The etymology वीर्-यत् suggests that the धातु is वीर् (वि + ईर्), where ईर् 2 Ā. (इर्ते, ईराञ्चक्रे, ऐरिष्ट, ईरितुम्, ईर्ण); also 1 P. (p. p. ईरित) 1 To go, move, shake (trans. also). -2 To rise, arise or spring from. -3 To go away, retire. -4 To agitate, elevate; raise one’s voice. -1 U. or -Caus. (ईरयति, ईरित) 1 To agitate, throw, cast; Śi.8. 39; discharge, dart, hurl; ऐरिरच्च महाद्रुमम् Bk.15.52; R.15.2. -2 To excite, prompt, urge; क्षेमंकरे$र्थे मुहुरीर्यमाणः Bk.12.6. -3 To cause to rise, produce. -4 To utter, pronounce, proclaim, say, repeat; Māl.1.25; इतीर- यन्तीव तया निरैक्षि N.14.21; Śi.9.69; Ki.1.26; R.9.8; निबोध चेमां गिरमीरितां मया. -5 To cause to go, set in motion, move, shake; वातेरितपल्लवाङ्गुलिभिः Ś.1; अपरागसमीरणेरितः Ki.2.5; Śi.8.2. -6 To draw towards, attract; उद्धतैरिव परस्परसङ्गादीरितान्युभयतः कुचकुम्भैः Śi.1.32. -7 To employ, use. -8 To bring to life, revive. -9 To elevate. -To raise oneself (Ā).

(2-7) करवावहै ⇒ धातु is कृ which is detailed in धातुपाठ as (1) कृञ् करणे | भ्वा. उ. (2) कृञ् हिंसायाम् | स्वा. उ. (3) डुकृञ् करणे | त. उ. |

  • In Apte’s dictionary कृ I. 5 U. (कृणोति-कृणुते) To hurt, injure, kill. -II. 8 U. (करोति-कुरुते, चकार-चक्रे, अकार्षीत्-अकृत; कर्तुम्, करिष्यति-ते कृत) 1 To do (in general); तात किं करवाण्यहम् -2 To make; गणिकामवरोधमकरोत् Dk; नृपेण चक्रे युवराजशब्दभाक् R.3.35; युवराजः कृतः &c. -3 To manufacture, shape, prepare; कुम्भकारो घटं करोति; कटं करोति &c. -4 To build, create; गृहं कुरु; सभां कुरु मदर्थे भोः. -5 To produce, cause, engender; रतिमुभयप्रार्थना कुरुते Ś.2.1. -6 To form, arrange; अञ्जलिं करोति; कपोतहस्तकं कृत्वा. -7 To write, compose; चकार सुमनोहरं शास्त्रम् Pt.1. -8 To perform, be engaged in; पूजां करोति. -9 To tell, narrate; इति बहुविधाः कथाः कुर्वन् &c. -1 To carry out, execute, obey; एवं क्रियते युष्मदादेशः Māl.1; or करिष्यामि वचस्तव or शासनं मे कुरुष्व &c. -11 To bring about, accomplish, effect; सत्सं- गतिः कथय किं न करोति पुंसाम् Bh.2.23. -12 To throw or let out, discharge, emit; मूत्रं कृ to discharge urine, make water; so पुरीषं कृ to void excrement. -13 To assume, put on, take; स्त्रीरूपं कृत्वा; नानारूपाणि कुर्वाणः Y.3. 162. -14 To send forth, utter; मानुषीं गिरं कृत्वा, कलरवं कृत्वा &c. -15 To place or put on (with loc.); कण्ठे हारम- करोत् K.212; पाणिमुरसि कृत्वा &c. -16 To entrust (with some duty), appoint; अध्यक्षान् विविधान्कुर्यात्तत्र तत्र विपश्चितः Ms.7.81. -17 To cook (as food) as in कृतान्नम्. -18 To think, regard, consider; दृष्टिस्तृणीकृतजगत्त्रयसत्त्वसारा U.6. 19. -19 To take (as in the hand); कुरु करे गुरुमेकमयोघनं N.4.59. -2 To make a sound, as in खात्कृत्य, फूत्कृत्य भुङ्क्ते; so वषट्कृ, स्वाहाकृ &c. -21 To pass, spend (time); वर्षाणि दश चक्रुः spent; क्षणं कुरु wait a moment. -22 To direct towards, turn the attention to, resolve on; (with loc. or dat.); नाधर्मे कुरुते मनः Ms.12.118; नगरगमनाय मतिं न करोति Ś.2. -23 To do a thing for another (either for his advantage or injury); प्राप्ताग्निनिर्वापणगर्वमम्बु रत्नाङ्- कुरज्योतिषि किं करोति Vikr.1.18; यदनेन कृतं मयि, असौ किं मे करिष्यति &c. -24 To use, employ, make use of; किं तया क्रियते धेन्वा Pt.1. -25 To divide, break into parts (with adverbs ending in धा); द्विधा कृ to divide into two parts; शतधा कृ, सहस्रधा कृ &c. -26 To cause to become subject to, reduce completely to (a particular condition, with adverbs ending in सात्); आत्मसात् कृ to subject or appropriate to oneself; दुरितैरपि कर्तुमात्मसात्प्रयतन्ते नृपसूनवो हि यत् R.8.2; भस्मसात् कृ to reduce to ashes. -27 To appropriate, secure for oneself. -28 To help, give aid. -29 To make liable. -3 To violate or outrage (as a girl). -31 To begin. -32 To order. -33 To free from. -34 To proceed with, put in practice. -35 To worship, sacrifice. -36 To make like, consider equal to, cf. तृणीकृ (said to be Ātm. only in the last 1 senses). -37 To take up, gather; आदाने करोतिशब्दः Ms.4.2.6; यथा काष्ठानि करोति गोमयानि करोति इति आदाने करोतिशब्दो भवति एवमिहापि द्रष्टव्यम् ŚB. on MS.4.2.6. This root is often used with nouns, adjectives, and indeclinables to form verbs from them, somewhat like the English affixes ‘en’ or ‘(i) fy’, in the sense of ‘making a person or thing to be what it previously is not’; e. g. कृष्णीकृ to make that which is not already black, black, i. e. bla- cken; so श्वेतीकृ to whiten; घनीकृ to solidify; विरलीकृ to rarefy &c. &c. Sometimes these formations take place in other senses also; e. g. क्रोडीकृ ‘to clasp to the bosom’, embrace; भस्मीकृ to reduce to ashes; प्रवणीकृ to incline, bend; तृणीकृ to value as little as straw; मन्दीकृ to slacken, make slow; so शूलीकृ to roast on the end of pointed lances; सुखीकृ to please’ समयाकृ to spend time &c. N. B.- This root by itself admits of either Pada; but it is Ātm. generally with prepositions in the following senses :–(1) doing injury to; (2) censure, blame; (3) serving; (4) outraging, acting violently or rashly; (5) preparing, changing the condition of, turning into; (6) reciting; (7) employing, using; see P.I.3.32 and गन्धनावक्षेपणसेवनसाहसिक्यप्रतियत्नप्रकथनोपयोगेषु कृञः ”Stu- dents’ Guide to Sanskrit Composition” 338. Note. The root कृ is of the most frequent application in Sans- krit literature, and its senses are variously modified, or almost infinitely extended, according to the noun with which the root is connected; e. g. पदं कृ to set foot (fig. also); आश्रमे पदं करिष्यसि Ś.4.19; क्रमेण कृतं मम वपुषि नव- यौवनेन पदम् K.141; मनसा कृ to think of, meditate; मनसि कृ to think; दृष्ट्वा मनस्येवमकरोत् K.136; or to resolve or determine; सख्यम्, मैत्रीं कृ to form friendship with; अस्त्राणि कृ to practise the use of weapons; दण्डं कृ to inflict punishment; हृदये कृ to pay heed to; कालं कृ to die; मतिं-बुद्धिं कृ to think of, intend, mean; उदकं कृ to offer libations of water to manes; चिरं कृ to delay; दर्दुरं कृ to play on the lute; नखानि कृ to clean the nails; कन्यां कृ to outrage or violate a maiden; विना कृ to separate from, to be abandoned by, as in मदनेन विनाकृता रतिः Ku.4.21; मध्ये कृ to place in the middle, to have reference to; मध्येकृत्य स्थितं क्रथकौशिकान् M.5.2; वेशे कृ to win over, place in subjection, subdue; चमत्कृ to cause surprise; make an exhibition or a show; सत्कृ to honour, treat with respect; तिर्यक्कृ to place aside. -Caus. (कारयति-ते) To cause to do, perform, make, execute &c.; आज्ञां कारय रक्षोभिः Bk.8.84; भृत्यं भृत्येन वा कटं कारयति Sk. -Desid. (चिकीर्षति- ते) To wish to do &c.; Śi.14.41.
  • In रूपचन्द्रिका by श्री. ब्रह्मानन्द त्रिपाठी published by चौखंबा सुरभारती प्रकाशन, वाराणसी I find करवावहै given as कृ-धातुः (तनादिः आत्मनेपदी) | तस्य लोटि उत्तमपुरुषे द्विवचनम् | Obviously कर्तृपदम् is आवाम् 

(2-8) तेजस्वि ⇒ तेजस्विन् इति विशेषणम् | अत्र नपुंसकलिङ्गि | तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च |

  • तेजस्विन् a. (-नी f.) 1 Brilliant, bright. -2 Powerful, heroic, strong; न तेजस्तेजस्वी प्रसृतमपरेषां विषहते U.6.14; Ki.16.16. -3 Dignified, noble. -4 Famous, illustrious. -5 Violent; Bṛi. S.11.2. -6 Haughty. -7 Lawful.
  • तेजस् n. [तिज्-भावे करुणादै असुन्] 1 Sharpness. -2 The sharp edge (of a knife &c.). -3 The point or top of a flame. -4 Heat, glow. glare. -5 Lustre, light, brilliance, splendour; दिनान्ते निहितं तेजः R.4.1; तेजश्चास्मि विभावसौ Bg.7.9,1. -6 Heat or light considered as the third of the five elements of creation (the other four being पृथिवी, अप्, वायु and आकाश). -7 The bright appearance of the human body, beauty; अरिष्टशय्यां परितो विसारिणा सुजन्मनस्तस्य निजेन तेजसा R.3.15. -8 Fire of energy; शतप्रधानेषु तपोधनेषु गूढं हि दाहात्मकमस्ति तेजः Ś. 2.7; U.6.14. -9 Might, prowess, strength, courage, valour; martial or heroic lustre; तेजस्तेजसि शाम्यतु U. 5.7; Ś.7.15. -10 One possessed of heroic lustre; तेजसां हि न वयः समीक्ष्यते R.11.1; Pt.1.328;3.33. -11 Spirit, energy. -12 Strength of character, not bearing insult or ill-treatment with impunity. -13 Majestic lustre, majesty, dignity, authority, consequence; तेजोविशेषानुमितां (राजलक्ष्मीं) दधानः R.2.7. -14 Semen, seed, semen virile; स्याद्रक्षणीयं यदि मे न तेजः R.14.65; 2.75; दुष्यन्तेनाहितं तेजो दधानां भूतये भुवः Ś.4.3. -15 The essential nature of anything. -16 Essence, quint- essence. -17 Spiritual, moral, or magical power. -18 Fire; यज्ञसेनस्य दुहिता तेज एव तु केवलम् Mb.3.239.9. -19 Marrow. -20 Bile. -21 The speed of a horse. -22 Fresh butter. -23 Gold. -24 Clearness of the eyes. -25 A shining or luminous body, light; ऋते कृशानोर्न हि मन्त्रपूतमर्हन्ति तेजांस्यपराणि हव्यम् Ku.1.51; Ś.4.2. -26 The heating and strengthening faculty of the human frame seated in the bile (पित्त). -27 The brain. -28 Violence, fierceness. -29 Impatience. -30 Anger; मित्रैः सह विरोधं च प्राप्नुते तेजसा वृतः Md.3.28.18. -31 The sun; उपप्लवांस्तथा घोरान् शशिनस्तेजसस्तथा Mb.12. 31.36.
  • तेजः 1 Pungency. -2 Sharpness (of a weapon). -3 Brilliancy. -4 Spirit.
  • तिज् I. 1 Ā. (Strictly desid. of तिज्) (तितिक्षते, तितिक्षित) 1 To endure, bear. -2 To put up with, suffer patiently or with courage तितिक्षमाणस्य परेण निन्दाम् M.1.17; तांस्तितिक्षस्व भारत Bg.2.14; Mv.2.12; Ki.13.68; Ms. 6.47. -II. 1 U. or Caus. (तेजयति-ते, तेजित) 1 To sharpen, whet; कुसुमचापमतेजयदंशुभिः R.9.39. -2 To stir up, excite, instigate.

(2-9) अधीतम् ⇒ (अधि + इ)-धातुः | तस्य क्त-कृदन्तं विशेषणम्  | अत्र नपुंसकलिङ्गि | तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च |

  • अधीत p. p. Learnt, studied, read, remembered, attained &c. -Comp. -विद्य a. who has studied the Vedas or finished his studies.
  • अधी [अधिं-इ] 2 A. 1 To study, learn (by heart), read; (with abl. of person) learn from; आख्यातोपयोगे P.I.4.29. उपाध्यायादधीते Sk.; सो$ध्यैष्ट वेदान् Bk.1.2. -2 (P.) (a) To remember, think of, long or care for, mind, (with regret) with gen.; रामस्य दयमानो$सावध्येति तव लक्ष्मणः Bk.8.119;18.38; ममैवाध्येति नृपतिस्तृप्यन्निव जलाञ्जलेः Ki.11.74 thinks of me only. (b) To know or learn by heart, study, learn; गच्छाधीहि गुरोर्मुखात् Mb. (c) To teach, declare. (d) To notice, observe, understand. (e) To meet with, obtain; तेन दीर्घममरत्वमध्यगुः । Śi.14.31. -Caus. [अध्यापयति] to teach, instruct (in); with acc. of the agent of the verb in the primitive sense; (तौ) साङ्गं च वेदमध्याप्य R.15.33; विद्यामथैनं विजयां जयां च… अध्यापिपद् गाधिसुतो यथावत् Bk.2.21,7.34; अध्यापितस्योशनसापि नीतिम् Ku.3.6.
  • धातुपाठे (1) इण् (अदादिः परस्मैपदी) गतौ (2) इङ् (अदादिः आत्मनेपदी) अध्ययने (नित्यमधिपूर्वः) (3) इक् (अदादिः परस्मैपदी) स्मरणे (अयमप्यधिपूर्वः) 

(2-10) अस्तु ⇒ अस्-धातुः | धातुपाठे अ० सेट् प० । असँ भु॒वि | तस्य लोटि (आज्ञार्थे) प्रथमपुरुषे एकवचनम् |

  • अस् I. 2 P. [अस्ति, आसीत्, अस्तु, स्यात्; defective in non-conjugational tenses, its forms being made up from the root भू.] 1 To be, live, exist (showing mere existence); नासदासीन्नो सदासीत् Rv.1.129.1; आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत् Ait. Up.1.1. श्रुतिद्वैधं तु यत्र स्यात् Ms.2.14; शपथे नास्ति पातकम् 8.112; न त्वेवाहं जातु नासम् Bg.2.12; आसीद्राजा नलो नाम Nala. 1.1; Ms.5.79; न अस् not to be, to be lost, disappear, perish, नायमस्तीति दुःखार्ता Nala.7.16; अस्ति भोक्तुम् Sk. it has to be eaten; (for other uses of अस्ति see अस्ति s. v.). -2 To be (used as a copula or verb of incomplete predication, being followed by a noun or adjective or adverb; or some other equivalent); भक्तो$सि मे सखा च Bg.4.3; धार्मिके सति राजनि Ms.11.11; आचार्ये संस्थिते सति 5.8; so एवमेव स्यात्, तूष्णीमासीत् &c. -3 To belong to, be in the possession of (expressed in English by have), with gen. of possessor; यन्ममास्ति हरस्व तत् Pt.4.76; यस्य नास्ति स्वयं प्रज्ञा 5.7; न हि तस्यास्ति किंचित् स्वम् Ms.8.417; नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य Bg.2.66. -4 To fall to the share of, to happen to or befall anyone (with gen.); यदिच्छामि ते तदस्तु Ś.4. तस्य प्रेत्य फलं नास्ति Ms.3.139 he cannot enjoy or get. -5 To arise, spring out, occur; आसीच्च मम मनसि K.142 (this) occurred to my mind. -6 To become; तां दृष्ट्वा दशविस्तारामासं विंशतियोजनः Rām.; also शुक्लीस्यात् राजसात् स्यात् &c. Sk. -7 To lead or tend to, turn out or prove to be (with dat.); स स्थाणुः स्थिरभक्तियोगसुलभो निःश्रेयसायास्तु वः V.1.1; संगतं श्रीसरस्वत्योर्भूतये$स्तु सदा सताम् 5.24; oft. with dat. alone without अस्; यतस्तौ स्वल्पदुःखाय Pt.1. -8 To suffice (with dat.); सा तेषां पावनाय स्यात् Ms.11.85; अन्यैर्नृपालैः परिदीयमानं शाकाय वा स्याल्लवणाय वा स्यात् Jagannātha. -9 To stay, reside, dwell, live हा पितः क्वासि हे सुभ्रु Bk.6.11. -1 To take place, happen. -11 To be in a particular relation, to be affected (with loc.); किं नु खलु यथा वयमस्यामेवमियमप्यस्मान् प्रति स्यात् Ś.1. अस्तु well, let it be; एवमस्तु, तथास्तु so be it, amen. The form आस joined to roots in forming their periphrastic perfect is sometimes separated from the root and used by itself; तं पातयां प्रथममास पपात पश्चात् R.9.61,16.86. [cf. L. est and Gr. esti. with अस्ति; esse; Zend. āsti; Pers. hast, ast] With अति to be over, excel, surpass.

(2-11) मा ⇒ मा ind. A particle of prohibition (rarely of negation) usually joined with the Imperative; मद्वाणि मा कुरु विषादमनादरेण Bv.4.41; also (a) with the Aorist, when the augment अ is dropped; क्लैब्यं मास्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते Bg.2.3; पापे रतिं मा कृथाः Bh.2.77; मा मूमुहत् खलु भवन्तमनन्यजन्मा मा ते मलीमसविकारघना मतिर्भूत् Māl.1. 32; the अ is sometimes retained; मा निषाद प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः Rām. (b) the Imperfect (the augment being dropped here also); मा चैनमभिभाषथाः Rām.1.2. 15; (c) the Future, or Potential mood, in the sense of ‘lest’, ‘that not’; लघु एनां परित्रायस्व मा कस्यापि तपस्विनो हस्ते पतिष्यति Ś.2; मा कश्चिन्ममाप्यनर्थो भवेत् Pt.5; मा नाम देव्याः किमप्यनिष्टमुत्पन्नं भवेत् K.37; the Imperative mood also is sometimes used for the Potential; त्वरतामार्यपुत्र एतां समाश्वासयितुं मास्या विकारो वर्धताम् M.4. (d) the Present Participle when a curse is implied; मा जीवन् यः परावज्ञादुःखदग्धो$पि जीवति Śi.2.45; or (e) with Potential passive participles; मैवं प्रार्थ्यम् मा is sometimes used without any verb; मा तावत् ‘oh ! do not (say or do) so’; मा मैवम्; मा नाम रक्षिणः Mk.3 ‘may it not be the police’; see under नाम. Sometimes मा is followed by स्म and is used with the Aorist or Imperfect with the augment dropped, and rarely with the Potential mood; क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ Bg.2.3; मा स्म प्रतीपं गमः Ś.4.17; मा स्म सीमन्तिनी काचिज्जनयेत् पुत्रमीदृशम्.

(2-12) विद्विषावहै ⇒ (वि + द्विष्) इति धातुः | अ० अनिट् उ० । द्वि॒षँ॑ अप्री॑तौ | तस्य लोटि उत्तमपुरुषे द्विवचनम् |

  • द्विष् 2 U. (द्वेष्टि, द्विष्टे; द्विष्ट) To hate, dislike, be hostile towards; न द्वेक्षि यज्जनमतस्त्वमजातशुत्रुः Ve.3.15; नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता Bg.2.57;18.1; Bk. 17.61;18.9; रम्यं द्वेष्टि Ś.6.5 (Prepositions like प्र, वि and सम् are prefixed to this root without any change of meaning.)

(2-13) शान्तिः ⇒ शान्ति-इति स्त्रीलिङ्गि नाम | तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च |

  • शान्तिः f. [शम्-क्तिन्] 1 Pacification, allayment, alleviation, removal; अध्वरविघातशान्तये R.11.1,62. -2 Calmness, tranquillity, quiet, ease, rest, repose; स्मर संस्मृत्य न शान्तिरस्ति मे Ku.4.17; शान्तिः कुतस्तस्य भुजङ्गशत्रोः Māl.6.1; यत् किंचिद् वस्तु संप्राप्य स्वल्पं वा यदि वा वहु । या तुष्टिर्जायते चित्ते सा शान्तिः कथ्यते बुधैः ॥ Padma P. -3 Cessation of hostility; सर्पस्य शान्तिः कुटिलस्य मैत्री विधातृसृष्टौ न हि दृष्टपूर्वा Bv.1.125. -4 Cessation, stop. -5 Absence of passion, quietism, complete indifference to all worldly enjoyments; तदुपहितकुटुम्बः शांन्तिमार्गोत्सुको$भूत् R.7.71. -6 Consolation, solace. -7 Settlement of differences, reconciliation. -8 Satisfaction of hunger. -9 An expiatory rite, a propitiatory rite for averting evil; शान्तयश्चापि वर्धन्तां यथाकल्पं यथाविधि Rām.1.8.16. -10 Good fortune, felicity, auspiciousness. -11 Exculpation or absolution from blame. -12 Preservation. -13 N. of Durgā. -14 Destruction, end, death.

3 अन्वयाः 

(3-1) ॐ 

(3-2) नौ (आवाम्) सह अवतु ⇒

  • Because this is a prayer, the meaning can be composed by assuming different कर्तृपद-s.
    • (1) सः ईश्वरः नौ सह अवतु
    • (2) सा देवी नौ सह अवतु
      • Thinking of सा देवी brings to mind all those invocations in देवीसूक्तम् such as या देवी सर्वभूतेषू विष्णुमायेति शब्दिता । नमः तस्यै नमः तस्यै नमः तस्यै नमो नमः ॥ या देवी सर्वभूतेषू चेतनेत्यभिधीयते । … या देवी सर्वभूतेषू बुद्धिरूपेण संस्थिता । … या देवी सर्वभूतेषू निद्रारूपेण संस्थिता । … 
    • (3) तत् परमतत्त्वं नौ सह अवतु OR तत् ईशतत्त्वं नौ सह अवतु OR तत् ब्रह्मतत्त्वं नौ सह अवतु 
    • (4) हे परमेश्वर भवान् नौ सह अवतु
    • (5) हे देवि, भवती नौ सह अवतु
    • (6) हे परमतत्त्व, भवत् नौ सह अवतु OR हे ईशतत्त्व, भवत् नौ सह अवतु OR हे ब्रह्मतत्त्व, भवत् नौ सह अवतु 
    • सह नाववतु is seen to be interpreted as “May both of us be protected”. Considering the wide range of meanings of धातुः अव् I would think that “May both of us be taken care of (in all respects, at all times)” would be a better interpretation.

(3-3) नौ (आवाम्) सह भुनक्तु 

  • Since नौ is द्विवचनम् and can only be द्वितीया-चतुर्थी-षष्ठी-विभक्तिषु and भुनक्तु is  लोटि (आज्ञार्थे) प्रथमपुरुषे एकवचनम् of धातुः भुज् / भुञ्ज्, meaning of धातुः भुज् / भुञ्ज् has to be taken as “to get for us to eat, to get for us to consume, to get for us to enjoy” in place of “to eat, to consume, to enjoy”.
  • Then as detailed for (3-2) above, meaning of this sentence also can be composed by assuming different कर्तृपद-s.
    • (1) सः ईश्वरः नौ सह भुनक्तु
    • (2) सा देवी नौ सह भुनक्तु
    • (3) तत् परमतत्त्वं नौ सह भुनक्तु
    • (4) हे परमेश्वर भवान् नौ सह भुनक्तु
    • (5) हे देवि, भवती नौ सह भुनक्तु
    • (6) हे परमतत्त्व, भवत् नौ सह भुनक्तु OR हे ईशतत्त्व, भवत् नौ सह भुनक्तु OR हे ब्रह्मतत्त्व, भवत् नौ सह भुनक्तु 

(3-4) (आवां) वीर्यं सह करवावहै ⇒ Two of us shall do all valor together

  • वीर्यम् ⇒ Whereas वीर्यम् is most commonly translated as valor, to be very, very general, it can be translated to cover all actions. Then  (आवां) वीर्यं सह करवावहै can be interpreted as “The two of us shall work in perfect unison (always).” That then becomes a huge, meaningful commitment, a vow, an oath.
  • Then it would also mean, we shall not allow anything to create a rift between us.
  • If any differences would arise, we shall resolve them mutually. 
  • By this connotation, this मन्त्र can be an essential feature of all agreements between any two countries also.

(3-5) नौ (आवयोः) अधीतं तेजस्वि अस्तु (भवतु) अथवा (अस्माभिः) अधीतं नौ (आवाभ्याम्) तेजस्वि अस्तु (भवतु) 

  • One अन्वयः is composed as नौ (आवयोः) अधीतं तेजस्वि अस्तु (भवतु) to mean “May learning of both of us be brilliant”
    • Learning being brilliant means the learning should never be short of perfection.
    • Examinations are really methods of assessment of performance of learners. Examination-systems include awarding marks or grades. Throughout my own education, I have had systems awarding marks,  where less than 35% marks is failure. I have been the 35% passing line is itself improper. Someone getting just 35% marks means 65% of his learning was not good. How can a student be allowed to proceed further, if 65% of learning was not good ?
    • The meaning “May learning of both of us be brilliant” also premises that there need not be any one-up-man-ship. Urge for knowledge should be for the sake of knowledge. There is no need for competitive spirit. If two plus two is four, it is so for everyone, who learnt that. There is no question of  comparison or competition. Competitive spirit can pollute one’s mind against another. That is bad. How smartly the next part of the prayer says (आवाम्) मा विद्विषावहै “May we not have any ill-feeling between us.”
    • There is an interesting सुभाषितम् about how one acquires knowledge and how much by every ‘how’. आचार्यात् पादमादत्ते पादं शिष्यः स्वमेधया । पादं सब्रह्मचारिभ्यः पादं कालक्रमेण च ।।  What one learns from the precept is one-fourth. One learns another one-fourth by one’s own assimilation, yet another one-fourth (by interacting with) co-learners and balance by passage of time (i.e. by life’s experiences). 
      • The नौ अधीतम् phrase in the मन्त्र can be taken to be inclusive of learning by interaction with co-learners. Rather the मन्त्र should be recited by co-learners together heartily and meaningfully that their co-learning be तेजस्वि अधीतम्.
    • Actually the teacher also keeps learning, when teaching. So it becomes apt for the teacher to recite along with his students नौ (आवयोः) अधीतं तेजस्वि अस्तु (भवतु) “May learning of both of us be brilliant”.
  • The other अन्वयः composed as अधीतं नौ (आवाभ्याम्) तेजस्वि अस्तु (भवतु) means “May learning of both of us be benevolent and beneficent for both of us”.
    • Knowledge proves benevolent and beneficent only if it can be readily applied, whenever needed. Knowledge once acquired should have been acquired with “ready recall” faculty. There is a good सुभाषितम् on this पुस्तके स्थातु या विद्या परहस्तगतं धनम् । कार्यकाले समुत्पन्ने न सा विद्या न तद्धनम् ।। Knowledge in the books and wealth in else’s hands is neither (your) knowledge nor (your) wealth, when you need them. Only “Ready recall” knowledge is तेजस्वि अधीतम्. 

(3-6) (आवाम्) मा विद्विषावहै = May we not have any ill-feeling between us.

(3-7) ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः The meaning and notes on this merit to be copy-pasted again and again.

(4) विमर्शाः Notes 

(4-1) Every sentence in this शान्तिमन्त्र contains two entities saying it together. The two entities can be husband and wife, two friends, two parties or even a teacher and his posse of students or two or more co-learners, the speaker and the audience, one or both the entities being singular or plural, the plurality such as audience, posse of students, rolled into one singularity.

  • As mentioned at (3-4) this मन्त्र can be an essential feature of all agreements between any two countries also.

(4-2) For a couple to be wedded, this शान्तिमन्त्र becomes a very meaningful marriage vow.

(4-3) The ending recitation of all शान्तिमन्त्र-s as ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः is certainly meaningful.

  • Why to utter the word शान्तिः thrice ?
  • What should the translation of ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः be ?
  • We shall have this शान्तिमन्त्रः again and again. When detailing it under शुक्लयजुर्वेदीयः शान्तिमन्त्रः the translation emerged as “May fulfillment be there ! May contentment be there !! May peace be there !!!”. 
  • My friend Mr. Vijay Kane made another charming proposition. Since man prays for peace by elimination of त्रिताप-s, saying शान्तिः thrice would be for peace from आधिदैविक ताप, आधिभौतिक ताप, आध्यात्मिक ताप.  
  • How all-inclusive, how all-pervasive, how comprehensive, how universal this end-note ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः is !!!
  • Shouldn’t we practice reciting it with what all focus we can bring into its recitation ?

शुभमस्तु ।

-o-O-o-


Categories: Sanskrit Blogs

शुक्लयजुर्वेदीयः शान्तिमन्त्रः

Wed, 03/15/2017 - 20:20

शुक्लयजुर्वेदीयः शान्तिमन्त्रः ईश-बृहदारण्यक-श्वेताश्वतर-उपनिषदाम्

ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदम् | पूर्णात् पूर्णमुदच्यते | पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

This शान्तिमन्त्रः is from शुक्लयजुर्वेद and is to be recited with ईश, बृहदारण्यक and श्वेताश्वतर उपनिषद’s.

I had done a study of this मन्त्र long time back and had even presented that study at this link. It seems that that study can be done again, maybe, in better grammatical, etymological details taking help of resources such as the dictionary and धातुपाठ.

(1) सन्धिविच्छेदैः => 

ॐ पूर्णम् अदः पूर्णम् इदम् पूर्णात् पूर्णम् उदच्यते ।

पूर्णस्य पूर्णम् आदाय पूर्णम् एव अवशिष्यते ।।

॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

(2) Grammatical, etymological details of the words =>

(2-1) ॐ

  • In Apte’s dictionary ओम् ind. 1 The sacred syllable om, uttered as a holy exclamation at the beginning and end of a reading of the Vedas, or previous to the commencement of a prayer or sacred work. -2 As a particle it implies (a) solemn affirmation and respectful assent (so be it, amen !); (b) assent or acceptance (yes, all right); ओमित्युच्यताममात्यः Māl.6; ओमित्युक्तवतो$थ शार्ङ्गिण इति Śi. 1.75; द्वितीयश्चेदोमिति ब्रूमः S. D.1; (c) command; (d) auspiciousness; (e) removal or warding off. -3 Brahman. [This word first appears in the Upaniṣads as a mystic monosyllable, and is regarded as the object of the most profound religious meditation. In the Maṇḍūkya Upaniṣad it is said that this syllable is all what has been, that which is and is to be; that all is om, only om. Literally analysed, omis taken to be made up of three letters or quarters; the letter a is Vaiśvānara, the spirit of waking souls in the waking world; u is Taijasa, the spirit of dreaming souls in the world of dreams; and m is Prajñā, the spirit of sleeping and undreaming souls; and the whole om is said to be unknowable, unspeakable, into which the whole world passes away, blessed above duality; (for further account see Gough’s Upaniṣads pp.69-73). In later times om came to be used as a mystic name for the Hindu triad, representing the union of the three gods a (Viṣṇu), u (Śiva), and m (Brahmā). It is usually called Praṇava or Ekakṣaram; cf. अकारो विष्णुरुद्दिष्ट उकारस्तु महेश्वरः । मकारेणोच्यते ब्रह्मा प्रणवेन त्रयो मताः ॥ -Comp. -कारः 1 the sacred syllable ओम्; त्रिमात्रमोकारं त्रिमात्रमोंकारं वा विदधति Mbh.VIII.2.89. -2 the exclamation ओम्, or pronunciation of the same; प्राणायामैस्त्रिभिः पूतस्तत ओंकारमर्हति Ms.2.75. -3 (fig.) commencement; एष तावदोंकारः Mv.1; B. R.3.78. -रा N. of a Buddhist śakti (personification of divine energy).
  • No dictionary can give ‘meaning’ of Om. One has to experience it oneself, maybe, experience it best by ॐ-कार-ध्यानम्, which is said to be benevolent and beneficent in many ways. 

(2-2) पूर्णम् => पॄ-इति धातुः | तस्य क्त-कृदन्तम् | अत्र नपुंसकलिङ्गि | तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च |

  • धातुपाठे पॄ पालनपूरणयोः 
  • पॄ 3, 9 P. (पिपर्ति, पृणाति, पपार, अपारीत्, परि-री-ष्यति, परि-री-तुम्, पूर्ण; pass. पूर्यते; caus. पूरयति-ते; desid. पिपरि- री-षति, पुपूर्षति) 1 To fill, fill up, complete. -2 To fulfil, gratify (as hopes &c.). -3 To fill with wind, blow (as a conch, flute &c.). -4 To satisfy, refresh, please; पितॄनपारात् Bk.1.2. -5 To rear, bring up, nourish, nurture, cherish.

(2-3) अदः => अदस् इति सर्वनाम | अत्र नपुंसकलिङ्गि | तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च |

  • अदस् pron. a. [न दस्यते उत्क्षिप्यते अङ्गुलिर्यत्र इदंतया निर्द्धारणाय पुरोवर्तिनि एवाङ्गुलिनिर्देशः संभवति नापुरो वर्तिनि, न-दस्-क्विप् Tv.] (असौ m. f. अदः n.). That, (referring to a person or thing not present or near the speaker) (विप्रकृष्ट or परोक्ष); इदमस्तु सन्निकृष्टं समीपतरवर्ति चैतददो रूपम् । अदसस्तु विप्रकृष्टं तदिति परोक्षे विजानीयात् ॥ अमुष्य विद्या रसनाग्रनर्तकी N.1.5; असौ नामा$हमस्मीति स्वनाम परिकीर्तयेत् Ms.2.122. I am that person, so and so (giving the name); असावहमिति ब्रूयात् 13,216; Y. 1.26. अदस् is, however, often used with reference to प्रत्यक्ष or सन्निकृष्ट objects &c. in the sense of ‘this here’, ‘yonder’. असौ सरण्यः सरणोन्मुखानाम् R.6.21. (असाविति पुरोवर्तिनो निर्देशः Malli.); अमी रथ्याः Ś.1.8.; अमी वह्नयः 4.18;7.11. It is often used in the sense of तत् as a correlative of यत्; हिंसारतश्च यो नित्यं नेहासौ सुखमेधते Ms. 4.17. He, who &c. But when it immediately follows the relative pronoun (यो$सौ, ये अमी &c.) it conveys the sense of प्रसिद्ध ‘well-known’, ‘celebrated’, ‘renowned’; यो$सावतीन्द्रियग्राह्यः सूक्ष्मो$व्यक्तः सनातनः Ms.1.7; यो$सौ कुमार- सेवको नाम Mu.3; यो$सौ चोरः Dk.68; sometimes अदस् used by itself conveys this sense; विधुरपि विधियोगाद् ग्रस्यते राहुणा$सौ that (so well-known to us all) moon too. See the word तद् also and the quotations from K. P. -ind. There, at that time, then, thus, ever; correlative to some pronominal forms; यदादः, यत्रादः whenever, wherever &c. By अदो$नुपदेशे P.1.4.7. अदस् has the force of a (गति) preposition when no direction to another is implied; अदःकृत्य अदःकृतम्; । परं प्रत्युपदेशे तु अदःकृत्वा अदःकुरु । Sk.

(2-4) इदम् => इदम्-इति सर्वनाम | अत्र नपुंसकलिङ्गि | तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च |

  • इदम् pron. a. [अयम् m., इयम् f., इदम् n.] 1 This, here, referring to something near the speaker; इदमस्तु संनिकृष्टं रूपम्); इदं तत् … इति यदुच्यते Ś.5 here is the truth of the saying. -2 Present, seen; the nominative forms are used with verbs in the sense of ‘here’; इयमस्मि here am I; so इमे स्मः; अयमागच्छामि here I come. -3 It often refers to something immediately following, while एतद् refers to what precedes; अनुकल्पस्त्वयं ज्ञेयः सदा सद्भिरनुष्ठितः Ms.3.147 (अयम् = वक्ष्यमाणः Kull.); श्रुत्त्वै- तदिदमूचुः -4 It occurs connected with यत्, तत्, एतद्, अदस्, किम् or a personal pronoun, either to point out anything more distinctly and emphatically, or some- times pleonastically; को$यमाचरत्यविनयम् Ś.1.25; सेयम्, सो$यम्, this here; so इमास्ताः; अयमहं भोः Ś.4 ho, here am I. -ind. Ved. 1 Here, to this place. -2 Now. -3 There. -4 With these words, herewith. -5 In this manner; नैतदौपयिकं राम यदिदं परितप्यसे Rām.2.53.3.

(2-5) पूर्णात् => पॄ-इति धातुः | तस्य क्त-कृदन्तम् | अत्र नपुंसकलिङ्गि | तस्य पञ्चमी विभक्तिः एकवचनं च |

(2-6) उदच्यते => (उत् + अच्) अथवा 9उत् + अञ्च्) इति धातुः | भ्वा० सेट् उ० । अचुँ॑ अञ्चुँ  वा [गतौ॒ याच॑ने च] इत्येके॑ | तस्य कर्मणिप्रयोगे लटि (वर्तमानकाले) प्रथमपुरुषे एकवचनम् | 

  • उदच्/उदञ्च् 1 U. [उद्-अञ्च्] 1 To raise, elevate, lift or throw up, draw up (as water); एकैकमेव पादमुदच्य तिष्ठति अश्वः Śat. Br.; उदञ्चिताक्षः Bk.2.31; उदञ्चय मुखं मनाक् Vb.3.27. -2 To utter, send forth, cause to sound; हरिमनुगायति काचिदुदञ्चितपञ्चमरागम् Gīt.1. -3 (Intrans.) (a) to go up; (b) to rise, rise forth; उदञ्चन्मात्सर्यं G. L.6; Bv.2.76; K.221; welter up; मूर्धच्छेदादुदञ्चत् Mv.3.32.

(2-7) पूर्णस्य => पॄ-इति धातुः | तस्य क्त-कृदन्तम् | अत्र नपुंसकलिङ्गि | तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनं च |

(2-8) पूर्णम् => पॄ-इति धातुः | तस्य क्त-कृदन्तम् | अत्र नपुंसकलिङ्गि | तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनं च |

(2-9) आदाय => आदा इति धातुः | तस्य ल्यबन्तम् |

  • आदा 3 Ā. (आदत्ते) 1 To receive, accept, take (to oneself), resort to; व्यवहारासनमाददे युवा R.8.18,1.4; मलीमसामाददते न पद्धतिम् R.3.46 follow or resort to; प्रदक्षिणार्चिर्हविरग्निराददे 3.14,1.45; Ms.2.238,117. -2 (With words expressing speech) To begin to speak, utter; वाचं आदा to speak, utter; विनिश्चितार्थामिति वाचमाददे Ki.1.3,14.2; Śi.2.13; R.1.59; शिव शिव शिवेत्यात्त- वचसः Bh.3.42. v. l. -3 To seize, take hold of; क्षितिधरपतिकन्यामाददानः करेण Ku.7.94; R.2.28,3.6; Ms.8.315; इदमेव निमित्तमादाय M.1; स हि सर्वस्य लोकस्य मन आददे R.4.8 attracted, had a hold on the mind. -4 To put on (as clothes &c.); यद्यच्छरीरमादत्ते Śvet. Up. -5 To take up, absorb, drink up; R.1.18; प्रदीपः स्नेहमादत्ते दशयाभ्यन्तरस्थया Śi.2.85. -6 To exact, take in (as taxes); take away, carry off; अगृध्नुराददे सो$र्थम् R.1.21; Ms.8.341,222; so बलिम्, शुल्कम् दण्डम् &c. -7 To pluck, lop off, separate; Ś.4.8. -8 To carry, take, bear; जालमादाय Pt.2 carrying, or along with the net; कुशानादाय Ś.3; तोयमादाय गच्छेः Me.2,48,64; see आदाय below; काश्यपसंदेशमादाय bearing K.’s message. -9 To perceive, comprehend; घ्राणेन रूपमादत्स्व रसानादत्स्व चक्षुषा । श्रोत्रेण गन्धानादत्स्व &c. Mb. -10 To agree to, undertake, begin. -11 To imprison, make captive. -Caus. To cause to take. -Desid. (दित्सते) To wish to take, carry off &c.

(2-10) एव => अव्ययम् | 

  • एव ind. This particle is most frequently used to strengthen and emphasize the idea expressed by a word :– (1) Just, quite, exactly; एवमेव quite so, just so; (2) same, very, identical; अर्थोष्मणा विरहितः पुरुषः स एव Bh.2.4 that very man; (3) only, alone, merely, (implying exclusion); सा तथ्यमेवाभिहिता भवेन Ku.3.63 only the truth, nothing but the truth; so नाम्नैव, स एव वीरः he alone (and not others); (4) already; गत एव न ते निवर्तते Ku.4.3; (5) scarcely, the moment, as soon as; chiefly with participles; उपस्थि- तेयं कल्याणी नाम्नि कीर्तित एव यत् R.1.87 as soon as the name was uttered; इति चिन्तयन्नेव while just thinking &c; (6) also, likewise; तथैव so also; (7) like, as (showing similarity); श्रीस्त एव मेस्तु G. M. (= तव इव); and (8) generally to emphasize a statement; भवितव्यमेव तेन U.4 it will (surely) take place. It is also said to imply the senses of (9) detraction; (10) diminution (11) command; (12) restraint; or (13) used merely as an expletive. (This particle is used in the Vedas in the senses of so, just so, like, indeed, truly, really) (14) Again; एवशब्दश्च पुनरित्यस्मिन्नर्थे भविष्यति । यथा क्षीरेण भुक्त्त्वा देवदत्तः क्षीरेणैव भुञ्जीतेति । भुञ्जीतैवेति पुनरिति गम्यते । ŚB. on MS.1.8.36.

(2-11) अवशिष्यते => (अव + शिष्) इति धातुः | तस्य कर्मणिप्रयोगे लटि (वर्तमानकाले) प्रथमपुरुषे एकवचनम् | 

  • धातुपाठे (1) शिष् । भ्वा० सेट् प० । शिषँऽ [हिं॒सार्थः॑] (2) चुरादिः णिजन्तः वा उभयपदी | शिषँ असर्वोपयो॒गे | (3) रु० अनिट् प० । शि॒षॢँ वि॒शेष॑णे |
  • अवशिष् (Used mostly in pass.) To be left last or as a remainder, to remain over or behind; यज्ज्ञात्वा नेह भूयो$न्यज्ज्ञातव्यमवशिष्यते Bg.7.2. पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्ण- मेवावशिष्यते Bṛi. Up.5.1.1. -Caus.To leave as a remainder; देहमात्रावशेषितः Bhāg.

(2-12) शान्तिः => शान्ति-इति स्त्रीलिङ्गि नाम | तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च |

  • शान्तिः f. [शम्-क्तिन्] 1 Pacification, allayment, alleviation, removal; अध्वरविघातशान्तये R.11.1,62. -2 Calmness, tranquillity, quiet, ease, rest, repose; स्मर संस्मृत्य न शान्तिरस्ति मे Ku.4.17; शान्तिः कुतस्तस्य भुजङ्गशत्रोः Māl.6.1; यत् किंचिद् वस्तु संप्राप्य स्वल्पं वा यदि वा वहु । या तुष्टिर्जायते चित्ते सा शान्तिः कथ्यते बुधैः ॥ Padma P. -3 Cessation of hostility; सर्पस्य शान्तिः कुटिलस्य मैत्री विधातृसृष्टौ न हि दृष्टपूर्वा Bv.1.125. -4 Cessation, stop. -5 Absence of passion, quietism, complete indifference to all worldly enjoyments; तदुपहितकुटुम्बः शांन्तिमार्गोत्सुको$भूत् R.7.71. -6 Consolation, solace. -7 Settlement of differences, reconciliation. -8 Satisfaction of hunger. -9 An expiatory rite, a propitiatory rite for averting evil; शान्तयश्चापि वर्धन्तां यथाकल्पं यथाविधि Rām.1.8.16. -10 Good fortune, felicity, auspiciousness. -11 Exculpa- tion or absolution from blame. -12 Preservation. -13 N. of Durgā. -14 Destruction, end, death.

(3) अन्वयाः 

(3-1) अदः पूर्णम् (अस्ति) = That is complete and/or wholesome.

(3-2) इदं पूर्णम् (अस्ति) = This is complete and/or wholesome.

(3-3) पूर्णात् पूर्णम् उदच्यते = Wholesome can be taken out from wholesome.

(3-4) पूर्णस्य पूर्णम् आदाय = By fetching wholesome of wholesome

(3-5) पूर्णम् एव अवशिष्यते = wholesome only remains.

(3-6) ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः = May fulfillment be there ! May contentment be there !! May peace be there !!!

(4) विमर्शाः Notes

(4-1) The ऋषिः whoever composed this मन्त्रः seems to have left it for one  to ‘experience’ by oneself, what ‘That’ is and what ‘This’ is, both of which are described as being wholesome.

(4-2) Without any background of the requisite spiritual experience, I am tempted to venture a guess that ‘That’ and ‘This’ are प्रकृतिः and पुरुषः.

(4-3) प्रकृतिः and पुरुषः, also seem to be otherwise referred to as जीवः and शिवः or as आत्मा and परमात्मा.

(4-4) There are known to be two prominent schools of philosophical thought, one school, द्वैतवाद speaking of these dualities as dualities and the other, अद्वैतवाद speaking of these dualities as being essentially a Unity, which is to be realized through spiritual experience.

(4-5) The quote पूर्णात् पूर्णम् उदच्यते, “Wholesome emanates from wholesome” does not seem to be debatable at all. Every living being is born that way. Mother is a wholesome being. The child is also a wholesome being.

(4-6) The other quote पूर्णस्य पूर्णम आदाय पूर्णम् एव अवशिष्यते । “(Even) when wholesome is taken out of wholesome, wholesome only remains” seems to be more challenging to ‘realize’. For my own simplistic understanding, I am fascinated at the way actors switch between their ‘on stage’ roles and real-life roles. Once they have wholesomely ‘taken out’, out of their mind and body, their ‘on stage’ role, their real life role, that wholesome, remains ! How nicely William Shakespeare said, “The world is a stage’. Is not this single quotation enough to rate him also as an accomplished philosopher ?

(4-7) We all are mere enactors of a role on the stage of the world. We make an entry and also take the exit, as ordained by providence.

(4-8) The ending recitation of all शान्तिमन्त्र-s as ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः is certainly meaningful.

  • Why to utter the word शान्तिः thrice ?
  • What should the translation of ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः be ?
  • It comes to mind that in the previous post on ऋग्वेदीयः शान्तिमन्त्रः I did not dwell on this appropriately. I am happy that this time I have done better by translating it as “May fulfillment be there ! May contentment be there !! May peace be there !!!”. Yes, the word शान्तिः does have all these three meanings – fulfillment, contentment, peace. And it seems this order is also correct. It is human nature to hanker for many things. There cannot be peace, if the hankers are not fulfilled. Fulfillment of hankers also does not guarantee peace. Because we shall hanker more and for many more things. So, only contentment becoming the faculty of character can bring peace. Peace for oneself or by oneself will also not guarantee peace. Anything and everything around should be at peace.
  • How all-inclusive, how all-pervasive, how comprehensive, how universal this end-note ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः is !!!
  • Shouldn’t we practice reciting it with what all focus we can bring into its recitation ?

शुभमस्तु ।

-o-O-o-

 

 


Categories: Sanskrit Blogs

शान्तिमन्त्राः

Mon, 03/13/2017 - 12:31

Every reading and recitation of an उपनिषद् should commence with recitation of the शान्तिमन्त्र associated with it. Actually उपनिषद्-s are as epilogues of Vedas. That is why they are also known as वेदान्त-s. The शान्तिमन्त्र, which is to be recited when commencing recitation of an उपनिषद् is the मन्त्र in that Veda, of which the particular उपनिषद् is वेदान्त.

In Vinobaji’s book अष्टादशी, his commentary on 18 उपनिषद्-s, one finds five शान्तिमन्त्र-s. The Vedas and the related उपनिषद्-s are detailed as follows.

(1) ऋग्वेदीयः शान्तिमन्त्रः ऐतरेय-कौषीतकी-उपनिषदोः

  • ॐ वाङ् मे मनसि प्रतिष्ठिता मनो मे वाचि प्रतिष्ठितमाविराविर्म एधि। वेदस्य म आणिस्थः श्रुतं मे मा प्रहासीरनेनाधीतेनाहोरात्रान् संदधाम्यृतम् वदिष्यामि सत्यं वदिष्यामि तन्मामवतु तद्वक्तारमवत्ववतु मामवतु वक्तारमवतु वक्तारम्
    • ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

(2) शुक्लयजुर्वेदीयः शान्तिमन्त्रः ईश-बृहदारण्यक-श्वेताश्वतर-उपनिषदाम्

  • ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदम् | पूर्णात् पूर्णमुदच्यते | पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते
    • ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

(3) कृष्णयजुर्वेदीयः शान्तिमन्त्रः कठ-तैत्तिरीय-नारायण-कैवल्य-ब्रह्मबिन्दु-उपनिषदाम्

  • ॐ सह नाववतु | सह नौ भुनक्तु | सह वीर्यं करवावहै | तेजस्वि नावधीतमस्तु | मा विद्विषावहै |
    • ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

(4) सामवेदीयः शान्तिमन्त्रः केन-छान्दोग्य-मैत्रायणी-उपनिषदाम्

  • ॐ आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक् प्राणश्चक्षुः श्रोत्रमथो बलमिन्द्रियाणि च सर्वाणि | सर्वं ब्रह्म औपनिषदम् | माहं ब्रह्म निराकुर्याम् | मा मा ब्रह्म निराकरोतु | अनिराकरणमस्तु | तदात्मनि निरते ये उपनिषत्सु धर्माः | ते मयि सन्तु | ते मयि सन्तु |
    • ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

(5) अथर्ववेदीयः शान्तिमन्त्रः प्रश्न-मण्डूक-माण्डुक्य-जाबाल-आरुणिक-उपनिषदाम्

  • ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवाः | भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः | स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवान्सः तनूभिर्देवहितं यदायुः |
  • स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः | स्वस्ति नः पूषाः विश्वदेदाः | स्वस्ति नस्तार्क्ष्योऽरिष्टनेमिः | स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु |
    • ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

These will have to be studied one by one.

-o-O-o-

 

 


Categories: Sanskrit Blogs

ऋग्वेदीयः शान्तिमन्त्रः

Mon, 03/13/2017 - 11:36

The शान्तिमन्त्र below is from ऋग्वेद and is common to ऐतरेय and कौषीतकी उपनिषद-s. 

ॐ वाङ् मे मनसि प्रतिष्ठिता मनो मे वाचि प्रतिष्ठितमाविराविर्म एधि। वेदस्य म आणिस्थः श्रुतं मे मा प्रहासीरनेनाधीतेनाहोरात्रान् संदधाम्यृतम् वदिष्यामि सत्यं वदिष्यामि तन्मामवतु तद्वक्तारमवत्ववतु मामवतु वक्तारमवतु वक्तारम् ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

Roman transliteration and English-translations, given below, mentioned as “with Swami Vivekananda” are from https://plus.google.com/108768789583592379715/posts/BGRNPLe4PYW 

मराठी अनुवाद विनोबांच्या अष्टादशीमधून – Explanations in मराठी are from अष्टादशी by विनोबा

  1. ॐ वाङ् मे मनसि प्रतिष्ठिता ⇒  Om Vaanga Me Manasi Pratisstthitaa ⇒  Om, Let My Speech be Established in My Mind ⇒ ॐ माझी वाणी मनामध्ये प्रतिष्ठित झाली आहे.
  2. मनो मे वाचि प्रतिष्ठितम् ⇒  Mano Me Vaaci Pratisstthitam |⇒ Let My Mind be Established in My Speech ⇒ माझे मन वाणीमध्ये प्रतिष्ठित झाले आहे.
  3. आविराविर्म एधि ⇒  Aavira-Avir-Ma Edhi ⇒ Let the Knowledge of the Self-Manifest Atman Grow in Me ⇒ हे प्रकाशरूप आत्मन् ! माझ्यासाठी प्रकट हो !
  4. वेदस्य म आणीस्थः । Vedasya Ma Aanniisthah ⇒ Let My Mind and Speech be the Support to Experience the Knowledge of the Vedas ⇒ (हे मन आणि वाणी) माझ्यासाठी वेद आणायला समर्थ व्हा
  5. श्रुतं मे मा प्रहासीः ⇒ Shrutam Me Maa Prahaasiih ⇒ Let what is Heard by Me (from the Vedas) be Not a mere Appearance ⇒ मी ऐकलेले (ज्ञान) माझा त्याग न करो.
  6. अनेनाधीतेनाहोरात्रान्सन्दधामि ⇒  Anena-Adhiitena-Ahoraatraan-San-Dadhaami ⇒ but what is Gained by Studying Day and Night be Retained.⇒ या अध्ययनाने मी दिवस आणि रात्र जोडेन.
  7. ऋतं वदिष्यामि ⇒ Rtam Vadissyaami ⇒ Speak about the Divine Truth ⇒ मी ऋत बोलेन.
  8. सत्यं वदिष्यामि ⇒ Satyam Vadissyaami ⇒ I Speak about the Absolute Truth ⇒ मी सत्य बोलेन.
  9. तन्मामवतु ⇒ Tan[d]-Maam-Avatu ⇒ May That Protect Me ⇒ ते माझे रक्षण करोत.
  10. तद्वक्तारमवतु ⇒ Tad-Vaktaaram-Avatu |⇒ May That Protect the Preceptor ⇒ ते बोलणाराचे रक्षण करोत.
  11. अवतु माम् ⇒ Avatu Maam  ⇒ May that Protect Me ⇒ ते माझे रक्षण करोत.
  12. अवतु वक्तारामवतु वक्तारम् ⇒ Avatu Vaktaaram  ⇒ May that Protect the Preceptor, May that Protect the Preceptor ⇒ ते बोलणाराचे रक्षण करोत. ते बोलणाराचे रक्षण करोत.
  13. ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ⇒  Om Shaantih Shaantih Shaantih ⇒ Om Peace, Peace, Peace

Even though the meanings/explanations are already given above, exploring, how the meanings are derived, should become a good self-study.

  1. ॐ वाङ् मे मनसि प्रतिष्ठिता   
    • 1-1 सन्धिविच्छेदैः ⇒ ॐ वाक् मे मनसि प्रतिष्ठिता 
    • ॐ = Salutary, auspicious pronunciation 
    • वाक् ⇒ वाच्-इति स्त्रीलिङ्गि नाम | तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च |
      • वाच् f. [वच्-क्विप् दीर्घो$संप्रसारणं च Uṇ.2.67] 1 A word, sound, an expression (opp. अर्थ); वागर्थाविव संपृक्तौ वागर्थप्रतिपत्तये R.1.1. -2 Words, talk, language, speech; वाचि पुण्यापुण्यहेतवः Māl.4; लौकिकानां हि साधूनामर्थं वागनुवर्तते । ऋषीणां पुनराद्यानां वाचमर्थो$नुधावति U.1.1; विनिश्चितार्थामिति वाचमाददे Ki.1.3 ‘spoke these words’, ‘spoke as fol- lows’; R.1.49; Śi.2.13,23; Ku.2.3. -3 A voice, sound; अशरीरिणी वागुदचरत् U.2; मनुष्यवाचा R.2.33. -4 An assertion, a statement. -5 An assurance, a promise. -6 A phrase, proverb, saying. -7 N. of Sarasvatī, the goddess of speech.
    • मे ⇒ अस्मद्-सर्वनाम्नः अत्र षष्ठी विभक्तिः एकवचनं च |
      • अस्मद् pron. [अस्-मदिक् Uṇ.1.136] A pronominal base from which several cases of the 1st personal pronoun are derived; it is also abl. pl. of the word. m. The individual soul, the embodied soul; यूयं वयं वयं यूयमित्यासीन्मतिरावयोः । किं जातमधुना येन यूयं यूयं वयं वयम् ॥ Bh.3.65 (quite estranged from each other).
    • मनसि ⇒ मनस्-नाम्नः सप्तमी विभक्तिः एकवचनं च |
      • मनस् n. [मन्यते$नेन मन् करणे असुन्] 1 The mind, heart, understanding, perception, intelligence; as in सुमनस्, दुर्मनस् &c. -2 (In phil.) The mind or internal organ of perception and cognition, the instrument by which objects of sense affect the soul; (in Nyāya phil. मनस् is regarded as a Dravya or substance, and is distinct from आत्मन् or the soul); तदेव सुखदुःखाद्युपलब्धि- साधनमिन्द्रियं प्रतिजीवं भिन्नमणु नित्यं च Tarka K. -3 Conscience, the faculty of discrimination or judgment. -4 Thought, idea, fancy, imagination, conception; पश्यन्न- दूरान्मनसाप्यधृष्यम् Ku.3.51; R.2.27; कायेन वाचा मनसापि शश्वत् 5.5; मनसापि न विप्रियं मया (कृतपूर्वम्) 8.52. -5 Design, purpose, intention. -6 Will, wish, desire, inclination; in this sense मनस् is frequently used with the infinitive form with the final म् dropped, and forms adjectives; अयं जनः प्रष्टुमनास्तपोधने Ku.5.4; cf. काम. -7 Reflection (ध्यान); मनसा जपैः प्रणतिभिः प्रयतः समुपेयिवानधिपतिं स दिवः Ki.6.22. -8 Disposition, temper, mood. -9 Spirit, energy, mettle; मनोवीर्यवरोत्सिक्तमसृण्यमकुतोभयम् Bhag.3. 17.22. -1 N. of the lake called Mānasa. -11 Breath or living soul. -12 Desire, longing after. (मनसा गम् &c. to think of, contemplate, remember; जगाम मनसा रामं धर्मज्ञो धर्मकाङ्क्षया Rām.2.82.9; (अगमत्) मनसा कार्यसंसिद्धौ त्वरादिगुणरंहसा Ku.2.63; मनः कृ to fix the mind upon, direct the thoughts towards, with dat. or loc.; मनो बन्ध् to fix the heart or affection upon; (अभिलाषे) मनो बबन्धान्यरसान् विलङ्ध्य सा R.3.4; मनः समाधा to collect oneself; मनसि उद्भू to cross the mind; मनसि कृ to think, to bear in mind; to resolve, determine, think of.) N. B. In comp. मनस् is changed to मनो before अ and soft consonants, as मनो$नुग, मनोज्ञ, मनोहर &c.).
    • प्रतिष्ठिता ⇒ 
      1. प्रति + स्था इत्यस्य धातोः क्त-कृदन्तम् “प्रतिष्ठित” | अत्र स्त्रीलिङ्गि | तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च | 
      2. प्रतिष्ठित p. p. 1 Set up, erected. -2 Fixed, established; तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता Bg.2.57-58. -3 Placed, situated; अरैः संधार्यते नाभिर्नाभौ चाराः प्रतिष्ठिताः Pt.1.81. -4 Installed, inaugurated, consecrated; दिलीपानन्तरं राज्ये तं निशम्य प्रतिष्ठितम् R.4.2. -5 Completed, effected; प्रति- ष्ठिते$हनि सन्ध्यामुपसीत Kau. A.1.19. -6 Prized, valued. -7 Famous, celebrated. -8 Settled, determined. -9 Comprised, included; त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् Rām.7.76.28. -10 Established in life, married. -11 Endowed; प्रति- ष्ठितां द्वादशभिः Rām.6.48.12 (com. पादद्वयवर्त्यङ्गुलिदशकं द्वे पादतले च एवं द्वादशभिः). -12 Applied, applicable; पाणि- ग्रहणिका मन्त्राः कन्यास्वेव प्रतिष्ठिताः Ms.8.226. -13 Conversant with. -14 Secured, got, acquired. -15 Decided, certain; यदि वा मन्यसे राजन् हतमेकं प्रतिष्ठितम् Mb.12.32.19. -16 Complete, finished; एवमेषा महाभागा प्रतिष्ठाने प्रतिष्ठिता । तीर्थयात्रा महापुण्या सर्वपापप्रमोचिनी ॥ Mb.3.85.114.
  2. मनो मे वाचि प्रतिष्ठितम्  ⇒ 
    • सन्धिविच्छेदैः ⇒ मनः मे वाचि प्रतिष्ठितम् |
    • मनः ⇒ मनस्-इति नपुंसकलिङ्गि नाम | तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च |
    • वाचि ⇒ वाच्-इति स्त्रीलिङ्गि नाम | तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनं च |
    • प्रतिष्ठितम् ⇒ प्रति + स्था इत्यस्य धातोः क्त-कृदन्तम् “प्रतिष्ठित” | अत्र नपुंसकलिङ्गि | तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च | 
  3. आविराविर्म एधि ⇒ 
    • सन्धिविच्छेदैः ⇒ आविः आविः मे एधि |
    • आविः See आवी f. Pain, suffering. (pl.) Pangs of child-birth.
      • आवी f. [अवीरेव स्वार्थे अण्] 1 A woman in her courses. -2 A pregnant woman. -3 The pangs of child-birth.
      • अवी [अवत्यात्मानं लज्जया अव्-ई Uṇ.3.158] A woman in her courses.
    • एधि ⇒ एध्-धातोः लोटि (आज्ञार्थे) मध्यमपुरुषे एकवचनम् | 
      • एध् 1 Ā (एधते, एधाञ्चक्रे, ऐधिष्ट, एधितुम्, एधित) 1 To grow, increase; विनापि संगमं स्त्रीणां कवीनां सुखमेधते Pt.2. 164. -2 To prosper, become happy, live in comfort; द्वावेतौ सुखमेधेते Pt.1.318. -3 To grow strong, become great. -4 To extend. -5 To swell, rise. -Caus. To cause to grow or increase; to greet, celebrate, honour; नैदिधः स्वपराक्रम् Bk.15.19; (तां) आशीर्भिरेधयामासुः Ku.6. 9. -Desid. एदिधिषते.
  4. वेदस्य म आणीस्थः ⇒ 
    • सन्धिविच्छेदैः ⇒ वेदस्य मे आणीस्थः 
    • वेदस्य ⇒ वेद-इति पुँल्लिङ्गि नाम | तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनं च |
      • वेदः [विद्-अच् घञ् वा] 1 Knowledge. -2 Sacred knowledge, holy learning, the scripture of the Hindus. (Originally there were only three Vedas :- ऋग्वेद, यजुर्वेद and सामवेद, which are collectively called त्रयी ‘the sacred triad’; but a fourth, the अथर्ववेद, was subsequently added to them. Each of the Vedas had two distinct parts, the Mantra or Samhitā and Brāhmaṇa. According to the strict orthodox faith of the Hindus the Vedas are a-pauruṣeya, ‘not human compositions’, being supposed to have been directly revealed by the Supreme Being, Brahman, and are called Śruti’ i. e. ‘what is heard or revealed’, as distinguished from ‘Smṛiti’, i. e. ‘what is remembered or is the work of human origin’; see श्रुति, स्मृति also; and the several sages, to whom the hymns of the Vedas are ascribed, are, therefore, called द्रष्टारः ‘seers’, and not कर्तारः or सृष्टारः ‘composers’.) -3 A bundle of Kuśa grass; पद्माक्षमालामुत जन्तुमार्जनं वेदं च साक्षात्तप एव रूपिणौ Bhāg. 12.8.34; Ms.4.36. -4 N. of Viṣṇu. -5 A part of a sacrifice (यज्ञांग). -6 Exposition, comment, gloss. -7 A metre. -8 Acquisition, gain, wealth (Ved). -9 N. of the number ‘four’. -10 The ritual (वेदयतीति वेदो विधिः); Karma-kāṇda; वेदवादस्य विज्ञानं सत्याभासमिवानृतम् Mb.12.1. 2 (see Nīlakaṇtha’s commentary). -11 Smṛiti literature; आम्नायेभ्यः पुनर्वेदाः प्रसृताः सर्वतोमुखाः Mb.12.26.9.  
    • मे ⇒ अस्मद्-सर्वनाम्नः अत्र चतुर्थी विभक्तिः एकवचनं च |
    • आणीस्थः ⇒ wondering what the grammar and etymology of this word are.
  5. श्रुतं मे मा प्रहासीः ⇒ 
    • श्रुतम् ⇒
      • श्रुत p. p. [श्रु-क्त] 1 Heard, listened to. -2 Reported, heard of. -3 Learnt, ascertained, understood. -4 Well- known, famous, celebrated, renowned; श्रुतानुभावं शरणं व्रज भावेन भाविनि Bhāg.3.32.11; श्रुतस्य किं तत् सदृशं कुलस्य R.14.61;3.4. -5 Named, called. -6 Promised; तदवश्यं त्वया कार्यं यदनेन श्रुतं मम Rām.2.18.21. -7 Vedic, like Vedas (वेदरूप); गिरः श्रुतायाः पुष्पिण्या मधुगन्धेन भूरिणा Bhāg.4.2.25. -तम् 1 The object of hearing. -2 That which was heard by revelation i. e. the Veda, holy learning, sacred knowledge; श्रुतप्रकाशम् R.5.2. -3 Learning in general (विद्या); श्रोत्रं श्रुतेनैव न कुण्डलेन (विभाति) Bh.2.71; R.3.21;5.22; अग्निहोत्रफला वेदाः शीलवत्तफलं श्रुतम् Pt.2.15;4.68. -4 The act of hearing; योगे बुद्धिं, श्रुते सत्त्वं, मनो ब्रह्मणि धारयन् Mb.12.177.31.
      • श्रु / शृ इति धातुः श्रु I. 1 P. (श्रवति) To go, move; cf. शु. -II. 5 P. (शृणोति, शुश्राव, अश्रौषीत्, श्रोष्यति, श्रोतुम्, श्रुत) 1 To hear, listen to, give ear to; शृणु मे सावशेषं वचः V.2; रुतानि चाश्रोषत षट्पदानाम् Bk.2.1; संदेशं मे तदनु जलद श्रोष्यसि श्रोत्रपेयम् Me.13.12. -2 To learn, study; द्वादशवर्षभिर्व्याकरणं श्रूयते Pt.1. -3 To be attentive, to obey. (इति श्रूयते ‘it is so heard’, i. e. is enjoined in the scriptures, such is the sacred precept.) -Caus. (श्रावयति-ते) To cause to hear, communicate, tell, relate, inform; श्रावितो$मात्यसंदेशं स्तन- कलशः Mu.4. -Desid. (शुश्रूषते) 1 To wish to hear. -2 To be attentive or obedient, obey; वाक्यं नैव करोति बान्धवजनो पत्नी न शुश्रूषते Pt.4.78 (where the word may have the next sense also). -3 To serve, wait or attend upon; शुश्रूषस्व गुरून् Ś.4.17; Ku.1.59; Ms.2.244.
    • मा ⇒ 
      • मा ind. A particle of prohibition (rarely of negation) usually joined with the Imperative; मद्वाणि मा कुरु विषादमनादरेण Bv.4.41; also (a) with the Aorist, when the augment अ is dropped; क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वष्युपपद्यते Bg.2.3; पापे रतिं मा कृथाः Bh.2.77; मा मूमुहत् खलु भवन्तमनन्यजन्मा मा ते मलीमसविकारघना मतिर्भूत् Māl.1. 32; the अ is sometimes retained; मा निषाद प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः Rām. (b) the Imperfect (the augment being dropped here also); मा चैनमभिभाषथाः Rām.1.2. 15; (c) the Future, or Potential mood, in the sense of ‘lest’, ‘that not’; लघु एनां परित्रायस्व मा कस्यापि तपस्विनो हस्ते पतिष्यति Ś.2; मा कश्चिन्ममाप्यनर्थो भवेत् Pt.5; मा नाम देव्याः किमप्यनिष्टमुत्पन्नं भवेत् K.37; the Imperative mood also is sometimes used for the Potential; त्वरतामार्यपुत्र एतां समाश्वासयितुं मास्या विकारो वर्धताम् M.4. (d) the Present Participle when a curse is im- plied; मा जीवन् यः परावज्ञादुःखदग्धो$पि जीवति Śi.2.45; or (e) with Potential passive participles; मैवं प्रार्थ्यम् मा is sometimes used without any verb; मा तावत् ‘oh ! do not (say or do) so’; मा मैवम्; मा नाम रक्षिणः Mk.3 ‘may it not be the police’; see under नाम. Sometimes मा is followed by स्म and is used with the Aorist or Imperfect with the augment dropped, and rarely with the Potential mood; क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ Bg.2.3; मा स्म प्रतीपं गमः Ś.4.17; मा स्म सीमन्तिनी काचिज्जनयेत् पुत्रमीदृशम्.
      • मा इति अस्मद्-सर्वनाम्नः द्वितीयाविभक्तेः एकवचनस्य रूपमपि | तथापि एतेन अर्थविपर्यासः भवेत् |
    • प्रहासीः ⇒ प्र+हा इति धातुः | ओँहा॒क् त्या॒गे | तस्य लुङि (अनद्यतनभविष्यत्काले) मध्यमपुरुषे एकवचनम् |
      • हा 3 P. (जहाति, हीन) 1 To leave, abandon, quit, give up, forsake, relinquish, dismiss; मूढ जहीहि धनागम- तृष्णां कुरु तनुबुद्धे मनसि वितृष्णाम् Moha M.1; सा स्त्रीस्वभावाद- सहा भरस्य तयोर्द्वयोरेकतरं जहाति Mu.4.13; R.5.72;8.52; 12.24;14.61,87;15.59; Ś.4.14; बुद्धिर्युक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते Bg.2.5; Bk.3.53;5.91;1.71;2. 1; Me.51,62; Bv.2.129; Ṛs.1.38. -2 To resign, forego. -3 To let fall. -4 To omit, disregard, neglect. -5 To remove. -6 To avoid, shun. -Pass. (हीयते) 1 To be left or forsaken; भिन्नतिमिरनिकरं न जहे शशिरश्मि- संगमयुजा नभः श्रिया Ki.12.12.
  6. अनेनाधीतेनाहोरात्रान्सन्दधामि ⇒ 
    • सन्धिविच्छेदैः ⇒ अनेन अधीतेन अहोरात्रान् संदधामि 
    • अनेन ⇒ इदम् वा एतत् वा सर्वनाम्नी | अत्र नपुंसकलिङ्गी | तयोः तृतीया विभक्तिः एकवचनं च |
    • अधीतेन ⇒ (अधि + इ)-धातोः क्त-कृदन्तम् | अत्र नपुंसकलिङ्गी | तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनं च |
      • अधीत p. p. Learnt, studied, read, remembered, attained &c.
      • अधी [अधिं-इ] 2 A. 1 To study, learn (by heart), read; (with abl. of person) learn from; आख्यातोपयोगे P.I.4.29. उपाध्यायादधीते Sk.; सो$ध्यैष्ट वेदान् Bk.1.2. -2 (P.) (a) To remember, think of, long or care for, mind, (with regret) with gen.; रामस्य दयमानो$सावध्येति तव लक्ष्मणः Bk.8.119;18.38; ममैवाध्येति नृपतिस्तृप्यन्निव जलाञ्जलेः Ki.11.74 thinks of me only. (b) To know or learn by heart, study, learn; गच्छाधीहि गुरोर्मुखात् Mb. (c) To teach, declare. (d) To notice, observe, under- stand. (e) To meet with, obtain; तेन दीर्घममरत्वमध्यगुः । Śi.14.31. -Caus. [अध्यापयति] to teach, instruct (in); with acc. of the agent of the verb in the primitive sense; (तौ) साङ्गं च वेदमध्याप्य R.15.33; विद्यामथैनं विजयां जयां च… अध्यापिपद् गाधिसुतो यथावत् Bk.2.21,7.34; अध्यापितस्योशनसापि नीतिम् Ku.3.6.
    • अहोरात्रान् ⇒ अहश्च रात्रिश्च अहोरात्रः (समाहारद्वन्द्वः) | तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनं च |
      • अहन् n. [न जहाति न त्यजति सर्वथा परिवर्तनं, न हा-कनिन् Uṇ.1.55.] (Nom. अहः, अह्नी-अहनी, अहानि, अह्ना, अहोभ्याम् &c.; अहरिति हन्ति पाप्मानं जहाति च Śat. Br.) 1 A day (including day and night); अहः शब्दो$पि अहोरात्रवचनः । रात्रिशब्दो$पि । ŚB. on MS.8.1.16. अघाहानि Ms.5.84. -2 Day time सव्यापारामहनि न तथा पीडयेन्मद्वियोगः Me.9; यदह्ना कुरुते पापम् by day; अग्निर्ज्योतिरहः शुक्लः Bg.8.54. -3 The sky (as traversed by the sun); समारूढे च मध्यमह्नः सवितरि K.99; M.2. -4 A sacrificial or festival day. -5 A day’s work. -6 Viṣṇu. -7 Night. -8 A portion of a book appointed for a day. -9 A day personified as one of the eight Vasus. -नी (du.) Day and night (At the end of comp. अहन् is changed to अहः, हम् or to अह्न; see P.V.4.88-91; VI.3.11, VIII.4.7. Note: At the beginning of comp. it assumes the forms अहस् or अहर्; e. g. सप्ताहः, एकाहः, पूर्वाह्णः, अपराह्णः पुण्याहं, सुदिनाहं, अहःपतिः or अहर्पतिः &c. &c.).
        • -रात्रः (-त्रम् also) 1 a day and night (P.II.4.29.); त्रीनहोरात्रान् Nala.12.44; त्रिंशत्कला मुहूर्तः स्यादहोरात्रं तु तावतः Ms.1.64.65; Y.1.147. -2 a day of the Pitṛis, a month of the gods and a year of Brahmā.
    • संदधामि ⇒ संधा इति धातुः | तस्य लटि (वर्तमानकाले) उत्तमपुरुषे एकवचनम् |
      • संधा 3 U. 1 To join, bring together, unite, combine, put together, compound, mix; यानि उदकेन संधीयन्ते तानि भक्षणीयानि Kull. -2 (a) To treat with, form friendship or alliance with, make peace with; शंत्रुणा न हि संदध्यात् सुश्लिष्टेनापि संधिना H.1.88; Chāṇ.19; Kām.9.41. (b) To unite in friendship, reconcile, make a friend of; सकृद्दुष्टमपीष्टं यः पुनः संघातुमिच्छति Pt.2. 33. -3 To fix upon, direct towards; संदधे दृशमुदग्रतारकाम् R.11.69. -4 To fit to or place upon the bow (as a missile, arrow &c.); धनुष्यमोघं समधत्त बाणम् Ku.3.66; R.3.53;12.97. -5 To produce, cause; पर्याप्तं मयि रमणीय- डामरत्वं संधत्ते गगनतलप्रयाणवेगः Māl.5.3; संधत्ते भृशमरतिं हि सद्वियोगः Ki.5.51. -6 To hold out against, be a match for; शतमेको$पि संधत्ते प्राकारस्थो धनुर्धरः Pt.1.229. -7 To mend, repair, heal. -8 To inflict upon. -9 To grasp, support, take hold of. -1 To grant, yield. -11 To make good, atone for. -12 To contract, close up. -13 To approach, come near. -14 To prepare, make, com- pose. -15 To assist, aid. -16 To comprehend, conceive. -17 To possess, have. -18 To perform, do; स्वलीलया संदधते$व्ययात्मने Bhāg.7.8.41; वाङ्मात्रेणापि साहाय्यं मित्रादन्यो न संदधे Pt.2.12. -19 To employ, make use of, apply to use.
  7. ऋतं वदिष्यामि ⇒ 
    • ऋतम् ⇒ ऋत a. [ऋ-क्त] 1 Proper, right. -2 Honest, true; सर्वमेतदृतं मन्ये यन्मां वदसि केशव Bg.1.14; Ms.8.82. -3 Worshipped, respected. -4 Bright, luminous (दीप्त) -5 Gone, risen, moved, affected by; सुखेन ऋतः = सुखार्तः ऋते च तृतीयासमासे Vārt. on P.VI.1.89; so दुःखः˚, काम˚.
      • ऋतम् (Not usually found in classical literature) 1 A fixed or settled rule, law (religious). -2 Sacred custom, pious action. यस्तनोति सतां सेतुमृतेनामृतयोनिना Mb.12.47.49. -3 Divine law, divine truth. -4 Absolution. मर्त्यानामृतमिच्छताम् Bhāg.1.16.7. -5 Water; सत्यं त्वा ऋतेन परिषिञ्चामि. -6 Truth (in general), right; ऋतं वदिष्यामि T. Up.1.1.1. ऋतानृते Ms.1.29, 2.52,8.61,14. -7 Truth (personified as an object of worship; in later Sanskrit regarded as a child of Dharma). -8 Livelihood by picking or gleaning grains in a field (as opposed to the cultivation of ground); ऋतमुञ्च्छशिलं वृत्तम् Ms.4.4. -9 The fruit of an action; एकं चक्रं वर्तते द्वादशारं षण्णाभिमेकाक्षमृतस्य धारणम् Mb.1.3. 62. -10 Agreeable speech; ऋतं च सूनृता वाणी कविभिः परिकीर्तिता Bhāg.11.19.38. -11 N. of an Āditya. -12 The Supreme Spirit. (In the Vedas ऋत is usually interpreted by Sāyaṇa to mean ‘water’, ‘sun’ or ‘sacrifice’, where European scholars take it in the sense of ‘divine truth’, ‘faith’ &c.).
    • वदिष्यामि ⇒ वद्-इति धातुः | वदँ व्य॑क्तायां वा॒चि | तस्य लृटि (द्वितीयभविष्यत्काले) उत्तमपुरुषे एकवचनम् | 
      • वद् 1 P. (वदति, but Ātm. in certain senses and with certain prepositions; see below; उवाद, अवादीत्, वदिष्यति, वदितुम्, उदित; pass. उद्यते desid. विवदिषति) 1 To say, speak, utter, address, speak to; वद प्रदोषे स्फुटचन्द्रतारका विभावरी यद्यरुणाय कल्पते Ku.5.44; वदतां वरः R.1.59 ‘the foremost of the eloquent’. -2 To announce, tell, communicate, inform; यो गोत्रादि वदति स्वयम्. -3 To speak of, describe; आश्चर्यवद्वदति तथैव चान्यः Bg.2.29. -4 To lay down, state; श्रुतिस्मृत्युदितं धर्ममनुतिष्ठन् हि मानवः Ms.2.9;4.14. -5 To name, call; वदन्ति वर्ण्यावर्ण्यानां धर्मैक्यं दीपकं बुधाः Chandr.5. 45; तदप्यपाकीर्णमतः प्रियवदां वदन्त्यपर्णेति च तां पुराविदः Ku.5. 28. -6 To indicate, bespeak; कृतज्ञतामस्य वदन्ति संपदः Ki. 1.14. -7 To raise the voice, utter a cry, sing; कोकिलः पञ्चमेन वदति; वदन्ति मधुरा वाचः; &c. -8 To show brilliance or proficiency in, be an authority of (Ātm.); शास्त्रे वदते Sk., पाणिनिर्वदते Vop. -9 To shine, look splendid or bright (Ātm.); लङ्का समाविशद् रात्रौ वदमानो$रिदुर्गमाम् Bk. 8.27. -10 To maintain, affirm. -11 To toil, exert, labour (Ātm.); क्षेत्रे वदते Sk. -Caus. (वादयति, ते) 1 To cause to speak or say. -2 To cause to sound, play on a musical instrument; वीणामिव वादयन्ती Vikr.1.1; वादयते मृदु वेणुम् Gīt.5. -3 To speak, recite.
  8. सत्यं वदिष्यामि ⇒ 
    • सत्यम् ⇒ सत्य a. [सते हितं यत्] 1 True, real, genuine; as in सत्यव्रत, सत्यसंध. -2 Honest, sincere, truthful, faithful. -3 Fulfilled, realized. -4 Virtuous, upright. -5 Un- failing; कच्चिच्छुश्रूषसे तात पितुः सत्यपराक्रम Rām.2.1.7. -त्यः 1 The abode of Brahman and of truth, the uppermost of the seven worlds or lokas above the earth; see लोक. -2 The Aśvattha tree. -3 N. of Rāma. -4 Of Viṣṇu; सत्यव्रतं सत्यपरं त्रिसत्यं सत्यस्य योनिं निहितं च सत्ये । सत्यस्य सत्यमृतसत्यनेत्रं सत्यात्मकं त्वां शरणं प्रपन्नाः ॥ Bhāg.1.2.26. -5 The deity presiding over नान्दीमुखश्राद्ध q. v. -6 N. of Brahman; अव्ययस्याप्रमेयस्य सत्यस्य च तथाग्रतः Mb.1.37.5. -त्यम् 1 Truth; मौनात्सत्यं विशिष्यते Ms.2.83; सत्यं ब्रू ‘to speak the truth’. -2 Sincerity. -3 Goodness, virtue, purity, -4 An oath, a promise, solemn asseveration; सत्याद् गुरुमलोपयन् R.12.9; Ms.8.113. -5 A truism demonstra- ted truth of dogma. -6 The first of the four Yugas. or ages of the world, the golden age, the age of truth and purity. -7 Water -8 The Supreme Spirit; हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुखम् Īśop.15. -9 Final emancipation (मोक्ष); इह चेदवेदीदथ सत्यमस्ति न चेदिहावेदीन् महती विनष्टिः Ken.2.5.
  9. तन्मामवतु ⇒
    • सन्धिविच्छेदैः ⇒ तत् माम् अवतु 
    • अवतु ⇒ अव्-इति धातुः | अवँ रक्षण-गति-कान्ति-प्रीति-तृप्त्यवगम(तृप्ति-अवगम)-प्रवेश-श्रवण-स्वाम्यर्थ(स्वामी-अर्थ)-याचन-क्रियेच्छा(क्रिया-इच्छा)-दीप्त्यवाप्त्यालिङ्गन(दीप्ति-अवाप्ति-आलिङ्गन)-हिंसा-दान-भाग-वृ॒द्धिषु So many shades of meaning ! अत्र लोटि (आज्ञार्थे) प्रथमपुरुषे एकवचनम् |
      • अव् 1 P. [अवति, आव, आवीत्, अविष्यति, अवितुम्, अवित or ऊत] 1 To protect, defend; सह नाववतु Tait 2.1.1. यमवता- मवतां च धुरि स्थितः R.9.1; प्रत्यक्षाभिः प्रपन्नस्तनुभिरवतु वस्ता- भिरष्टाभिरीशः Ś.1.1. -2 To please, satisfy, give pleasure to; do good to; विक्रमसेन मामवति नाजिते त्वयि R.11.75; न मामवति सद्वीपा रत्नसूरपि मेदिनी. 1.65. -3 To like, wish, desire, love. -4 To favour, promote, animate. (In the Dhātu- pāṭha several other meanings are assigned to this root, but they are very rarely used in classical literature; e. g. गति, कान्ति, अवगम, प्रवेश, श्रवण, स्वाम्यर्थ or सामर्थ्य, याचन, क्रिया, दीप्ति, अवाप्ति, ग्रहण, व्याप्ति,आलिङ्गन, हिंसा, आदान, दहन, भाव, भाग, and वृद्धि). -Caus. To consume, devour. -With अनु to encourage, inspire. -उद् 1 to regard, attend to. -2 to wait for. -3 to promote, impel. -उप 1 to cherish, behave friendly towards. -2 to encourage. -सम् 1 to satisfy, satiate. -2 to protect, maintain. [cf. L. aveo].
  10. तद्वक्तारमवतु ⇒ 
    • सन्धिविच्छेदैः ⇒ तत् वक्तारम् अवतु |
    • वक्तारम् ⇒ वच्-धातोः तृच्-कृदन्तम् वक्तृ | अत्र पुँल्लिङ्गि | तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् | 
      • ण्वुल्तृचौ (पा. सू. ३।१।१३३) (लघुसिद्धान्तकौमुद्याम् ७८७), धातोरेतौ स्तः। कर्तरि कृदिति कर्त्रर्थे॥
  11. अवतु माम् ⇒
  12. अवतु वक्तारमवतु वक्तारम् ⇒ 
    • सन्धिविच्छेदैः ⇒ अवतु वक्तारम् | अवतु वक्तारम् |
  13. ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ⇒ 
    • शान्तिः f. [शम्-क्तिन्] 1 Pacification, allayment, alleviation, removal; अध्वरविघातशान्तये R.11.1,62. -2 Calmness, tranquility, quiet, ease, rest, repose; स्मर संस्मृत्य न शान्तिरस्ति मे Ku.4.17; शान्तिः कुतस्तस्य भुजङ्गशत्रोः Māl.6.1; यत् किंचिद् वस्तु संप्राप्य स्वल्पं वा यदि वा वहु । या तुष्टिर्जायते चित्ते सा शान्तिः कथ्यते बुधैः ॥ Padma P. -3 Cessation of hostility; सर्पस्य शान्तिः कुटिलस्य मैत्री विधातृसृष्टौ न हि दृष्टपूर्वा Bv.1.125. -4 Cessation, stop. -5 Absence of passion, quietism, complete indifference to all worldly enjoyments; तदुपहितकुटुम्बः शांन्तिमार्गोत्सुको$भूत् R.7.71. -6 Consolation, solace. -7 Settlement of differences, reconciliation. -8 Satisfaction of hunger. -9 An expiatory rite, a propitiatory rite for averting evil; शान्तयश्चापि वर्धन्तां यथाकल्पं यथाविधि Rām.1.8.16. -10 Good fortune, felicity, auspiciousness. -11 Exculpation or absolution from blame. -12 Preservation. -13 N. of Durgā. -14 Destruction, end, death.

विमर्शाः Notes 

(1) The first two sentences ॐ वाङ् मे मनसि प्रतिष्ठिता | मनो मे वाचि प्रतिष्ठितम् bring to mind the ever-important concept of uniformity in thought, word and deed. Probably, by this, the implied meaning can be, “I pray wholeheartedly with (these) words”

(2) Actually, since uttered word is only the fourth stage of वाक्, overall meaning of वाक् includes thought. But is not thought more an activity of the intellect, than of mind ? Maybe, to become प्रतिष्ठित is needed more for the mind than for the intellect. Optionally, instead of worrying over whether, to become प्रतिष्ठित is needed more for the mind than for the intellect, implied meaning of these two sentences can be taken as “I pray with all my faculties focused together.”

(3) For the third sentence, I came across two versions आवीरावीर्म एधि (or आविराविर्म एधि), the difference being due to the words आविः / आवीः. From Apte’s dictionary, general meaning of both is “pain”. Meaning of आवीरावीर्म एधि (or आविराविर्म एधि) then becomes “may there be increase in my pain by pain”. This meaning does not match with the meaning “Let the Knowledge of the Self-Manifest Atman Grow in Me”. 

  • Actually there is a word आविर्भावः which has a component आविर्. In Apte’s dictionary, आविर्भावः आविर्भूतिः f. 1 Manifestation, presence, appearance. -2 An incarnation. -3 Nature or property of things. 
  • Looks like it is the meaning of आविर्भावः /आविर्भूतिः which is taken to be the meaning of आविः , आवीः, आविर्. 

(4) In the fourth sentence वेदस्य मे आणीस्थः the etymology and grammar of आणीस्थः are not understood. So as of now I have to go by the meaning as obtained.

(5) In the fifth sentence श्रुतं मे मा प्रहासीः meaning of श्रुतम् as knowledge is quite appealing. Since knowledge is best acquired by listening to a Guru, श्रुतम् is knowledge.

  • The form प्रहासीः merits a deliberation. As mentioned above, it is प्र+हा इति धातुः | तस्य लुङि (अनद्यतनभविष्यत्काले) मध्यमपुरुषे एकवचनम् | For धातुः हा without the prefix  प्र, the form is अहासीः. With the prefix प्र the form should be प्राहासीः . The अ gets dropped in the presence of मा, in both cases, with the prefix or without the prefix. Such is the force and influence of मा. 
  • Since the form has also the attribute of मध्यमपुरुषे एकवचनम्, the subject is त्वम्. By that the complete sentence is त्वम् मे श्रुतं मा प्रहासीः = You will not forsake my learning = You will not go away from my learning. This presumes that ‘my learning’ has also Your association with it, in it, within it. If You forsake that association, ‘my learning’ will become devoid of substance.” This is a charming thought, to see Him even in every bit of learning ! The knowledge that is implied is the knowledge of the Supreme and knowledge of self as well ! 

(6) अनेन अधीतेन अहोरात्रान् संदधामि = By this learning / knowledge I shall put together number of days and nights. This brings to mind a phrase सूत्रे मणिगणा इव (गीता ७’७) Pearls tied by a thread. Learning / knowledge is the thread. Days and nights are the pearls of time. This sentence brings forth passion and perseverance required, so that one would be eligible for the knowledge of the Supreme and of self. Great !

(7) ऋतं वदिष्यामि | सत्यं वदिष्यामि | तन्मामवतु | तद्वक्तारमवतु | अवतु माम् | अवतु वक्तारम् | अवतु वक्तारम् |

  • I think it is good to utter all this in this manner of seven sentences. संधि-s in third and fourth sentences need not be broken. But संधि-s joining sentences 4, 5, 6 and 7 may rather be separated. This way the utterance would be with the meaning also clear in the mind and hence, with as much better devotion. If I have to teach somebody the manner of uttering these, I would advocate utterance in this manner of seven sentences. 
  • There is quite some repetition in the sentences 3 to 7. But that is intentional. All of them have the verb अवतु. One thing that justifies the repetition is the number of meanings of the धातुः अव् as already detailed.  
  • These parts match so well with similar parts in श्रीगणपत्यथर्वशीर्षम् – ऋतं वच्मि | सत्यं वच्मि | अव त्वं माम् | अव वक्तारम् | …. 

() Apart from knowing the meanings sentence by sentence, it becomes a good study to look at the continuity of thought across all the sentences together.

ॐ वाङ् मे मनसि प्रतिष्ठिता | मनो मे वाचि प्रतिष्ठितमाविराविर्म एधि। वेदस्य म आणिस्थः | श्रुतं मे मा प्रहासीरनेनाधीतेनाहोरात्रान् संदधाम्यृतम् वदिष्यामि सत्यं वदिष्यामि | तन्मामवतु तद्वक्तारमवत्ववतु मामवतु वक्तारमवतु वक्तारम् |

Om ! (solemnly may this utterance commence) ! I realize that my speech is in unison with my mind. My mind is unison with my speech. May this knowledge grow, by every realization. May I be the knower. May He not forsake my learning. May this knowledge be with me day and night over days and nights. May I be speaking what is right. May I be speaking the truth. May this be to protect me. May this be for the protection of the speaker. May this be for the protection of whoever says this.

॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ May the peace be. 

Howsoever good a translation, one would attempt, it can never match reciting the original Sanskrit mantra, soaking every sound deep into the mind and heart. Only then one would realize how meaningful even the repetitions are !


Categories: Sanskrit Blogs

Classes on the कठोपनिषत् conducted by Shri. K. Aravind Rao

Wed, 12/18/2013 - 19:22

 

Dear all,

I deem it the divine grace that I completed my classes on the Kathopanishad, along with Sri Shankaracharya’s commentary.

They can be seen in www.livestream.com/advaita_aravindarao  or www.youtube.com/user/advaitaacademy/aravindarao

Similar classes are there on Isavasya upanishad in the same sites.
My effort is to preserve the tradition of teaching the text along with the Sanskrit commentary, so as to enable the student to know every word of the bhashyam.

The classes are in a class-room mode and not in pravachan mode and I hope that they will be useful for those who have some working knowledge of Sanskrit and desire to read the text fully.

Regards,

Aravinda rao<karavind09@gmail.com>


Categories: Sanskrit Blogs

उपनिषदध्ययने सप्तमः (७) सोपानः । आरुणिकोपनिषत् (१-६)

Wed, 11/02/2011 - 22:24
उपनिषदध्ययने सप्तमः (७) सोपानः ।
आरुणिकोपनिषत् (१-६)

In studying the third paragraph in three parts, we have studied Sentences 1 to 11. Now sentences 12 to 18 in this third part. These are diktats.

॥ आरुणेयोपनिषत् ॥

खल्वहं ब्रह्मसूत्रं सूचनात्सूत्रं ब्रह्मसूत्रमहमेव विद्वांस्त्रिवृत्सूत्रं त्यजेद्विद्वान्य एवं वेद संन्यस्तं मया संन्यस्तं मया संन्यस्तं मयेति त्रिरुक्त्वाभयं सर्वभूतेभ्यो मत्तः सर्वं प्रवर्तते । सखा मा गोपायोजः सखायोऽसीन्द्रस्य वज्रोऽसि वार्त्रघ्नः शर्म मे भव यत्पापं तन्निवारयेति । अनेन मन्त्रेण कृतं वैणवं दण्डं कौपीनं परिग्रहेदौषधवदशनमाचरेदौषधवदशनं प्राश्नीयाद्यथालाभमश्नीयात् । ब्रह्मचर्यमहिंसां चापरिग्रहं च सत्यं च यत्नेन हे रक्ष३ हे रक्षतो३ हे रक्षत इति ॥ ३ ॥

Closing portions of this paragraph were also seen in post 1 on आरुणिकोपनिषत्. But there are differences in this version.

Exercise 1 Rewrite this by breaking conjugations and showing component-words contained in compound words.
स्वाध्यायः १ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा पुनर्लिखतु एतत् ।

खलु अहं ब्रह्मसूत्रं सूचनात् सूत्रं ब्रह्मसूत्रम् अहम् एव विद्वान् त्रिवृत् सूत्रं त्यजेत् विद्वान् य: एवं वेद संन्यस्तं मया संन्यस्तं मया संन्यस्तं मया इति त्रि: उक्त्वा अभयं सर्वभूतेभ्य: मत्तः सर्वं प्रवर्तते । सखा मा गोपायोजः सखाय: असि इन्द्रस्य वज्र: असि वार्त्रघ्नः शर्म मे भव यत् पापं तत् निवारय इति । अनेन मन्त्रेण कृतं वैणवं दण्डं कौपीनं परिग्रहेत् औषधवत् अशनम् आचरेत् औषधवत् अशनम् प्राश्नीयात् यथालाभम् अश्नीयात् । ब्रह्मचर्यम् अहिंसां च अपरिग्रहं च सत्यं च यत्नेन हे रक्ष३ हे रक्षत:३ हे रक्षत इति ॥ ३ ॥

Exercise 2 Paraphrase the clauses, Detail the analyses of clauses 

स्वाध्यायः २ वाक्यांशशः अन्वयान् वाक्यांशानां विश्लेषणानि च ददतु ।

  1. खलु अहं ब्रह्मसूत्रम् (अस्मि) ।
  2. सूचनात् सूत्रं ब्रह्मसूत्रम् अहम् एव (अस्मि) ।
  3. विद्वान् त्रिवृत् सूत्रं त्यजेत् ।
  4. य: एवं वेद (सः) विद्वान् (भवति) ।
  5. संन्यस्तं मया संन्यस्तं मया संन्यस्तं मया इति त्रि: उक्त्वा सर्वभूतेभ्य: अभयं (भवेत्) ।
  6. मत्तः सर्वं प्रवर्तते ।
  7. सखा मा गोपायोजः सखाय: असि ।
  8. इन्द्रस्य वज्र: असि ।
  9. वार्त्रघ्नः शर्म मे भव ।
  10. यत् पापं तत् निवारय ।
  11. इति ।
  12. अनेन मन्त्रेण कृतं वैणवं दण्डं कौपीनं परिग्रहेत् । Studied partly earlier in तृतीयः (३) सोपानः .
  13. औषधवत् अशनम् आचरेत् । – Studied earlier in द्वितीयः (२) सोपानः (2).
  14. औषधवत् अशनम् प्राश्नीयात् ।
  15. यथालाभम् अश्नीयात् । 
  16. ब्रह्मचर्यम् अहिंसां च अपरिग्रहं च सत्यं च यत्नेन हे रक्षते३  । – Studied earlier in द्वितीयः (२) सोपानः (2).
  17. हे रक्षत:३ हे रक्षत । – Studied earlier in द्वितीयः (२) सोपानः (2).
  18. इति । – Studied earlier in द्वितीयः (२) सोपानः (2).

There seem to be sections within this paragraph.

  1. Sentences 1 to 6 are are for internalization of some universal concepts.
  2. Sentences 7 to 11 are prayers
  3. Sentences 12 to 18 are diktats.

When studying this paragraph by these groups, sentences 12 to 18 to be studied here are -

  1. (संन्यासी) अनेन मन्त्रेण कृतं वैणवं दण्डं कौपीनं परिग्रहेत् । Studied partly earlier in तृतीयः (३) सोपानः .
  2. (संन्यासी) औषधवत् अशनम् आचरेत् । – Studied earlier in द्वितीयः (२) सोपानः (2).
  3. (संन्यासी) औषधवत् अशनम् प्राश्नीयात् ।
  4. (संन्यासी) यथालाभम् अश्नीयात् ।
  5. ब्रह्मचर्यम् अहिंसां च अपरिग्रहं च सत्यं च यत्नेन हे रक्षत३  । – Studied earlier in द्वितीयः (२) सोपानः (2).
  6. हे रक्षत:३ हे रक्षत । – Studied earlier in द्वितीयः (२) सोपानः (2).
  7. इति ।

As noted, some of the sentences have been studied earlier. For ease of reference and reading those studies will be reproduced here.

वाक्यांश-
क्रमाङ्कः उद्गारवाचकम्, संबोधनम् वा संबन्धसूचकम् कर्तृपदम् कर्मपदम् अथवा पूरकपदम् अव्ययम्,
इतरे शब्दाः क्रियापदम् अथवा धातुसाधितम् वाक्यांशस्य प्रकारः १ अ अनेन मन्त्रेण कृतं गौणः १ आ (संन्यासी) वैणवं दण्डं कौपीनं परिग्रहेत् प्रधान: २ (संन्यासी) अशनम् औषधवत् आचरेत् प्रधान: ३  (संन्यासी) अशनम् औषधवत् प्राश्नीयात् प्रधान: ४ (संन्यासी) यथालाभम् अश्नीयात् प्रधान: ५ हे (संन्यासि) (त्वम्)
ब्रह्मचर्यम् अहिंसां च अपरिग्रहं च सत्यं च यत्नेन रक्षत प्रधान:

Exercise 3 Decipher the compound words, and detail grammatical analysis of all words स्वाध्यायः ३ समासानां विग्रहान् शब्दानां व्युत्पत्तीः विश्लेषणानि च ददतु ।

Considering sentence by sentence, excluding words, which are commonly known and/or are studied earlier.

(संन्यासी) अनेन मन्त्रेण कृतं वैणवं दण्डं कौपीनं परिग्रहेत् ।

१ संन्यासी “सम् + नि + अस्” २ प (= to put down, to renounce) इति धातुः । तस्मात् विशेषणम् “संन्यासिन्” (= renunciation) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

२ मन्त्रेण “मन्त्र” (= a sacred text or prayer) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

३ कृतम् “कृ” इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणम् “कृत” (= done) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-१ कृ इति तन्वादि अनिट् उभयपदी धातुः “डुकृञ् करणे” (= to do) ।
  • ३-२ मन्त्रेण कृतम् = done with a sacred prayer, sanctified

४ वैणवम् “वैणव” (= of bamboo) इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

५ दण्डम् “दण्ड” (= staff, stick) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

६ कौपीनम् “कौपीन” (= piece of rag which would cover just the private parts) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।७ परिग्रहेत् “परि + ग्रह्” ९ उ (= to accept, to receive, to take, to wear, to carry) इति धातुः । तस्य विध्यर्थे प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।

Overall meaning of (संन्यासी) अनेन मन्त्रेण कृतं वैणवं दण्डं कौपीनं परिग्रहेत् = A mendicant should bear a bamboo staff sanctified by prayers and also a piece of rag to cover the private parts

(संन्यासी) औषधवत् अशनम् आचरेत् ।

८ औषधवत् (= औषध + वत्) इति तद्धितं विशेषणम् । अत्र क्रियाविशेषणात्मकम् ।

  • ८-१ औषधवत् = यथा औषधं तथा = यथा औषधस्य मात्रा तथावदेव = In the same measure as of a medicament
  • ८-२ औषधम् “औषध” (= medicament) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

९ अशनम् “अश्” ५ आ (= to eat, to consume) इति धातुः । तस्मात् नपुंसकलिङ्गि नाम “अशन” (= eating, consumption) । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
१० आचरेत् “आ + चर्” १ प (= to conduct oneself) इति धातुः । तस्य विध्यर्थे प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।
Overall meaning of (संन्यासी) औषधवत् अशनम् आचरेत् = should observe eating food as one takes a medicament.

 

(संन्यासी) औषधवत् अशनम् प्राश्नीयात् ।

११ प्राश्नीयात् “प्र + आ + अश्” इति (= to consume, to take in, to eat) धातुः । तस्य विध्यर्थे प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।

  • ११-१ “अश्” इति स्वादि (५) सेट् परस्मैपदी धातुः । “अश भोजने” (= to consume, to take in, to eat)

Overall meaning of (संन्यासी) औषधवत् अशनम् प्राश्नीयात् = should eat food as one takes a medicament.

(संन्यासी) यथालाभम् अश्नीयात् ।

१२ यथालाभम् इति अव्ययात्मकं सामासिकं विशेषणम् ।

  • १२-१ यथा लाभः भवति तथा इति यथालाभम् । अव्ययीभाव-समासः ।
  • १२-२ लाभः “लभ्” इति भ्वादि अनिट् आत्मनेपदी धातुः । “डुलभश् प्राप्तौ” (= to obtain, to get)
  • १२-३ यथालाभम् = as obtaining

Overall meaning of (संन्यासी) यथालाभम् अश्नीयात् = One should eat as obtaining.

ब्रह्मचर्यम् अहिंसां च अपरिग्रहं च सत्यं च यत्नेन हे रक्षत ।

१३ ब्रह्मचर्यम् “ब्रह्मचर्य” इति तद्धितं नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • १३-१ यथा ब्रह्मणा चर्यते तथा आचारः ब्रह्मचर्यम् = Conduct as is exemplified by Brahma

१४ अहिंसाम् “अहिंसा” इति सामासिकं स्त्रीलिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • १४-१ न हिंसा इति अहिंसा । नञ्-तत्पुरुषः ।
  • १४-२ हिंसा “हिंस्” ७ प १० उ (= to hurt) इति धातुः । तस्मात् स्त्रीलिङ्गि नाम “हिंसा” (= hurt) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • १४-३ अहिंसा = non-violence

१५ अपरिग्रहम् “अपरिग्रह” इति सामासिकं पुल्लिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • १५-१ न परिग्रहः इति अपरिग्रहः । नञ्-तत्पुरुषः ।
  • १५-२ परिग्रहः “परि + गृह्” ९ उ (= to get involved) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “परिग्रह” (= involvement, engulfment) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • १५-३ अपरिग्रहः = non-involvement

१६ सत्यम् “सत्य” इति तद्धितं नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • १६-१ सत्य “अस्” २ प (= to be, to exist) इति धातुः । तस्मात् विध्यर्थवाचकं विशेषणम् “सत्य” (= truth) ।

१७ यत्नेन “यत्” १ आ (= to try, to strive for) इति धातुः । तस्मात् नपुंसकलिङ्गि नाम “यत्न” (= effort) । तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
१८ हे (= hey) इति अव्ययम् ।
१९ रक्षतः “रक्ष्” १ प (= to protect, to preserve) इति धातुः । तस्य वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे द्विवचनम् ।
२० रक्षत “रक्ष्” १ प (= to protect, to preserve) इति धातुः । तस्य आज्ञार्थे मध्यम- (द्वितीय-) पुरुषे बहुवचनम् ।

Overall meaning of ब्रह्मचर्यम् अहिंसां च अपरिग्रहं च सत्यं च यत्नेन हे रक्षत = preserve with efforts (with intent and determination) celibacy, non-violence, non-adulteration and truth.

२१ इति (= thus ends, here ends) अव्ययम् ।

Exercise 4 Notes
स्वाध्यायः ४ टिप्पणयः

४-१ There are three sentences about अशनम्

  1. औषधवत् अशनम् आचरेत्
  2. औषधवत् अशनम् प्राश्नीयात्
  3. यथालाभम् अश्नीयात्
  • There does not seem to be much difference between (1) and (2), except for the verbs being आचरेत् and प्राश्नीयात्
  • In sentences (2) and (3) the verbs have same meaning but the contents and imports are different.
  • The phrase यथालाभम् is interesting. A संन्यासी is not supposed to have any facility to cook food. And he would get food by भिक्षा. So, यथालाभम् meaning ‘as obtaining’ would mean cooked or uncooked, as obtaining ! Since यथालाभम् means ‘as obtaining’, it also means not to yearn for too much. Apart from the diktat that a संन्यासी is not supposed to have any facility to cook food, he is also not supposed to have any facility for storing food. If does not get any भिक्षा, he is supposed to be ready to go without a meal. संन्यासी-s would often be going from place to place. They are not supposed to stay at any place longer than a couple of days. Such are the diktats, particularly in Jainism. One can often see at many places across India Jain संन्यासी-s walking along, especially in early morning hours going to their next halt, often at a देरासर.

४-२ Looks like many diktats for Jain संन्यासी-s are adopted from this आरुणेयोपनिषत् !

शुभमस्तु !

-o-O-o-


Categories: Sanskrit Blogs

उपनिषदध्ययने षष्ठः (६) सोपानः । आरुणिकोपनिषत् (१-५)

Thu, 10/27/2011 - 17:02
उपनिषदध्ययने षष्ठः (६) सोपानः ।
आरुणिकोपनिषत् (१-५)

In the previous post, it was thought good to study the third paragraph in three parts. Sentences 1 to 6 were studied as part 1. Now sentences 7 to 11 in this second part. These are prayers.

॥ आरुणेयोपनिषत् ॥

खल्वहं ब्रह्मसूत्रं सूचनात्सूत्रं ब्रह्मसूत्रमहमेव विद्वांस्त्रिवृत्सूत्रं त्यजेद्विद्वान्य एवं वेद संन्यस्तं मया संन्यस्तं मया संन्यस्तं मयेति त्रिरुक्त्वाभयं सर्वभूतेभ्यो मत्तः सर्वं प्रवर्तते । सखा मा गोपायोजः सखायोऽसीन्द्रस्य वज्रोऽसि वार्त्रघ्नः शर्म मे भव यत्पापं तन्निवारयेति । अनेन मन्त्रेण कृतं वैणवं दण्डं कौपीनं परिग्रहेदौषधवदशनमाचरेदौषधवदशनं प्राश्नीयाद्यथालाभमश्नीयात् । ब्रह्मचर्यमहिंसां चापरिग्रहं च सत्यं च यत्नेन हे रक्षते३ हे रक्षतो३ हे रक्षत इति ॥ ३ ॥

Closing portions of this paragraph were also seen in post 1 on आरुणिकोपनिषत्. But there are differences in this version.

Exercise 1 Rewrite this by breaking conjugations and showing component-words contained in compound words.
स्वाध्यायः १ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा पुनर्लिखतु एतत् ।

खलु अहं ब्रह्मसूत्रं सूचनात् सूत्रं ब्रह्मसूत्रम् अहम् एव विद्वान् त्रिवृत् सूत्रं त्यजेत् विद्वान् य: एवं वेद संन्यस्तं मया संन्यस्तं मया संन्यस्तं मया इति त्रि: उक्त्वा अभयं सर्वभूतेभ्य: मत्तः सर्वं प्रवर्तते । सखा मा गोपायोजः सखाय: असि इन्द्रस्य वज्र: असि वार्त्रघ्नः शर्म मे भव यत् पापं तत् निवारय इति । अनेन मन्त्रेण कृतं वैणवं दण्डं कौपीनं परिग्रहेत् औषधवत् अशनम् आचरेत् औषधवत् अशनम् प्राश्नीयात् यथालाभम् अश्नीयात् । ब्रह्मचर्यम् अहिंसां च अपरिग्रहं च सत्यं च यत्नेन हे रक्षते३ हे रक्षत:३ हे रक्षत इति ॥ ३ ॥

Exercise 2 Paraphrase the clauses, Detail the analyses of clauses 

स्वाध्यायः २ वाक्यांशशः अन्वयान् वाक्यांशानां विश्लेषणानि च ददतु ।

  1. खलु अहं ब्रह्मसूत्रम् (अस्मि) ।
  2. सूचनात् सूत्रं ब्रह्मसूत्रम् अहम् एव (अस्मि) ।
  3. विद्वान् त्रिवृत् सूत्रं त्यजेत् ।
  4. य: एवं वेद (सः) विद्वान् (भवति) ।
  5. संन्यस्तं मया संन्यस्तं मया संन्यस्तं मया इति त्रि: उक्त्वा सर्वभूतेभ्य: अभयं (भवेत्) ।
  6. मत्तः सर्वं प्रवर्तते ।
  7. सखा मा गोपायोजः सखाय: असि ।
  8. इन्द्रस्य वज्र: असि ।
  9. वार्त्रघ्नः शर्म मे भव ।
  10. यत् पापं तत् निवारय ।
  11. इति । 
  12. अनेन मन्त्रेण कृतं वैणवं दण्डं कौपीनं परिग्रहेत् । Studied partly earlier in तृतीयः (३) सोपानः .
  13. औषधवत् अशनम् आचरेत् । – Studied earlier in द्वितीयः (२) सोपानः (2).
  14. औषधवत् अशनम् प्राश्नीयात् ।
  15. यथालाभम् अश्नीयात् ।
  16. ब्रह्मचर्यम् अहिंसां च अपरिग्रहं च सत्यं च यत्नेन हे रक्षते३  । – Studied earlier in द्वितीयः (२) सोपानः (2).
  17. हे रक्षत:३ हे रक्षत । – Studied earlier in द्वितीयः (२) सोपानः (2).
  18. इति । – Studied earlier in द्वितीयः (२) सोपानः (2).

There seem to be sections within this paragraph.

  1. Sentences 1 to 6 are are for internalization of some universal concepts.
  2. Sentences 7 to 11 are prayers
  3. Sentences 12 to 18 are diktats.

When studying this paragraph by these groups, sentences 7 to 11 to be studied here are -

  1. (त्वम्) मा सखा गोपायोजः सखाय: असि ।
  2. (त्वम्) इन्द्रस्य वज्र: असि ।
  3. (त्वम्) वार्त्रघ्नः मे शर्म: भव ।
  4. यत् पापं (भवति) तत् (त्वम्) निवारय ।
  5. इति ।
वाक्यांश-
क्रमाङ्कः उद्गारवाचकम्, संबोधनम् वा संबन्धसूचकम् कर्तृपदम् कर्मपदम् अथवा पूरकपदम् अव्ययम्,
इतरे शब्दाः क्रियापदम् अथवा धातुसाधितम् वाक्यांशस्य प्रकारः १ (त्वम्) मा सखा गोपायोजः सखाय:
असि प्रधान: २ (त्वम्) इन्द्रस्य वज्र: असि प्रधान: ३ (त्वम्) वार्त्रघ्नः मे शर्म भव प्रधान: ४ यत् पापं
(भवति) गौणः ५ (त्वम्) तत्
निवारय प्रधान: ६
इति प्रधान:

Exercise 3 Decipher the compound words, and detail grammatical analysis of all words 

स्वाध्यायः ३ समासानां विग्रहान् शब्दानां व्युत्पत्तीः विश्लेषणानि च ददतु ।

Considering sentence by sentence, excluding words, which are commonly known and/or are studied earlier.

(त्वम्) मा सखा गोपायोजः सखाय: असि ।

१ मा “अस्मद्” (= pronoun of the first person, I we) इति सर्वनाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

२ सखा “सखि” (= friend, friendly) इति विशेषणम् । प्रायः पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

३ गोपायोजः “गोपायोज” इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-१ गाः पालयति इति गोपः । उपपद-तत्पुरुषः ।
  • ३-२ गोपान् आयोजयति इति गोपायोजः । उपपद-तत्पुरुषः ।
  • ३-३ गाः “गो” इति स्त्रीलिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।
  • ३-४ गोपान् “गोप” इति विशेषणम् । प्रायः पुल्लिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।
  • ३-५ आयोजयति “आ + युज्” इति धातुः ।
    • ३-५-१ “आ + युज्” इति रुधादि (७) अनिट् उ “युजिर् योगे” (= to join)
    • ३-५-२ “आ + युज्” इति चुरादि (१०) सेट् उ “युज- संयमने” (= to regulate, to control, to organize) धातुः ।
    • ३-५-३ तस्य प्रयोजकस्य वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।
  • ३-६ गोपः = One who tends cows
  • ३-७ गोपायोजः = One who organized cowherds

४ सखाय: “सखाय” इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ४-१ सखा इव अयति अथवा सखा इव अयत्ये इति सखायः ।
  • ४-२ अयत्ये “इ” इति अदादि (२) अनिट् प “इण्  गतौ” (= to go) धातुः । तस्य कर्मणिप्रयोगे वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।
  • ४-३ सखायः = One who goes as a friend or one who can be taken as a friend.

५ असि “अस्” इति अदादि (२) सेट् प “अस भुवि” (= to be) धातुः । तस्य वर्तमानकाले मध्यमपुरुषे एकवचनम् ।

Overall meaning of (त्वम्) मा सखा गोपायोजः सखाय: असि = You are my friend, (just as) you have been friend to cowherds.

(त्वम्) इन्द्रस्य वज्र: असि । ६ इन्द्रस्य “इन्द्र” (= Lord of Gods) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च । ७ वज्र: “वज्र” (= weapon of इन्द्र) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

Overall meaning of (त्वम्) इन्द्रस्य वज्र: असि = You are weapon of इन्द्र.

(त्वम्) वार्त्रघ्नः मे शर्म भव ।

८ वार्त्रघ्नः “वार्त्रघ्न” इति तद्धितं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ८-१ वृत्रस्य अयम् इति वार्त्रः अथवा वृत्रस्य इदम् इति वार्त्रम् ।
  • ८-२ “घ्न” इति “हन्ति”-इत्यर्थकं उपपदम् । उदाहरणार्थं शत्रुं हन्ति इति शत्रुघ्नः ।
  • ८-३ वार्त्रम् हन्ति इति वार्त्रघ्नः ।
  • ८-४ वृत्रस्य “वृत्र” इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
    • ८-४-१ वृत्र = (1) Name of a demon (2) darkness
  • ८-५ हन्ति “हन्” इति अदादि अनिट् परस्मैपदी “हन हिंसागत्योः” (= to kill, to remove) धातुः । तस्य वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।
  • ८-६ वार्त्रघ्नः = One who killed (everything of) demon वृत्र (2) One who removes darkness

९ मे “अस्मद्” (= pronoun of the first person, I we) इति सर्वनाम । तस्य चतुर्थी अथवा षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।

१० शर्म “शर्मन्” (= name, glory) इति नपुम्सकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

११ भव “भू” इति भ्वादि (१) सेट् प “भू सत्तायाम्” (= to be) धातुः । तस्य आज्ञार्थे मध्यमपुरुषे एकवचनम् ।

Overall meaning of (त्वम्) वार्त्रघ्नः मे शर्म भव = You, being killer of demon वृत्र be my glory.

यत् पापं (भवति) तत् (त्वम्) निवारय । 

१२ पापम् “पाप” (= sinful, sin) इति विशेषणम् । प्रायः नपुम्सकलिङ्गि नाम अपि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

१३ निवारय “नि + वृ” इति धातुः । तस्य प्रयोजकस्य आज्ञार्थे मध्यमपुरुषे एकवचनम् ।

  • १३-१ “वृ” इति स्वादि (५) सेट् उ “वृञ् वरणे” (= to prefer) ।
  • १३-२ “वृ” इति क्र्-यादि (९) सेट् आ “वृङ् सम्भक्तौ” (= to resort to, to avail of) ।
  • १३-३ “वृ” इति चुरादि (१०) सेट् उ “वृञ् आवरणे” (= to cover, to protect) ।
  • १३-४ “नि + वृ” = to protect from, to take away, to remove
  • १३-५ पापं निवारय = take away (or remove) sin
  • १३-६ पापात् निवारय = keep me away from sin

Overall meaning of यत् पापं (भवति) तत् (त्वम्) निवारय = (Please) keep me away from whatever is sinful

Exercise 4 Notes
स्वाध्यायः ४ टिप्पणयः

४-१ Many words here, have interesting derivations and in turn have interesting shades of meaning.

  • ४-१-१ Derivations of गोपायोजः and सखाय: are my own.
    • Reference to गोपायोजः and सखाय: suggests that this उपनिषत् is dated subsequent to श्रीमद्भागवतम्, wherein श्रीकृष्ण is friend of गोप-s
    • Here the devotion to God is on the level of friendship सख्यम्. Devotion is said to be of nine ways. नवविधा भक्तिः as detailed in श्रवणं कीर्तनं विष्णो: स्मरणं पादसेवनम् । अर्चनं वन्दनं दास्यम् सख्यं आत्मनिवेदनम् ।।
  • ४-१-२ Derivation of वार्त्रघ्नः is interesting.
    • ४-१-२-१ for the meaning of वृत्र as darkness, वार्त्र would mean whatever results from darkness; it can be darkness due to lack of light or it can be darkness due to lack of happiness, or it can be darkness due to lack of knowledge. In turn वार्त्रघ्न would mean remover of darkness whether due to lack of light or due to lack of happiness or due to lack of knowledge !
    • ४-१-२-२ In Apte’s dictionary वार्त्रघ्न is mentioned as an epithet of अर्जुन
    • ४-१-२-३ I think derivation of its meaning as detailed at ४-१-२-१ is more charming and appealing.
  • Meaning of शर्म as pleasure, bliss, is also quite charming.
    • Conventionally शर्मन् is a suffix used with names of Brahmins, e.g. विष्णुशर्मा, श्रीपादशर्मा. The suffix seems to connote a person with Brahminic, pleasant disposition.
    • Correspondiing suffix for names of क्षत्रिय-s seems to be वर्मन् e.g. राजवर्मा
  • Shades of meaning of धातु वृ make an interesting study. And meanings of निवारय  also become interesting.

४-२ पाप i.e. sin seems to be basically conceptual. Sufferance due to indulgence in sinful acts may be experienced in this life itself or maybe, even after death, if one would believe that there is sufferance to be undergone even after death.

  • I would guess that the word पाप has a derivation as प + अप where
    • प stands for पालनम् पोषणम् च as in नृप (नृन् पालयति) भूप (भुवं पालयति)
    • अप means to take away, to put away, to remove
    • प + अप would then mean an act or effect which takes one away from पालनम् and पोषणम्

४-३  Since the word मे is detailed as “अस्मद्” इति सर्वनाम । तस्य चतुर्थी अथवा षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च,

  • by चतुर्थी विभक्तिः it stands for मह्यम् (= for me)
  • And by षष्ठी विभक्तिः it stands for मम (= my, mine). In turn,
  • मे शर्म भव = be blissful for me or
  • मे शर्म भव = be my glory, make my disposition glorious.

४-४ All the sentences here are prayerful.

शुभमस्तु !

-o-O-o-


Categories: Sanskrit Blogs

उपनिषदध्ययने पञ्चमः (५) सोपानः । आरुणिकोपनिषत् (१-४)

Sun, 10/09/2011 - 12:26
उपनिषदध्ययने पञ्चमः (५) सोपानः ।
आरुणिकोपनिषत् (१-४)

Now on to third paragraph of

॥ आरुणेयोपनिषत् ॥

खल्वहं ब्रह्मसूत्रं सूचनात्सूत्रं ब्रह्मसूत्रमहमेव विद्वांस्त्रिवृत्सूत्रं त्यजेद्विद्वान्य एवं वेद संन्यस्तं मया संन्यस्तं मया संन्यस्तं मयेति त्रिरुक्त्वाभयं सर्वभूतेभ्यो मत्तः सर्वं प्रवर्तते । सखा मा गोपायोजः सखायोऽसीन्द्रस्य वज्रोऽसि वार्त्रघ्नः शर्म मे भव यत्पापं तन्निवारयेति । अनेन मन्त्रेण कृतं वैणवं दण्डं कौपीनं परिग्रहेदौषधवदशनमाचरेदौषधवदशनं प्राश्नीयाद्यथालाभमश्नीयात् । ब्रह्मचर्यमहिंसां चापरिग्रहं च सत्यं च यत्नेन हे रक्षते३ हे रक्षतो३ हे रक्षत इति ॥ ३ ॥

Closing portions of this paragraph were also seen in post 1 on आरुणिकोपनिषत्. But there are differences in this version.

Exercise 1 Rewrite this by breaking conjugations and showing component-words contained in compound words.
स्वाध्यायः १ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा पुनर्लिखतु एतत् ।

खलु अहं ब्रह्मसूत्रं सूचनात् सूत्रं ब्रह्मसूत्रम् अहम् एव विद्वान् त्रिवृत् सूत्रं त्यजेत् विद्वान् य: एवं वेद संन्यस्तं मया संन्यस्तं मया संन्यस्तं मया इति त्रि: उक्त्वा अभयं सर्वभूतेभ्य: मत्तः सर्वं प्रवर्तते । सखा मा गोपायोजः सखाय: असि इन्द्रस्य वज्र: असि वार्त्रघ्नः शर्म मे भव यत् पापं तत् निवारय इति । अनेन मन्त्रेण कृतं वैणवं दण्डं कौपीनं परिग्रहेत् औषधवत् अशनम् आचरेत् औषधवत् अशनम् प्राश्नीयात् यथालाभम् अश्नीयात् । ब्रह्मचर्यम् अहिंसां च अपरिग्रहं च सत्यं च यत्नेन हे रक्षते३ हे रक्षत:३ हे रक्षत इति ॥ ३ ॥

Exercise 2 Paraphrase the clauses, Detail the analyses of clauses 

स्वाध्यायः २ वाक्यांशशः अन्वयान् वाक्यांशानां विश्लेषणानि च ददतु ।

  1. खलु अहं ब्रह्मसूत्रम् (अस्मि) ।
  2. सूचनात् सूत्रं ब्रह्मसूत्रम् अहम् एव (अस्मि) ।
  3. विद्वान् त्रिवृत् सूत्रं त्यजेत् ।
  4. य: एवं वेद (सः) विद्वान् (भवति) ।
  5. संन्यस्तं मया संन्यस्तं मया संन्यस्तं मया इति त्रि: उक्त्वा सर्वभूतेभ्य: अभयं (भवेत्) ।
  6. मत्तः सर्वं प्रवर्तते ।
  7. सखा मा गोपायोजः सखाय: असि ।
  8. इन्द्रस्य वज्र: असि ।
  9. वार्त्रघ्नः शर्म मे भव ।
  10. यत् पापं तत् निवारय ।
  11. इति ।
  12. अनेन मन्त्रेण कृतं वैणवं दण्डं कौपीनं परिग्रहेत् । Studied partly earlier in तृतीयः (३) सोपानः .
  13. औषधवत् अशनम् आचरेत् । – Studied earlier in द्वितीयः (२) सोपानः (2).
  14. औषधवत् अशनम् प्राश्नीयात् ।
  15. यथालाभम् अश्नीयात् ।
  16. ब्रह्मचर्यम् अहिंसां च अपरिग्रहं च सत्यं च यत्नेन हे रक्षते३  । – Studied earlier in द्वितीयः (२) सोपानः (2).
  17. हे रक्षत:३ हे रक्षत । – Studied earlier in द्वितीयः (२) सोपानः (2).
  18. इति । – Studied earlier in द्वितीयः (२) सोपानः (2).

There seem to be sections within this paragraph.

  1. Sentences 1 to 6 are are for internalization of some universal concepts.
  2. Sentences 7 to 11 are prayers
  3. Sentences 12 to 18 are diktats.

We shall better study this paragraph by these groups.
Studying first the sentences 1 to ६

वाक्यांश-
क्रमाङ्कः उद्गारवाचकम्, संबोधनम् वा संबन्धसूचकम् कर्तृपदम् कर्मपदम् अथवा पूरकपदम् अव्ययम्,
इतरे शब्दाः क्रियापदम् अथवा धातुसाधितम् वाक्यांशस्य प्रकारः १ अहम् ब्रह्मसूत्रम् खलु (अस्मि) प्रधान: २ अहम् ब्रह्मसूत्रम् सूचनात् सूत्रं, एव (अस्मि) प्रधान: ३ विद्वान् त्रिवृत् सूत्रं त्यजेत् प्रधान: ४ य: एवं वेद गौणः ५ (सः) विद्वान् (भवति) प्रधान: ६ मया संन्यस्तं :गौणः ७ इति त्रि: उक्त्वा गौणः ८ अभयं सर्वभूतेभ्य: (भवेत्) प्रधान:

 

Exercise 3 Decipher the compound words, and detail grammatical analysis of all words 

स्वाध्यायः ३ समासानां विग्रहान् शब्दानां व्युत्पत्तीः विश्लेषणानि च ददतु ।

Considering sentence by sentence, excluding words, which are commonly known and/or are studied earlier.

खलु अहं ब्रह्मसूत्रम् (अस्मि) ।

१ ब्रह्मसूत्रम् “ब्रह्मसूत्र” इति सामासिकं नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • १-१ ब्रह्मणः सूत्रम् इति ब्रह्मसूत्रम् । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
    • १-१-१ ब्रह्मणः “ब्रह्मन्” इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • १-२ ब्रह्मणः ज्ञानविषयिकं सूत्रम् इति ब्रह्मसूत्रम् । मध्यमपदलोपी समासः ।
  • १-३ब्रह्मविषयिकानां सूत्राणां समुच्चयः इति ब्रह्मसूत्रम् । समाहार-द्वंद्वः ।
  • १-४ सूत्रम् “सूत्र” (= thread, canonical statement, aphorism) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • १-५ ब्रह्मसूत्रम् = an aphorism (or the complete set of aphorisms) regarding knowledge about Brahma.

Meaning of the sentence – खलु अहं ब्रह्मसूत्रम् (अस्मि) । = Really I am (I stand for, I connote) an aphorism (a canonical statement or the complete set of aphorisms) regarding knowledge about Brahma.

Notes -
१ “खलु अहं ब्रह्मसूत्रम् (अस्मि) ।” sounds to be same as the famous महावाक्यम् “अहम् ब्रह्मास्मि” ।

  1. There is a similar Mantra in ईशावास्योपनिषत् “योऽसावसौ पुरुषः सोऽहमस्मि”
  2. When discussing the Mantra with a Christian friend he mentioned that there is a similar Psalm 46:10 “Be still and know that I am God.” There can be different interpretations of this Psalm.
    • When a devotee is blessed with the vision of God, this is what God may say to him.
    • This Psalm is a canon emphasizing the importance and need of focused mediation to realize the vision and blessing of God.
    • Possibly at such instant of oneness with God, a devotee may aptly get the thought on his mind “Be still and know that I am God !”
    • This Psalm is a reminder to all believers and non-believers to ever keep in mind His powers and that He rules.
    • When I asked about this Psalm to Ms. Winnie Mainza, Zambian house-maid of my daughter, she narrated  a very telling incident of her childhood. Her mother would daily go to the stream to fetch water. Once when returning with a heavy pitcher on her head, she tripped. All the water spilled out. She just thought, “Why should have tripped on the way back ?” Right when she was gathering herself up, a long, black serpent hissed across the foot-path. It was this Psalm which came to Winnie’s mother’s mind, “Be still and know that I am God !” It is He and only He who knows who has the right of passage at a given moment of time !!

२ In श्रीगणपत्यथर्वशीर्षम् there is the invocation “त्वमेव सर्वम् खल्विदं ब्रह्मासि”

सूचनात् सूत्रं ब्रह्मसूत्रम् अहम् एव (अस्मि) ।

२ सूचनात् “सूच्” चुरादि (१०) सेट् उ “सूच पैशुन्ये” (= to suggest) इति धातुः । तस्मात् नपुम्सकलिङ्गि नाम “सूचन” (= suggestion) । तस्य पञ्चमी विभक्तिः एकवचनम् च ।

सूचनात् सूत्रं ब्रह्मसूत्रम् अहम् एव (अस्मि) । = As a suggested aphorism, I am an aphorism regarding knowledge about Brahma.

Notes -

  1. I wonder whether the sentence should read सूत्रात् सूत्रं ब्रह्मसूत्रं अहम् एव अस्मि । By such wording it would mean “There may be so many aphorisms. I stand for, I connote aphorisms regarding knowledge of Brahma.

विद्वान् त्रिवृत् सूत्रं त्यजेत् ।

३ विद्वान् “विद्” इति धातुः । तस्मात् “वत्”-प्रत्ययेन विशेषणम् “विद्वत्” (= one, who exhibits all attributes of the verb विद् as detailed below) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-१ विद् चुरादि (१०) सेट् आ । विद चेतनाख्याननिवासेषु । As 10 A विद् = to excite, to motivate, to detail, to stay, to dwell upon
  • ३-२ विद् अदादि (२) सेट् प । विद ज्ञाने । As 2 P विद् = to know
  • ३-३ विद् दिवादि (४) अनिट् आ । विद सत्तायाम् । As 4 A विद् = to exist
  • ३-४ विद् तुदादि (६) सेट् उ । विदु लाभे । As 6 U विद् = to gain, to attain
  • ३-५ विद् रुधादि (७) अनिट् आ । विद विचारणे । As 7 A विद् = to inquire, to research

४ त्रिवृत् इति तद्धितं विशेषणम् । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ४-१ त्रिवारं वर्त्यते इति त्रिवृत् । अथवा यत् तिसृभिः वृत्तिभिः भवति तत् त्रिवृत् ।
  • ४-२ त्रिवारम् (= three times) इति अव्ययम् ।
  • ४-३ वर्त्यते “वृत्” इति धातुः । तस्य कर्मणि-प्रयोगे वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।
    • ४-३-१ भ्वादि १ (प्रथम-गणः) सेट् आ । वृतु वर्तने । As 1 A वृत् = to behave, to conduct oneself, to go about, to go around
    • ४-३-२ दिवादि ४ (चतुर्थ-गणः) सेट् आ । वृतु वरणे (वर्तने) । As 4 A वृत् = to choose, to like, to prefer
    • ४-३-३ चुरादि १० (दशम-गणः) सेट् उ । वृतु (भाषार्थः) । As 10 U वृत् = to shine
  • ४-४ तिसृभिः “त्रि” (= ) इति संख्यावाचकं विशेषणम् । अत्र स्त्रीलिङ्गि । तस्य तृतीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।
  • ४-५ वृत्तिभिः “वृत्” १, ४ आ १० उ (= ) इति धातुः । तस्मात् स्त्रीलिङ्गि नाम “वृत्ति” (= ) । तस्य तृतीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।
  • ४-६ त्रिवृत् = having three rounds, having three aspects

५ त्यजेत् “त्यज्” भ्वादि अनिट् 1 प “त्यज हानौ” (= to lose, to forsake, to let go) इति धातुः । तस्य विध्यर्थे प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।

Meaning of the sentence विद्वान् त्रिवृत् सूत्रं त्यजेत् । = One who knows should forsake three-fold involvements or should forsake the (sacred) three-ply thread which is worn around from over the left shoulder.

Notes -

  1. With number of shades of meaning of the verbs विद् and वृत् this sentence can have large number of meanings.
  2. The three-ply त्रिवृत् sacred thread worn after the thread ceremony व्रतबम्ध or उपनयन-संस्कार is possibly a reminder for a person to abide by the canons advocating conduct to strive for the three धर्म-अर्थ-काम-पुरुषार्थाः ।
    • पुरुषार्थ is a concept of responsible behaviour towards noble goals.
      • It is interesting that काम eroticism also is regarded as a पुरुषार्थ. That also has to be a responsible behaviour.
      • Recently a discussion was initiated at samskrita@googlegroups.com about पुरुषार्थ-significance of कामसूत्राणि by वात्स्यायन
    • Most सुभाषितानि serve same पुरुषार्थ-purpose.
      • The 300 सुभाषितानि by भर्तृहरि also are in three sections of नीति, शृंगार and वैराग्य
    • The highly regarded 1330-couplets-long (133 sets of 10 couplets each) Tamil text “TirukkuraL” by saint Tiruvalluvar (said to be of first century AD) has three sections – Aram (धर्म) (38 sets) PoruL (अर्थ) (70 sets) and Kaama (काम) (25 sets).
      • Tamilians regard TirukkuraL as being as sacred as श्रीमद्भगवद्गीता or धम्मपद
  3. The title of this उपनिषत् was noted as संन्यासविधिः For a संन्यासिन् there is no significance left in observing पुरुषार्थाः. So he should now forsake the three-ply sacred thread त्रिवृत् सूत्रं.

य: एवं वेद (सः) विद्वान् (भवति) ।

६ वेद “विद्” २ प (= ) इति धातुः । तस्य लट्-वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।

Meaning of the sentence य: एवं वेद (सः) विद्वान् (भवति) । = He who knows all this is (really) the knowledgeable, the sage, the magi.

Notes

  1. With number of shades of meaning of the verbs विद् and in turn of विद्वान् this sentence can have large number of meanings.
  2. The title वेद for the scriptures is itself a word derived from the verb विद्. All the shades of meaning of the verb विद् in turn imply what all is to be understood and imbibed by learning वेद-s.
  3. A phrase identical to this य: एवं वेद (सः) विद्वान् (भवति) is in verse 15-01 in श्रीमद्भगवद्गीता. There it reads यस्तं वेद स वेदवित्
    • The reference in verse 15-01 in श्रीमद्भगवद्गीता is about अव्यय अश्वत्थ whose गुण-प्रवृद्धाः विषय-प्रवालाः शाखाः (१५-०२) are to be chopped off असङ्गशस्त्रेण दृढेन छेत्तव्याः (१५-३)

संन्यस्तं मया संन्यस्तं मया संन्यस्तं मया इति त्रि: उक्त्वा सर्वभूतेभ्य: अभयं (भवेत्) ।

७ संन्यस्तम् “सम् + नि + अस्” अदादि (२) सेट् प (= to relinquish, to renounce) इति धातुः । तस्मात् कर्मणि-भूतकालवाचकं विशेषणम् “संन्यस्त” (= renounced) । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

८ त्रि: “त्रि” (= three) इति संख्यावाचकं विशेषणम् । तस्मात् “त्रिवारम्” इत्यर्थं अव्ययम् “त्रिः” (= three times) ।

९ उक्त्वा “वच्” अदादि (२), अनिट् प, चुरादि (१०) सेट् उ “वच परिभाषणे” (= to speak, to say) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं अव्ययं “उक्त्वा” (= on saying) ।

१० सर्वभूतेभ्य: “सर्वभूत” इति सामासिकं नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य चतुर्थी विभक्तिः बहुवचनम् च ।

  • १०-१ सर्वाणि भूतानि इति सर्वभूतानि । कर्मधारयः ।
  • १०-२ सर्वाणि “सर्व” (= all) इति सर्वनाम । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।
  • १०-३ भूतानि “भू” भ्वादि (१) सेट् प धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणम् “भूत” (= ) । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।
    • १०-३-१ “भू” भ्वादि (१) सेट् प । भू सत्तायाम् । भू = to be
    • १०-३-२ “भू” चुरादि (१०) सेट् उ । भू प्राप्तौ (भू = to get) । भुवो- वकल्कने । मिश्रीकरणे इत्येके । चिन्तने इत्यन्ये ।
  • १०-४ सर्वभूतानि = all living things

११ अभयम् “भी” जु अनिट् प “ञ्-इ-भी भये” (= to fear) इति धातुः । तस्मात् नपुंसकलिङ्गि नाम “भय” (= fear) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ११-१ न भयम् इति अभयम् । नञ्-तत्पुरुषः ।
  • ११-२ अभयम् = free from fear

१२ भवेत् “भू” भ्वादि (१) सेट् प धातुः । तस्य विध्यर्थे प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।

  • १२-१ भू सत्तायाम् । भवेत् = May it be so
  • १२-२ भू प्राप्तौ । भवेत् = May it be so attained

Meaning of the sentence संन्यस्तं मया, संन्यस्तं मया, संन्यस्तं मया, इति त्रि: उक्त्वा सर्वभूतेभ्य: अभयं (भवेत्) । = By thrice saying “renounced by me” may there be freedom from fear for all beings

Notes -

  1. In Islam also there is the “Talaaq”-practice of saying thrice and renouncing one’s wife
  2. Here the whole concept is of पुरुषार्थ, responsible behaviour.
  3. सर्वभूतेभ्य: अभयं is the canon of अहिंसा.
    • अभयं, अहिंसा and सर्वभूतेभ्य: अभयं are very nicely summarized in the first two श्लोक-s in sixteenth chapter of श्रीमद्भगवद्गीता. The first word of the chapter is itself अभयं and first word of second verse is अहिंसा. Beginning of the second line of second verse mentions दया भूतेषु

मत्तः सर्वं प्रवर्तते ।

१३ मत्तः (मत् + तः) इति तद्धितं अव्ययम् ।

  • १३-१ मत् इति “अस्मद्”-सर्वनामात् सामासिकं पदम् । यथा मत्प्रियः = मम प्रियः ।
  • १३-२ तः इति अपादानात्मकः प्रत्ययः ।
  • १३-३ मत्तः = From me, out of myself

१४ सर्वम् “सर्व” इति सर्वनाम । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
१५ प्रवर्तते “प्र + वृत्” १, ४ आ १० उ (= ) इति धातुः । तस्य वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।
Meaning of the sentence मत्तः सर्वं प्रवर्तते । = Everything emanates out of myself.
Notes -

  1. This phrase मत्तः सर्वं प्रवर्तते is seen ditto in 10-08 in श्रीमद्भगवद्गीता.
  2. Once a संन्यासी attains the state of oneness with the Supreme and सर्वभूतेभ्य: अभयं he can realize मत्तः सर्वं प्रवर्तते, oneness with the whole world.
  3. The concept of attaining oneness with the world is beautifully stated in ईशावास्योपनिषत् – तत्र को मोहः कः शोकः एकत्वमनुपश्यतः (मन्त्रः ७)

Overall Meaning of 1 to 6

खलु अहं ब्रह्मसूत्रं ।  = Really I am (I stand for, I connote) an aphorism (a canonical statement or the complete set of aphorisms) regarding knowledge about Brahma.

सूचनात् सूत्रं ब्रह्मसूत्रम् अहम् एव = As a suggested aphorism, I am an aphorism regarding knowledge about Brahma.

विद्वान् त्रिवृत् सूत्रं त्यजेत् । = One who knows should forsake three-fold involvements or should forsake the (sacred) three-ply thread which is worn around from over the left shoulder.

विद्वान् य: एवं वेद = He who knows all this is (really) the knowledgeable, the sage, the magi.

संन्यस्तं मया संन्यस्तं मया संन्यस्तं मया इति त्रि: उक्त्वा अभयं सर्वभूतेभ्य: । = By thrice saying “renounced by me” may there be freedom from fear for all beings.

मत्तः सर्वं प्रवर्तते । = Everything emanates out of myself.

Exercise 4 Notes
स्वाध्यायः ४ टिप्पणयः

४-१ I chanced upon doing some study of पाणिनीयः धातुपाठः. It is a virtual dictionary of all verbs. Study of पाणिनीयः धातुपाठः made me better aware of shades of meaning of verbs such as विद्, वृत्, etc. Apte’s dictionary also does put forth all shades of meaning of each word. Bu, I think, पाणिनीयः धातुपाठः more succinctly.

४-२ Awareness of shades of meaning of verb विद्, makes me feel overwhelmed of the faculties, which a विद्वान् is supposed to have.

  • Can such word as विद्वान् be really translated very thoroughly into any other language by any brevity ? But in Sanskrit the word विद्वान् says it all, in one word. That is where I have always believed that anything in Sanskrit merits to be understood by dwelling upon every word and by absorbing all shades of meaning it stands for.

४-३  Various shades of meaning of verb वृत् also bring forth that त्रिवृत् सूत्रं त्यजेत् is not mere ritualistic.

  • ४-३-१ The word त्रिवृत् is also suggestive of human character वृत्ति which also has त्रिवृत् three-fold classification as सत्त्व, रज and तम.
  • ४-३-२ In fourteenth chapter of श्रीमद्भगवद्गीता the advice is to rise above all shades of character, to rise above even the सत्त्व character. गुणानेतानतीत्य त्रीन् (१४-२०)
  • ४-३-३ Possibly त्रिवृत् सूत्रं त्यजेत् also advocates the same canon, to rise above all shades of character. Forsaking the sacred thread when adopting संन्यास would only be symbolic of this broader canon.

४-४ Repeating an utterance thrice, त्रि: उक्त्वा even when saying something to oneself is also important.

  • Think of saying ॐ शान्तिः only once and compare it with saying it thrice ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ।
  • Do we not experience a great internalization when a mantra is repeated thrice ?
शुभमस्तु !

-o-O-o-


Categories: Sanskrit Blogs

उपनिषदध्ययने चतुर्थः (४) सोपानः । आरुणिकोपनिषत् (1-3)

Sun, 09/18/2011 - 08:24
उपनिषदध्ययने चतुर्थः (४) सोपानः ।
आरुणिकोपनिषत् (1-3)

Now on to second paragraph of

॥ आरुणेयोपनिषत् ॥

गृहस्थो ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थो वा उपवीतं भूमावप्सु वा विसृजेत् । अलौकिकाग्नीनुदराग्नौ समारोपयेत् । गायत्रीं च स्ववाचाग्नौ समारोपयेत् । कुटीचरो ब्रह्मचारी कुटुम्बं विसृजेत् । पात्रं विसृजेत् । पवित्रं विसृजेत् । दण्डाँल्लोकांश्च विसृजेदिति होवाच । अत उर्ध्वममन्त्रवदाचरेत् । ऊर्ध्वगमनं विसृजेत् । औषधवदशनमाचरेत् । त्रिसन्ध्यादौ स्नानमाचरेत् । सन्धिं समाधावात्मन्याचरेत् । सर्वेषु वेदेष्वारण्यकमावर्तयेदुपनिषदमावर्तयेदुपनिषदमावर्तयेदिति ॥२॥

It was much of this paragraph which was taken up in post 1 on आरुणिकोपनिषत्. But there are differences in this version. Some sentences are extra also.

Exercise 1 Rewrite this by breaking conjugations and showing component-words contained in compound words.
स्वाध्यायः १ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा पुनर्लिखतु एतत् ।

गृहस्थ: ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थ: वा उपवीतं भूमौ अप्सु वा विसृजेत् । अलौकिकाग्नीन् उदराग्नौ समारोपयेत् । गायत्रीं च स्ववाचा-अग्नौ समारोपयेत् । कुटीचर: ब्रह्मचारी कुटुम्बं विसृजेत् । पात्रं विसृजेत् । पवित्रं विसृजेत् । दण्डान् लोकान् च विसृजेत् इति ह उवाच । अत: उर्ध्वम् अमन्त्रवत् आचरेत् । ऊर्ध्वगमनं विसृजेत् । औषधवत् अशनम् आचरेत् । त्रिसंधि-आदौ स्नानम् आचरेत् । सन्धिं समाधौ आत्मनि आचरेत् । सर्वेषु वेदेषु आरण्यकम् आवर्तयेत् । उपनिषदम् आवर्तयेत् उपनिषदम् आवर्तयेत् इति ॥ २ ॥

Exercise 2 Paraphrase the clauses, Detail the analyses of clauses 

स्वाध्यायः २ वाक्यांशशः अन्वयान् वाक्यांशानां विश्लेषणानि च ददतु ।

  1. गृहस्थ: ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थ: वा उपवीतं भूमौ अप्सु वा विसृजेत् ।
  2. (गृहस्थ: ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थ: वा) अलौकिकाग्नीन् उदराग्नौ समारोपयेत् । – Studied earlier in द्वितीयः (२) सोपानः (2). Check difference
  3. (गृहस्थ: ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थ: वा) गायत्रीं च स्ववाचाग्नौ समारोपयेत् । – Studied earlier in द्वितीयः (२) सोपानः (2).
  4.  कुटीचर: ब्रह्मचारी कुटुम्बं विसृजेत् ।
  5. (गृहस्थ: ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थ: वा) पात्रं विसृजेत् ।
  6. (गृहस्थ: ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थ: वा) पवित्रं विसृजेत् ।
  7. (गृहस्थ: ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थ: वा) दण्डान् लोकान् च विसृजेत्
  8. इति ह उवाच ।
  9. अत: उर्ध्वम् (गृहस्थ: ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थ: वा) अमन्त्रवत् आचरेत् । – Studied earlier in द्वितीयः (२) सोपानः (2).
  10. (गृहस्थ: ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थ: वा) ऊर्ध्वगमनं विसृजेत् ।
  11. (गृहस्थ: ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थ: वा) औषधवत् अशनम् आचरेत् । – Studied earlier in द्वितीयः (२) सोपानः (2).
  12. (गृहस्थ: ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थ: वा) त्रिसंध्यादौ स्नानम् आचरेत् ।
  13. (गृहस्थ: ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थ: वा) सन्धिं समाधौ आत्मनि आचरेत् । – Studied earlier in द्वितीयः (२) सोपानः (2).
  14. (गृहस्थ: ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थ: वा) सर्वेषु वेदेषु आरण्यकम् आवर्तयेत् । – Studied earlier in द्वितीयः (२) सोपानः (2).
  15. (गृहस्थ: ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थ: वा) उपनिषदम् आवर्तयेत् (२) – Studied earlier in द्वितीयः (२) सोपानः (2).
  16. इति । – Studied earlier in द्वितीयः (२) सोपानः (2).
वाक्यांश-
क्रमाङ्कः उद्गारवाचकम्, संबोधनम् वा संबन्धसूचकम् कर्तृपदम् कर्मपदम् अथवा पूरकपदम् अव्ययम्,
इतरे शब्दाः क्रियापदम् अथवा धातुसाधितम् वाक्यांशस्य प्रकारः १ गृहस्थ: ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थ: वा उपवीतम् भूमौ अप्सु वा विसृजेत् प्रधान: २ (गृहस्थ: ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थ: वा) अलौकिकाग्नीन् उदराग्नौ समारोपयेत् प्रधान: ३ च (गृहस्थ: ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थ: वा) गायत्रींम् स्ववाचाग्नौ समारोपयेत् प्रधान: ४ कुटीचर: ब्रह्मचारी कुटुम्बम् विसृजेत् प्रधान: ५ (गृहस्थ: ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थ: वा) पात्रम् विसृजेत् प्रधान: ६ (गृहस्थ: ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थ: वा) पवित्रम् विसृजेत् प्रधान: ७ (गृहस्थ: ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थ: वा) दण्डान् लोकान् च विसृजेत् प्रधान: ८ इति ह उवाच प्रधान: ९ अत: उर्ध्वम् (गृहस्थ: ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थ: वा) अमन्त्रवत् आचरेत् प्रधान: १० (गृहस्थ: ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थ: वा) ऊर्ध्वगमनं विसृजेत् प्रधान: ११ (गृहस्थ: ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थ: वा) अशनम् औषधवत् आचरेत् प्रधान: १२ (गृहस्थ: ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थ: वा) स्नानम् त्रिसंध्यादौ आचरेत् प्रधान: १३ (गृहस्थ: ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थ: वा) सन्धिं समाधौ आत्मनि आचरेत् प्रधान: १४ (गृहस्थ: ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थ: वा) आरण्यकम् सर्वेषु वेदेषु आवर्तयेत् प्रधान: १५ (गृहस्थ: ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थ: वा) उपनिषदम् आवर्तयेत् प्रधान: १६ इति प्रधान:

Exercise 3 Decipher the compound words, and detail grammatical analysis of all words 

स्वाध्यायः ३ समासानां विग्रहान् शब्दानां व्युत्पत्तीः विश्लेषणानि च ददतु ।

Considering sentence by sentence, excluding words and sentences studied earlier and where there is no difference -

गृहस्थ: ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थ: वा उपवीतं भूमौ अप्सु वा विसृजेत् । 

१ उपवीतम् “उप + वि + इ” १ उ, २ प, ४ आ (= to put on, to wear) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणम् “उपवीत” (= worn) । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • १-१ प्रायः उपवीतं इति यज्ञोपवीतम् ।
  • १-२ “यज्ञोपवीतम्” यथा द्वितीये सोपाने विवृतम् – as detailed in second post
  • १-३ “यज्ञोपवीत” इति सामासिकं नपुंसकलिङ्गि नाम ।
  • १-४ यज्ञे उपवीतं इति यज्ञोपवीतम् । सप्तमी-तत्पुरुषः । अथवा
    • १-४-१ यज्ञाय उपवीतं इति यज्ञोपवीतम् । चतुर्थी-तत्पुरुषः ।
    • १-४-२ यज्ञेन उपवीतं इति यज्ञोपवीतम् । तृतीया-तत्पुरुषः ।
  • १-५ यज्ञे “यज्ञ” (= sacrificial fire) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।
    • १-५-१ यज्ञाय “यज्ञ” इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य चतुर्थी विभक्तिः एकवचनम् च ।
    • १-५-२ यज्ञेन “यज्ञ” इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
    • १-५-३ श्रीमद्भगवद्गीता gives a far wider comprehensiveness to the concept of यज्ञ See – द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथापरे ।  स्वाध्याय-ज्ञानयज्ञाश्च यतयः संशितव्रताः ।।४-२८।।
  • १-६ यज्ञोपवीतम् = sacred thread worn during the ritual of enunciation into acquisition of knowledge. The ritual is preferred to be performed at about 8 years of age when a boy is expected to be ready to embark upon acquisition of knowledge, what is mentioned in श्रीमद्भगवद्गीता as स्वाध्याय-ज्ञानयज्ञ, as noted above.

२ भूमौ “भूमि” (= ground) इति स्त्रीलिङ्गि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।

३ अप्सु “अपस्” (= water, water-body) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।

४ विसृजेत् “वि + सृज्” ६ प (= to forsake, to let go) इति धातुः । तस्य विध्यर्थे प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।

Meaning of the sentence – गृहस्थ: ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थ: वा उपवीतं भूमौ अप्सु वा विसृजेत् । =

A person, whether an householder, celibate or living in jungles, should forsake (give up) in ground or in a water-body the sacred thread worn during the ritual of enunciation into acquisition of knowledge.

  • The ritual is preferred to be performed at about 8 years of age when a boy is expected to be ready to embark upon acquisition of knowledge, (Acquisition of knowledge is mentioned in श्रीमद्भगवद्गीता as स्वाध्याय-ज्ञानयज्ञ).

Notes -

The sacred thread to be forsaken is to be disposed off भूमौ अप्सु वा either in a ground or in a water-body. When disposing off in a ground, it is implied that it be disposed off by burying it. It is not to be disposed off by throwing it anywhere recklessly.

(गृहस्थ: ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थ: वा) अलौकिकाग्नीन् उदराग्नौ समारोपयेत् ।

When studied in second post the word then studied was लौकिकाग्नीन् and not अलौकिकाग्नीन्

५ अलौकिकाग्नीन् “लौकिकाग्नि” इति सामासिकं पुल्लिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।

  • ५-१ न लौकिकः इति अलौकिकः । नञ्-तत्पुरुषः ।
  • ५-२ लौकिकः अग्निः इति लौकिकाग्निः । कर्मधारयः ।
  • ५-३ लौकिकः “लौकिक” इति तद्धितं विशेषणम् । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
    • ५-३-१ लोके अस्ति इति लौकिकम् ।
    • ५-३-२ लोके “लोक” (= people, populace) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।
    • ५-३-३ लौकिकः = what is found among people, what is experienced by people
  • ५-४ अग्निः “अग्नि” (= fire) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।
  • ५-५ अलौकिकाग्निः = fires, which are not manifest in the world

Meaning of the sentence -

(गृहस्थ: ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थ: वा) अलौकिकाग्नीन् उदराग्नौ समारोपयेत् । = fires, which are not manifest in the world should be devolved in the fire in the stomach.

Notes -

  1. Fires are summarily referred to as ताप-s, which are basically categorized in three categories – आधिभौतिक आधिदैविक आध्यात्मिक This is briefly detailed in श्रीमद्भगवद्गीता in अधिभूतं क्षरो भावः पुरुषश्चाधिदैवतम् । अधियज्ञोऽहमेवात्र देहे देहभृतां वर ।।८-४।। Here they are detailed as categories of भाव than of ताप. However one can very well say that nurturing any भाव involves experiencing ताप. By that token, categories of भाव become categories of ताप as well.
    • आधिभौतिक ताप – agonies caused by external causes such as snake-bite, injury caused when being hit by a falling or flying object
    • आधिदैविक ताप – afflictions caused by calamities such as floods, drought, earthquakes, hurricanes
    • आध्यात्मिक  ताप – These are psychic afflictions caused by the six enemies षड्रिपु viz. anger राग, greed or avarice लोभ, false ego दम्भ, delusion of mind मोह, arrogance मद,  envy or jealousy मत्सर
  2. (In Hindi) अन्य व्यक्तियोंकी अपेक्षा तो पढ़े-लिखेको ताप भी अधिक होता है । गँवारके केवल आधिभौतिक, आधिदैविक और आध्यात्मिक—ये तीन ताप होते हैं, पर पढ़े-लिखे विद्वानके ताप सात होते हैं—(१) आधिभौतिक, (२) आधिदैविक, (३) आध्यात्मिक, (४) अभ्यास (शास्त्रका अभ्यास), (५) भंग(अपमानका भय), (६) विस्मार (भूल न जाऊँ—इसकी चिंता) और (७) गर्व (विद्वत्ताका अभिमान) । (Ref. http://satcharcha.blogspot.com/2010/06/blog-post_15.html)
    • As detailed here ताप-s for a learned person are detailed to be of seven types, adding four more types as (4) need to do studies (5) fear of disgrace (6) fear of loss of memory and (7) fear of affliction with ego
  3. It is challenging however to understand and apply how one can assimilate or devolve all ताप-s into the fire in the stomach. Here comes the distinction between textual knowledge and knowledge from experience. It seems that knowledge of how one can assimilate or devolve all ताप-s into the fire in the stomach can be only a knowledge of experience. The statement here अलौकिकाग्नीन् उदराग्नौ समारोपयेत् is basically a textual statement. Its full understanding can come only by experience, more so under the guidance of a capable teacher गुरु
  4. Since categories of भाव are categories of ताप also, it should be possible to achieve devolving all ताप-s by devolving all भाव-s ! This is what is possibly implicit in the further statement अत: उर्ध्वम् अमन्त्रवत् आचरेत् We shall come to that soon.

कुटीचर: ब्रह्मचारी कुटुम्बं विसृजेत् ।

६ कुटीचर: “कुटीचर” इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ६-१ कुटौ चरति इति कुटीचरः । उपपद-तत्पुरुषः ।
  • ६-२ कुटौ कुटी (= cottage) इति स्त्रीलिङ्गि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ६-३ चरति “चर्” १ प (= to move, to go about, to live) इति धातुः । तस्मात् “चर” (= चरति इति = one who moves, goes about, lives in) इति विशेषणात्मकं उपपदम् ।
  • ६-४ कुटीचरः =  one who moves, goes about, lives in a cottage

७ ब्रह्मचारी “ब्रह्मचारिन्” इति तद्धितं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ७-१ ब्रह्मणः इव चरति इति ब्रह्मचारी । = one who behaves, conducts himself as Brahma does, primarily observing all sorts of restraints.

८ कुटुम्बम् “कुटुम्ब” (= family) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

Meaning of the sentence कुटीचर: ब्रह्मचारी कुटुम्बं विसृजेत् । = A person living in a cottage and observing self-restraints should forsake his family i.e. he should forsake family-bonds and family-ties.

पात्रं विसृजेत् । पवित्रं विसृजेत् । दण्डान् लोकान् च विसृजेत्

९ पात्रम् “पात्र” (= utensil) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

१० पवित्रम् “पवित्र” (= sacred things) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

११ दण्डान् “दण्ड्” १० उ (= to punish, to regulate) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “दण्ड” (= stick, punishment) । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।

१२ लोकान् “लोक” (= people, world) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।

Overall meaning of sentence – पात्रं विसृजेत् । पवित्रं विसृजेत् । दण्डान् लोकान् च विसृजेत् = One should forsake

Notes -

  1. Since the theme of this उपनिषत् is संन्यास-विधिः it is interesting that पवित्र, दण्ड and लोक mentioned here are all three-fold.
    • On पवित्र Apte’s dictionary mentions त्रीणि श्राद्धे पवित्राणि दौहित्रः कुतपस्तिलाः – मनुस्मृति ३-२३६
    • It is advised that संन्यास should be त्रिदण्डी – वाग्दण्डोथ मनोदण्डः कायदण्डस्तथैव च । यस्यैते निहिता बुद्धौ त्रिदण्डीति स उच्यते ।। मनुस्मृति १२-१०
    • त्रिलोक = स्वर्ग पृथ्वी पाताल
  2. When taking meals one needs utensils पात्र also of three types, the plate, a cup for liquid items like dal and glass or cup for drinking water

ऊर्ध्वगमनं विसृजेत्
१३ ऊर्ध्वगमनम्  “ऊर्ध्वगमन” इति सामासिकं नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • १३-१ ऊर्ध्वं गमनम् इति ऊर्ध्वगमनम् । कर्मधारयः ।
  • १३-२ ऊर्ध्वम् (= up, upwards) इति अव्ययम् ।
  • १३-३ गमनम् “गम्” १ प (= to go) इति धातुः । तस्मात् क्रियावाचकं नपुंसकलिङ्गि नाम “गमन” (= going, act of going) । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • १३-४ ऊर्ध्वगमनम् = going upwards, going to heavens

Meaning of the sentence – ऊर्ध्वगमनं विसृजेत् = One should forsake going upwards or going to heavens.

Notes -

This seems to be akin to मोक्ष-संन्यास-योग the title of the last chapter of श्रीमद्भगवद्गीता That title suggests that one should forsake all aspirations of even मोक्ष, total freedom from the bondage of the cycles of birth and death. ऊर्ध्वगमनम् विसृजेत् as advocated here seems to be akin to मोक्ष-संन्यास.

त्रिसंध्यादौ स्नानम् आचरेत् ।
१४ त्रिसंध्यादौ “त्रिसंध्यादि” इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र सप्तमी-विभक्त्या अव्ययात्मकम् ।

  • १४-१ तिस्रः संध्याः इति त्रिसंध्याः । द्विगु-समासः ।
  • १४-२ त्रिसंध्यानां आदौ । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • १४-३ तिस्रः “त्रि” (= three) इति संख्यावाचकं विशेषणम् । अत्र स्त्रीलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।
  • १४-४ संध्याः “सम् + धि” ६ प (= to hold together, to connect, to join) ५ प (= to please, to pacify) इति धातुः । तस्मात् स्त्रीलिङ्गि नाम “संध्या” (= time of transition) । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।
    • संध्या also means a ritual of prayers performed at the time of transition.
  • १४-५ आदौ “आदि” (= beginning) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च । सप्तमी-विभक्त्या अव्ययात्मकम् ।
  • १४-६ त्रिसंध्यादौ =  at the beginning of the three transitions or before performing the prayers at the time of the three transitions in a day

१५ स्नानम् “स्ना” २ प (= to bathe, to cleance) इति धातुः । तस्मात् नपुंसकलिङ्गि नाम “स्नान” (= bath, act of cleansing) । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
१६ आचरेत् “आ + चर्” १ प (= to observe) इति धातुः । तस्य विध्यर्थे प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।

Meaning of the sentence त्रिसंध्यादौ स्नानम् आचरेत् । = At the beginning of the three transitions, one should take bath

Notes -

  1. Daybreak or dawn, noon and sunset or dusk or evening are known as three times of transition in a day.
  2. It is advocated here that on adopting संन्यास one should take bath, that is, one should exercise cleansing oneself, both externally and internally at the three times of transition.
    • since संध्या also means a ritual of prayers performed at the time of transition, bath स्नानम् would include not only body-bath but also prayers प्रार्थना
    • One meaning of the verb स्ना is also शुचिर्भू (शुचिः भू) to become pure, pious, to cleanse both mind and body.
    • Bath and prayers at dawn would cleanse one of the laziness from having been asleep.
    • Bath and prayers at noon would cleanse one of tiredness from work done before noon. Bath would prepare one for enjoying the lunch
    • Bath and prayers in the evening would cleanse one of tiredness from work done during the day and also from the pollution that would set in at the fall of dusk. Bath would prepare one for enjoying the dinner.
    • A part of the ritual of performing a संध्या is to make a respectful offering or oblation अर्घ्यदान Rishi’s would perform अर्घ्यदान by standing in knee-deep water at the bank of a river or stream and make a symbolic offering of a cupful of water.
  3. स्ना that is शुचिर्भू should be an आचार a code of conduct

Exercise 4 Notes
स्वाध्यायः ४ टिप्पणयः

४-१ I have been ever impressed by five namAj’s mandated in Islam and how Muslims follow it as a regime, al (= a, rather the definite article ‘the’) Qaida (= a code of conduct, a rule, an article of law, a diktat)

४-२ गुरुदेव रानडे of निंबाळ composed नित्यनेमावली which also is a compilation of prayers taken from compositions by Marathi and Kannada saints, to be sung at five times in a day (१) काकडारती prayer-songs before daybreak (२) सकाळचे भजन prayer-songs in the morning (३) दुपारचे भजन prayer-songs at noon (४) रात्रीचे भजन prayer-songs in the evening (५) शेजारती, करुणाष्टके prayer-songs before going to bed.

४-३ This paragraph 2 in आरुणेयोपनिषत् lays out the diktat of observances, which a संन्यासी has to abide by. The diktats such as पात्रं विसृजेत् । पवित्रं विसृजेत् । दण्डान् लोकान् च विसृजेत् as also त्रिसंध्यादौ स्नानम् आचरेत् sound more ritualistic.

४-४ श्रीमद्भगवद्गीता however seems to advocate संन्यासी to be a person who has cultured and cultivated his mind with  संन्यास-वृत्ति. See स संन्यासी च योगी च न निरग्निर्न चाक्रियः (६-१) तस्माद्योगी भवार्जुन (६-४६)

शुभमस्तु !

-o-O-o-


Categories: Sanskrit Blogs

उपनिषदध्ययने तृतीयः (३) सोपानः । आरुणिकोपनिषत् (1-2)

Sat, 08/27/2011 - 10:22
उपनिषदध्ययने तृतीयः (३) सोपानः ।
आरुणिकोपनिषत् (1-2)

Dr. Hari Narayan Bhat very kindly sent following comment on the previous post about आरुणिकोपनिषत् -
“….. As I can see from the AruNikA UpaniShad published by Adyar Library, with Sanskrit Commentary, this Upanishat has got 1-9 paragraphs, which begins with
1. शान्ति-मन्त्र – आप्यायन्तु etc.
2. आरुणिः प्राजापत्यः प्रजापतेर्लोकं जगाम । तं गत्वोवाच – केन भगवन् कर्माण्यशेषतो विसृजानीति।
with the introduction of आरुणि asking प्रजापति going to his abode, how can renounce all the rites? and the whole text is the reply of प्रजापति to his question in detail
3. There is a closing paragraph 9 -
तद्विप्रासो विपन्यवो जागृवांसः समिन्धते । विष्णोर्यत् परमं पदम् । इति ।
एवं निर्वाणानुशासनं वेदानुशासनं वेदानुशासनम् । इत्युपनिषत् ॥
This question presupposes the renunciation of the rites वर्णाश्रमधर्म prescribed by the श्रुति and स्मृति which is ordained for each वर्ण and आश्रम. The question is related to the संन्यासाश्रम the last one…..”
Taking clue from the comment from Dr. Bhat, I did some searching on the internet. As is seen at http://hi.wikipedia.org/wiki/शान्तिपाठ, the complete mantra ॐ आप्यायन्तु …. is a shanti-mantra associated with सामवेद. The shanti-mantra of सामवेद being the shanti-mantra of this उपनिषत् establishes its association with Samveda. केनोपनिषत् also has this same shanti-mantra.

Actually the शान्ति-मन्त्र-s merit an independent study. I propose to study them one by one under संस्कृताध्ययनम् Learning Sanskrit by fresh approach at http://slabhyankar.wordpress.com/

  • The shanti-mantra ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदम् associated with शुक्लयजुर्वेद was already studied in Lesson # 24. This shanti-mantra ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदम् is also at the beginning and ending of ईशावास्योपनिषत् Thus ईशावास्योपनिषत् must be a Vedang वेदाङ्ग of शुक्लयजुर्वेद
  • The famous ॐ सह नाववतु । सह नौ भुनक्तु । सह वीर्यं करवावहै । तेजस्वि नावधीतमस्तु । मा विद्विषावहै । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ! was studied in Lesson # 90. It is a shanti-mantra of कृष्णयजुर्वेद
  • Another famous shanti-mantra ॐ असतो मा सद्गमय । तमसो मा ज्योतिर्गमय । मृत्योर्मामृतं गमय ॥  was studied in Lesson # 69

When searching further in continuation of the comments received from Dr. H. N. Bhat, I found on the internet at http://sa.wikisource.org/wiki/आरुणेय_उपनिषद् following version of

॥ आरुणेयोपनिषत् ॥

ॐ आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः श्रोत्रमथो बलमिन्द्रियाणि च सर्वाणि सर्वं ब्रह्मोपनिषदं माहं ब्रह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्म निराकरोदनिराकरणमस्त्वनिराकरणं मेऽस्तु तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु ॥

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

ॐ आरुणिः प्रजापतेर्लोकं जगाम । तं गत्वोवाच । केन भगवन्कर्माण्यशेषतो विसृजामीति । तं होवाच प्रजापतिस्तव पुत्रान्भ्रातॄन्बन्ध्वादीञ्छिखां यज्ञोपवीतं यागं सूत्रं स्वाध्यायं च भूर्लोकभुवर्लोकस्वर्लोकमहर्लोकजनोलोकतपोलोकसत्यलोकं चातलतलातलवितलसुतलरसातलमहातलपातालं ब्रह्माण्डं च विसृजेत् । दण्डमाच्छादनं चैव कौपीनं च परिग्रहेत् । शेषं विसृजेदिति ॥ १ ॥

गृहस्थो ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थो वा उपवीतं भूमावप्सु वा विसृजेत् । अलौकिकाग्नीनुदराग्नौ समारोपयेत् । गायत्रीं च स्ववाचाग्नौ समारोपयेत् । कुटीचरो ब्रह्मचारी कुटुम्बं विसृजेत् । पात्रं विसृजेत् । पवित्रं विसृजेत् । दण्डाँल्लोकांश्च विसृजेदिति होवाच । अत उर्ध्वममन्त्रवदाचरेत् । ऊर्ध्वगमनं विसृजेत् । औषधवदशनमाचरेत् । त्रिसन्ध्यादौ स्नानमाचरेत् । सन्धिं समाधावात्मन्याचरेत् । सर्वेषु वेदेष्वारण्यकमावर्तयेदुपनिषदमावर्तयेदुपनिषदमावर्तयेदिति ॥ २ ॥

खल्वहं ब्रह्मसूत्रं सूचनात्सूत्रं ब्रह्मसूत्रमहमेव विद्वांस्त्रिवृत्सूत्रं त्यजेद्विद्वान्य एवं वेद संन्यस्तं मया संन्यस्तं मया संन्यस्तं मयेति त्रिरुक्त्वाभयं सर्वभूतेभ्यो मत्तः सर्वं प्रवर्तते । सखा मा गोपायोजः सखायोऽसीन्द्रस्य वज्रोऽसि वार्त्रघ्नः शर्म मे भव यत्पापं तन्निवारयेति । अनेन मन्त्रेण कृतं वैणवं दण्डं कौपीनं परिग्रहेदौषधवदशनमाचरेदौषधवदशनं प्राश्नीयाद्यथालाभमश्नीयात् । ब्रह्मचर्यमहिंसां चापरिग्रहं च सत्यं च यत्नेन हे रक्षते३ हे रक्षतो३ हे रक्षत इति ॥ ३ ॥

अथातः परमहंसपरिव्राजकानामासनशयनादिकं भूमौ ब्रह्मचारिणां मृत्पात्रं वाऽलाम्बुपात्रं दारुपात्रं वा । कामक्रोधहर्षरोषलोभमोहदम्भदर्पेच्छासूयाममत्वाहङ्कारादीनपि परित्यजेत् । वर्षासु ध्रुवशीलोऽष्टौ मासानेकाकी यतिश्चरेत् द्वावेव वा चरेद्द्वावेव वा चरेदिति ॥ ४ ॥

स खल्वेवं यो विद्वान्सोपनयनादूर्ध्वमेतानि प्राग्वा त्यजेत् । पितरं पुत्रमग्न्युपवीतं कर्म कलत्रं चान्यदपीह । यतयो भिक्षार्थं ग्रामं प्रविशन्ति पाणिपात्रमुदरपात्रं वा । ॐ हि ॐ हि ॐ हीत्येतदुपनिषदं विन्यसेत् । खल्वेतदुपनिषदं विद्वान्यम् एवं वेद पालाशं बैल्वमाश्वत्थमौदुम्बरं दण्डं मौञ्जीं मेखलां यज्ञोपवीतं च त्यक्त्वा शूरो य एवं वेद । तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः । दिवीव चक्षुराततम् । तद्विप्रासो विपन्यवो जागृवांसः समिन्धते । विष्णोर्यत्परमं पदमिति । एवं निर्वाणानुशासनं वेदानुशासनं वेदानुशासनम् इत्युपनिषद् ॥ ५ ॥

ॐ आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः श्रोत्रमथो बलमिन्द्रियाणि च सर्वाणि सर्वं ब्रह्मोपनिषदं माहं ब्रह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्म निराकरोदनिराकरणमस्त्वनिराकरणं मेऽस्तु तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु ॥

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

॥ इति आरुणेयोपनिषत्समाप्ता ॥

It seems that the आरुणिकोपनिषत् has also an alternative title as आरुणेयोपनिषत्. And the text now obtained detailed in five paragraphs is quite long and needs to be studied paragraph by paragraph. What we studied earlier is only some part of para 2 above. There are variations even in that para so much so that it needs to be studied almost all over again.

Leaving out study of शान्ति-मन्त्र as mentioned above, we need to begin with para 1, viz.

ॐ आरुणिः प्रजापतेर्लोकं जगाम । तं गत्वोवाच । केन भगवन्कर्माण्यशेषतो विसृजामीति । तं होवाच प्रजापतिस्तव पुत्रान्भ्रातॄन्बन्ध्वादीञ्छिखां यज्ञोपवीतं यागं सूत्रं स्वाध्यायं च भूर्लोकभुवर्लोकस्वर्लोकमहर्लोकजनोलोकतपोलोकसत्यलोकं चातलतलातलवितलसुतलरसातलमहातलपातालं ब्रह्माण्डं च विसृजेत् । दण्डमाच्छादनं चैव कौपीनं च परिग्रहेत् । शेषं विसृजेदिति ॥ १ ॥

Exercise 1 Rewrite this by breaking conjugations and showing component-words contained in compound words.
स्वाध्यायः १ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा पुनर्लिखतु एतत् ।

ॐ आरुणिः प्रजापते: लोकं जगाम । तं गत्वा उवाच । केन भगवन् कर्माणि अशेषत: विसृजामि इति । तं ह उवाच प्रजापति: तव पुत्रान् भ्रातॄन् बन्धु-आदीन्  शिखां यज्ञोपवीतं यागं सूत्रं स्वाध्यायं च भू:-लोक-भुव:-लोक-स्व:-लोक-मह:-लोक-जन:-लोक-तप:-लोक-सत्य-लोकं च अतल-तलातल-वितल-सुतल-रसातल-महातल-पातालं ब्रह्माण्डं च विसृजेत् । दण्डम् आच्छादनं च एव कौपीनं च परिग्रहेत् । शेषं विसृजेत् इति ॥ १ ॥

Exercise 2 Paraphrase the clauses, Detail the analyses of clauses 

स्वाध्यायः २ वाक्यांशशः अन्वयान् वाक्यांशानां विश्लेषणानि च ददतु ।

  1. प्राजापत्यः आरुणिः प्रजापते: लोकं जगाम ।
  2. तं गत्वा उवाच -
  3. भगवन् केन कर्माणि अशेषत: विसृजामि
  4. इति ।
  5. तं प्रजापति: उवाच ह
  6. तव पुत्रान् भ्रातॄन् बन्धु-आदीन्  शिखां यज्ञोपवीतं यागं सूत्रं स्वाध्यायं च भू:-लोक-भुव:-लोक-स्व:-लोक-मह:-लोक-जन:-लोक-तप:-लोक-सत्य-लोकं च अतल-तलातल-वितल-सुतल-रसातल-महातल-पातालं ब्रह्माण्डं च (भवान्) विसृजेत् ।
  7. दण्डम् आच्छादनं च एव कौपीनं च (भवान्) परिग्रहेत् ।
  8. (भवान्) शेषं विसृजेत् ।
  9. इति ।
वाक्यांश-
क्रमाङ्कः उद्गारवाचकम्, संबोधनम् वा संबन्धसूचकम् कर्तृपदम् कर्मपदम् अथवा पूरकपदम् अव्ययम्,इतरे शब्दाः क्रियापदम् अथवा धातुसाधितम् वाक्यांशस्य प्रकारः १ प्राजापत्यः आरुणिः प्रजापते: लोकं जगाम प्रधान: २ तं गत्वा गौणः ३ (प्राजापत्यः आरुणिः) उवाच प्रधान: ४ भगवन् कर्माणि केन अशेषत: विसृजामि प्रधान: ५ इति प्रधान: ६ प्रजापति: तं ह उवाच ७ (भवान्) तव पुत्रान्….ब्रह्माण्डं विसृजेत् प्रधान: ८ (भवान्) दण्डम् आच्छादनं कौपीनं च परिग्रहेत् गौणः ९ (भवान्) शेषम् विसृजेत् प्रधान: १० इति प्रधान:

Exercise 3 Decipher the compound words, and detail grammatical analysis of all words 

स्वाध्यायः ३ समासानां विग्रहान् शब्दानां व्युत्पत्तीः विश्लेषणानि च ददतु ।

१ आरुणेयोपनिषत् इति सामासिकं स्त्रीलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • १-१ आरुणेया उपनिषत् इति आरुणेयोपनिषत् । कर्मधारयः ।
  • १-२ आरुणेया इति तद्धितं विशेषणम् । अत्र स्त्रीलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
    • १-२-१ आरुणेः इयं इति आरुणेया = what is (composed by) आरुणि
    • १-२-२ आरुणेः “आरुणि” इति तद्धितं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
      • १-२-२-१ अरुणस्य अयम् (पुत्रः) इति आरुणिः = son of अरुण
      • १-२-२-२ अरुणस्य “अरुण” (= charioteer of sun, harbinger of sun) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • १-३ उपनिषत् “उप + नि + सद्” १ वा ६ प (= to sit near for study) इति धातुः । तस्मात् स्त्रीलिङ्गि नाम “उपनिषत्” (= sacred text to be learnt at the feet of a Guru) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • १-४ आरुणेयोपनिषत् = उपनिषत् of (composed by) आरुणि

२ ॐ (= OM) इति एकाक्षरं ब्रह्म (the monosyllabic sound of the universe) ।

I shall try and see how it works to do further analysis sentence by sentence.

प्राजापत्यः आरुणिः प्रजापते: लोकं जगाम

३ प्राजापत्यः “प्राजापत्य” इति तद्धितं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-१ प्रजापतेः अयम् (पुत्रः) इति प्राजापत्यः = son of प्रजापति
  • ३-२ प्रजापतेः “प्रजापति” इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
    • ३-२-१ प्रजायाः पतिः इति प्रजापतिः । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
    • ३-२-२ प्रजायाः “प्रजा” (= subjects) इति स्त्रीलिङ्गि नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
    • ३-२-३ पतिः “पति” (= master) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
    • ३-२-४ प्रजापतिः = master of the subjects i.e. of the living world, an epithet of ब्रह्मन्

४ आरुणिः “आरुणि” इति तद्धितं विशेषणम् यथा उपरि (१-२-२) अङ्गे विवृतम् (as detailed above at 1-2-2) ।

५ प्रजापते: (यथा उपरि ३-२ अङ्गे विवृतम् । as detailed above at 3-2)

६ लोकम् “लोक” (= space) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

५ जगाम “गम्” १ प (= to go) इति धातुः । तस्य परोक्षभूते प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।

Meaning of the sentence -

प्राजापत्यः आरुणिः प्रजापते: लोकं जगाम = आरुणि, son of प्रजापति went to the place of प्रजापति.

Notes -

  • Here आरुणि is mentioned as son of प्रजापति.
  • By etymology of आरुणि, he is also son of अरुण. By that father of आरुणि has two epithets or adjectives – प्रजापति and अरुण
  • The word प्राजापत्य is also in मन्त्र १६ ईशावास्योपनिषत् – “प्राजापत्य व्यूह रश्मीन् समूह” In his commentary on ईशावास्योपनिषत्, श्रीमच्छङ्कराचार्य also explains it as प्रजापतेः अपत्यं प्राजापत्यः । But in this मन्त्र १६ in ईशावास्योपनिषत् there are many addresses to deity sun, viz. हे पूषन्, हे एकर्षे, हे यम, हे सूर्य, हे प्राजापत्य Since प्राजापत्य is also one of all those addresses, deity sun is mentioned as son of प्रजापति.
  • Whereas the etymologies of आरुणि and प्राजापत्य tend to become confusing, आचार्य विनोबा has given a different perception about प्राजापत्य. Since a kingdom has a राजा and प्रजा, he seems to consider प्राजापत्य as focusing on प्रजा. It seems he presumes a different derivation or etymology of प्राजापत्य, as प्रजा अपत्यं यस्य सः (He for whom all subjects are like children) Extending this thought he considers प्राजापत्य to be a code of conduct, a responsibility and प्राजापत्य to be the person or deity who is obliged to abide by the code of प्राजापत्य
  • By that token, प्राजापत्यः आरुणिः प्रजापते: लोकं जगाम implies that आरुणि, being प्राजापत्य at heart, went over to  प्रजापति to get guidance (for the benefit of all) !

तं गत्वा उवाच

६ तम्  “तत्” (= pronoun of third person) इति सर्वनाम । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

७ गत्वा “गम्” १ प (= to go) इति धातुः । तस्मात् त्वान्तं भूतकालवाचकं अव्ययम् “गत्वा” (= on going) ।

८ उवाच “वच्” २ प (= to say, to speak) इति धातुः । तस्य परोक्षभूते प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।

Meaning of the sentence -

तं गत्वा उवाच = On going to him (or on going there) said (so) -

Notes -

  • The pronoun तं can be referring either to तं लोकं or प्रजापतिम्
  • Verb ‘to go’ is intransitive. But in Sanskrit, the destination to be gone to or the person to be met are in object case द्वितीया विभक्तिः

भगवन् केन कर्माणि अशेषत: विसृजामि

९ भगवन् “भगवत्” (= God) इति विशेषणम् । प्रायः पुल्लिङ्गि नाम । तस्य संबोधन-प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ९-१ भगवत् = भग + वत् ।
  • ९-२ भग = brilliance
  • ९-३ वत् is a suffix showing attribute
  • ९-४ भगवत् = one who has the attribute of brilliance, halo, hence भगवत् = God

१० केन “किम्” (= what, who) इति सर्वनाम । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

११ कर्माणि “कर्मन्” (= action, activity, indulgence) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।

१२ अशेषत: इति सामासिकं अव्ययम् ।

  • १२-१ न शेषः इति अशेषः । नञ्-तत्पुरुषः ।
  • १२-२ शेषः “शिष्” १ प ७ प १० उ (= to leave remainder) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “शेष” (= remainder, balance) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • १२-३ तः (= तथा) प्रत्ययः ।
  • १२-४ अशेषत: = यथा न शेषः तथा = as shall have no remainder, such that there is nothing left

१३ विसृजामि “वि + सृज्” ६ प (= to leave out, to forsake) इति धातुः । तस्य लट्-वर्तमानकाले उत्तमपुरुषे एकवचनम् ।

१४ इति (= like this) अव्ययम् ।

Meaning of the sentence -

भगवन् केन कर्माणि अशेषत: विसृजामि = Oh Lord, by what shall I be forsaking all actions, leaving no remainder ?

Notes -

In भगवद्गीता also अर्जुन wanted to forsake all actions. Here also आरुणी asks his father प्रजापति about forsaking actions. It becomes interesting to see प्रजापति’s reply to the question.

तं प्रजापति: उवाच ह

१५ तम् “तत्” (= he, she or it – pronoun of third person) इति प्रथमपुरुषार्थि सर्वनाम । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

१६ ह (= and then, so) इति उद्गारवाचकं अव्ययम् ।

Meaning of the sentence – And then प्रजापति did say to him so -

And then प्रजापति said to him.

तव पुत्रान् भ्रातॄन् बन्धु-आदीन्  शिखां यज्ञोपवीतं यागं सूत्रं स्वाध्यायं च भू:-लोक-भुव:-लोक-स्व:-लोक-मह:-लोक-जन:-लोक-तप:-लोक-सत्य-लोकं च अतल-तलातल-वितल-सुतल-रसातल-महातल-पातालं ब्रह्माण्डं च (भवान्) विसृजेत् ।

१७ तव “युष्मद्” (= pronoun of second person) इति सर्वनाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।

 

१८ पुत्रान् “पुत्र” (= son) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।

१९ भ्रातॄन् “भ्रातृ” (= brother) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।

२० बन्ध्वादीन् “बन्ध्वादि” इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।

  • २०-१ बन्धुः आदिः यस्य सः बन्ध्वादिः । बहुव्रीहिः ।
  • २०-२ बन्धुः “बन्धु” (= brother, friend, relation) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २०-३ आदिः “आदि” (= what comes at beginning, what gives a start) इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २०-४ बन्ध्वादिः = everyone, starting with friends, relatives, etc.

२१ शिखाम् “शिखा” (= hair) इति स्त्रीलिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

२२ यज्ञोपवीतम् “यज्ञोपवीत” इति सामासिकं नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • २२-१ यज्ञे उपवीतं इति यज्ञोपवीतम् । सप्तमी-तत्पुरुषः । अथवा
    • २२-१-१ यज्ञाय उपवीतं इति यज्ञोपवीतम् । चतुर्थी-तत्पुरुषः ।
    • २२-१-२ यज्ञेन उपवीतं इति यज्ञोपवीतम् । तृतीया-तत्पुरुषः ।
  • २२-२ यज्ञे “यज्ञ” (= sacrificial fire) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।
    • २२-२-१ यज्ञाय “यज्ञ” इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य चतुर्थी विभक्तिः एकवचनम् च ।
    • २२-२-२ यज्ञेन “यज्ञ” इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
    • २२-२-३ श्रीमद्भगवद्गीता gives a far wider comprehensiveness to the concept of यज्ञ See – द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथापरे ।  स्वाध्याय-ज्ञानयज्ञाश्च यतयः संशितव्रताः ।।४-२८।।
  • २२-३ उपवीतम् “उप + वि + इ” १ उ, २ प, ४ आ (= ) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणम् “उपवीत” (= ) । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २२-४ यज्ञोपवीतम् = sacred thread worn during the ritual of enunciation into acquisition of knowledge. The ritual is preferred to be performed at about 8 years of age when a boy is expected to be ready to embark upon acquisition of knowledge, what is mentioned in श्रीमद्भगवद्गीता as स्वाध्याय-ज्ञानयज्ञ, as noted above.

२३ यागम् “यज्” १ उ (= to sacrifice, to perform worship with sacrifices) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “याग” (= sacrifice) । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • २३-१ त्याग and याग sound to be synonyms of each other. But याग is possibly more ritualistic, whereas त्याग is primarily conceptual.

२४ सूत्रम् “सूत्र” (= thread, hint, formula, formulation, a crisp statement with a rich and comprehensive derivation summarized in it, an edict) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • २४-१ ब्रह्मसूत्र उपनिषत्  आरण्यक are three वेदान्त-s which summarize the philosophy detailed in वेद-s. So the word सूत्रम् often connotes ब्रह्मसूत्र-s

२५ स्वाध्यायम्  “स्वाध्याय” इति सामासिकं पुल्लिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • २५-१ स्वेन अध्यायः इति स्वाध्यायः । तृतीया-तत्पुरुषः ।
  • २५-२ स्वेन “स्व” (= self) इति सर्वनाम । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २५-३ अध्यायः “अधि + आ + इ” १ उ, २ प, ४ आ (= to study, to understand, to assimilate, to practice) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २५-४ स्वाध्यायः = self-study, what one practices by oneself

२६ भूर्लोकभुवर्लोकस्वर्लोकमहर्लोकजनोलोकतपोलोकसत्यलोकम् “भूर्लोकभुवर्लोकस्वर्लोकमहर्लोकजनोलोकतपोलोकसत्यलोक” इति सामासिकं पुल्लिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • २६-१ भूः एव लोकः भूर्लोक: । कर्मधारयः ।
    • तथैव भुवर्लोक: (भुवः एव लोकः) स्वर्लोक: (स्वः एव लोकः) महर्लोक: (महः एव लोकः) जनोलोक: (जनः एव लोकः) तपोलोक: (तपः एव लोकः) सत्यलोक: (सत्यं एव लोकः)
  • २६-२ भूर्लोक: भुवर्लोक: स्वर्लोक: महर्लोक: जनोलोक: तपोलोक: सत्यलोक: च एतेषां समाहारः भूर्लोकभुवर्लोकस्वर्लोकमहर्लोकजनोलोकतपोलोकसत्यलोक: । समाहार-द्वन्द्वः ।
  • २६-३ भूः “भू” (= earth) इति स्त्रीलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २६-४ भुवः “भुवस्” (= atmosphere above earth) इति अव्ययम् (?) ।
  • २६-५ स्वः “स्वर्” (= ) इति अव्ययम् (?) ।
  • २६-६ महः “महर्” (= ) इति अव्ययम् (?) ।
  • २६-७ जनः “जनस्” (= ) इति अव्ययम् (?) ।
  • २६-८ तपः “तपस्” (= ) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २६-९ सत्यम् “सत्य” (= ) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • भू:, भुवः, स्वः, महः, जनः, तपः and सत्यम् are said to be seven worlds लोकाः above the earth. One wonders whether the ऋषि-s had the extra-perceptionary ability by which they could identify and name seven worlds above the earth.
  • The lowest part of the Earth’s atmosphere, the troposphere extends from the surface to about 10 km (6 miles). Above 10 km is the stratosphere, followed by the mesosphere. In the stratosphere incoming solar radiation creates the ozone layer. At heights of above 80 km (50 miles), in the thermosphere, the atmosphere is so thin that free electrons can exist for short periods of time before they are captured by a nearby positive ion. The number of these free electrons is sufficient to affect radio propagation. This portion of the atmosphere is ionized and contains a plasma which is referred to as the ionosphere.

२७ अतलतलातलवितलसुतलरसातलमहातलपातालम् “अतलतलातलवितलसुतलरसातलमहातलपाताल” इति सामासिकं नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • २७-१ अतलम् तलातलम् वितलम् सुतलम् रसातलम् महातलम् पातालम् च एतेषां समाहारः अतलतलातलवितलसुतलरसातलमहातलपातालम् । समाहार-द्वन्द्वः ।
  • २७-२ अतलम् “अतल” (= name of a netherworld or of strata beneath the earth’s crest) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २७-३ तलातलम् “तलातल” (= name of a netherworld or of strata beneath the earth’s crest) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २७-४ वितलम् “वितल” (= name of a netherworld or of strata beneath the earth’s crest) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २७-५ सुतलम् “सुतल” (= name of a netherworld or of strata beneath the earth’s crest) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २७-६ रसातलम् “रसातल” (= name of a netherworld or of strata beneath the earth’s crest) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २७-७ महातलम् “महातल” (= name of a netherworld or of strata beneath the earth’s crest) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २७-८ पातालम् “पाताल” (= name of a netherworld or of strata beneath the earth’s crest) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

२८ ब्रह्माण्डम् “ब्रह्माण्ड” इति सामासिकं पुल्लिङ्गि अथवा नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • २८-१ ब्रह्मणः अण्डम् इति ब्रह्माण्डम् । षष्ठी-तत्पुरुषः । अथवा
    • ब्रह्मणः अण्डः इति ब्रह्माण्ड: । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • २८-२ ब्रह्मणः “ब्रह्मन्” (= creator of the universe) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २८-३ अण्डः अथवा अण्डम् “अण्ड” (= egg) इति पुल्लिङ्गि अथवा नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २८-४ ब्रह्माण्ड = the primordial egg from which universe sprang, the universe itself

२९ विसृजेत् “वि + सृज्” ६ प (= to forsake, to let go) इति धातुः । तस्य विध्यर्थे प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।

Meaning of the sentence -

You should forsake (give up) your sons, brothers, all relatives, hair, the sacred thread, (all) rituals, scripture(s), (all) self-study and practices, all the seven worlds above the earth and all the seven nether-worlds and the whole universe itself.

Notes -

Things to be forsaken as detailed here are -

  • पुत्रान् भ्रातॄन् बन्धु-आदीन् which are related but external to oneself
  • शिखां यज्ञोपवीतं यागं सूत्रं स्वाध्यायं are quite close to oneself and
  • all the 14 worlds are rather distant and far-spread
    • seven worlds above भूः, भुवः, स्वः महः, जनः, तपः सत्यम् and
    • the seven worlds below अतल, तलातल, वितल सुतल, रसातल, महातल, पाताल and
    • also the universe ब्रह्माण्ड.
  • How does one forsake the 14 worlds and the universe ?
    • One is very much in the world, on the earth. How does one forsake that fact ?
    •  What forsaking is advocated is obviously at the mental and intellectual level and not merely at the physical level.
    • Forsaking शिखां यज्ञोपवीतं यागं सूत्रं is of course at physical level

दण्डम् आच्छादनम् चैव कौपीनं च (भवान्) परिग्रहेत्

३० दण्डम् “दण्ड” (= staff, stick) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

३१ आच्छादनम् “आ + छद्” १० उ (= to cover all over) इति धातुः । तस्य “आच्छाद्”-प्रयोजकात् नपुंसकलिङ्गि नाम “आच्छादन” (= cover, garment) । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

३२ कौपीनम् “कौपीन” (= piece of rag which would cover just the private parts) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

३३ परिग्रहेत् “परि + ग्रह्” ९ उ (= to accept, to receive, to take, to wear, to carry) इति धातुः । तस्य विध्यर्थे प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।

Meaning of the sentence -

दण्डमाच्छादनम् चैव कौपीनं च (भवान्) परिग्रहेत् = One should  carry a staff and wear a garment and also an undergarment, a piece of rag which would cover just the private parts.

Notes -

  • The mention of the need to wear an undergarment brings forth the penchant or meticulousness for details !
  • I guess there should have been the mention also of a कमण्डलु a handy and essential utensil.
  • I also guess that आच्छादनम् also includes footwear. Jain Muni-s however abhor footwear.
    • Digambar-Jains do not commend either आच्छादनम् or even कौपीनम्

(भवान्) शेषं परित्यजेत्

३४ शेषम् “शिष्” १ प ७ प १० उ (= to leave remainder) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “शेष” (= remainder, balance) । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

३५ परित्यजेत् “परि + त्यज्” १ प (= to give up, to stay away from, to avoid) इति धातुः । तस्य विध्यर्थे प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।

Meaning of the sentence -

(भवान्) शेषं परित्यजेत् = You should stay away from (avoid) everything else.

Exercise 4 Notes
स्वाध्यायः ४ टिप्पणयः

४-१ In this paragraph, there are three verbs, which are worth noting  विसृजेत् परिग्रहेत् and परित्यजेत्

  • Things detailed under विसृजेत् seem to be things to be forsaken by one’s own volition
  • Things detailed under परिग्रहेत् seem to be bare minimum things for self-protection and
  • For परित्यजेत् what is detailed is “everything else शेषम्”. Considering the meaning of “परि + त्यज्” as “to give up, to stay away from, to avoid”, it carries the concept somewhat further to विसृज् “to forsake”.
    • I have known that some saints do not like, rather avoid anybody falling at their feet or touching their feet. So, शेषं परित्यजेत् possibly suggests such avoidance, staying away from even respects, which others may want to express. शेषम् परित्यजेत् meaning avoiding everything else, would also include avoiding respects from others !
  • I thought it good to assume the subject of all these verbs to be भवान्, considering that the sentence of the verb विसृजेत् starts with ‘तव”

४-२ Whereas things to be forsaken विसृजेत् include पुत्रान् भ्रातॄन् बन्धु-आदीन् and all the fourteen worlds and also the universe ब्रह्माण्ड, the diktat does not specifically say that one should retire to the jungles. It does not include वनवास under परिग्रहेत्

४-३ As stated, this उपनिषत् which I thought being possibly the shortest, being only one parahraph has turned out to be much longer, 5 paragraphs and also shanti-mantra. This version आरुणेयोपनिषत् also does not show its title as संन्यास-विधिः very explicitly. But the title seems to be quite apt.

  • दण्डमाच्छादनम् चैव कौपीनं च (भवान्) परिग्रहेत् readily brings to mind a picture of a संन्यासी

४-४ This उपनिषत् is also made out as a dialogue between आरुणी and प्रजापति . Dialogue seems to be a charming style of scriptural literature, dialogue between a precept and a disciple. Although the diktats are primarily what the disciple alone may respectfully accept, the advice is so universal and eternal that anyone anytime may accept as advice unto oneself. But no bindings, acceptance is totally voluntary. If it appeals to you, take it. If not let it be just what it was originally made out as – a dialogue between आरुणी and प्रजापति. Is it a smart strategy and not just a style of literature ?

शुभमस्तु ! -o-O-o-

 


Categories: Sanskrit Blogs

उपनिषदध्ययने द्वितीयः (२) सोपानः । – आरुणिकोपनिषत्

Fri, 08/12/2011 - 13:07
उपनिषदध्ययने द्वितीयः (२) सोपानः ।
(१) आरुणिकोपनिषत्

To commence the study of UpaniShads, I would like to start with आरुणिकोपनिषत्
This is possibly the shortest उपनिषत् since it has only a single paragraph !
Also, it is more prose, though the prose also has a rhythm.
The text of the आरुणिकोपनिषत् is -

संन्यासविधिः ।
गृहस्थो ब्रह्मचारी वानप्रस्थो वा लौकिकाग्नीन् उदराग्नौ समारोपयेत् ।
गायत्रीं च स्ववाचाग्नौ समारोपयेत् ।
अत ऊर्ध्वं अमन्त्रवद् आचरेत् ।
संधिं समाधौ आत्मनि आचरेत् ।
सर्वेषु वेदेषु आरण्यकं आवर्तयेत् ।
उपनिषदं आवर्तयेत् ।
औषधवत् अशनमाचरेत् । औषधवत् अशनमाचरेत् ।।
ब्रह्मचर्यं अहिंसां च अपरिग्रहं च सत्यं च -
यत्नेन हे रक्षतो ३
हे रक्षतो ३
हे रक्षत इति ।।

Exercise 1 Rewrite this by breaking conjugations and showing component-words contained in compound words.
स्वाध्यायः १ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा पुनर्लिखतु एतत् ।

संन्यास-विधिः ।
गृहस्थ: ब्रह्मचारी वानप्रस्थ: वा लौकिक-अग्नीन् उदर-अग्नौ समारोपयेत् ।
गायत्रीम् च स्ववाचा-अग्नौ समारोपयेत् ।
अत: ऊर्ध्वं अ-मन्त्रवत् आचरेत् ।
संधिं समाधौ आत्मनि आचरेत् ।
सर्वेषु वेदेषु आरण्यकम् आवर्तयेत् ।
उपनिषदम् आवर्तयेत् ।
औषधवत् अशनम् आचरेत् । औषधवत् अशनम् आचरेत्  ।।
ब्रह्मचर्यम्  अहिंसाम् च अपरिग्रहम् च सत्यम् च -
यत्नेन हे रक्षतः ३
हे रक्षत: ३
हे रक्षत (अथवा) हे रक्षतः
इति ।।

अत्र सन्धयः -
Following संधि-s were possible. But the text I got from अष्टादशी by आचार्य विनोबाजी does not mention these संधि-s
लौकिकाग्नीन्नुदराग्नौ = लौकिक-अग्नीन् उदर-अग्नौ
गायत्रीञ्च = गायत्रीम् च
ऊर्ध्वममन्त्रवदाचरेत्  = ऊर्ध्वं अमन्त्रवत् आचरेत्
आत्मन्याचरेत् = आत्मनि आचरेत्
वेदेष्वारण्यकमावर्तयेत्  = वेदेषु आरण्यकं आवर्तयेत्
उपनिषदमावर्तयेत् = उपनिषदम् आवर्तयेत्
औषधवदशनमाचरेत् = औषधवत् अशनम् आचरेत्
ब्रह्मचर्यमहिंसाञ्चापरिग्रहञ्च = ब्रह्मचर्यम्  अहिंसाम् च अपरिग्रहम् च
सत्यञ्च = सत्यम् च

A few संधि-s which are there in the text above are -

  1. गृहस्थो ब्रह्मचारी = गृहस्थ: ब्रह्मचारी (विसर्ग-संधिः)
  2. वानप्रस्थो वा = वानप्रस्थ: वा (विसर्ग-संधिः)
  3. अत ऊर्ध्वम् =  अत: ऊर्ध्वम् (विसर्ग-संधिः)
  4. रक्षतो यत्नेन = रक्षतः यत्नेन (विसर्ग-संधिः)
  5. रक्षतो हे = रक्षत: हे (विसर्ग-संधिः)
  6. रक्षत इति = रक्षत: इति (विसर्ग-संधिः)

 

Exercise 2 Paraphrase the clauses, Detail the analyses of clauses 

स्वाध्यायः २ वाक्यांशशः अन्वयान् वाक्यांशानां विश्लेषणानि च ददतु

  1. संन्यास-विधिः (कथ्यते)
  2. गृहस्थ:ब्रह्मचारी वानप्रस्थ: वा लौकिकाग्नीन् उदराग्नौ समारोपयेत् ।
  3. गायत्रीम् च स्ववाचाग्नौ समारोपयेत् ।
  4. अत: ऊर्ध्वं अमन्त्रवत् आचरेत् ।
  5. संधिं समाधौ आत्मनि आचरेत् ।
  6. सर्वेषु वेदेषु आरण्यकम् आवर्तयेत् ।
  7. उपनिषदम् आवर्तयेत् ।
  8. औषधवत् अशनम् आचरेत् । औषधवत् अशनम् आचरेत्  ।।
  9. हे (तौ) ब्रह्मचर्यम्  अहिंसाम् च अपरिग्रहम् च सत्यम् च यत्नेन रक्षतः ।
  10. हे (तौ) रक्षत: ।
  11. हे (यूयं) रक्षत ।
  12. इति ।
वाक्यांश-
क्रमाङ्कः उद्गारवाचकम्, संबोधनम् वा संबन्धसूचकम् कर्तृपदम् कर्मपदम् अथवा पूरकपदम् अव्ययम्,इतरे शब्दाः क्रियापदम् अथवा धातुसाधितम् वाक्यांशस्य प्रकारः १ संन्यास-विधिः (कथ्यते) प्रधान: २ गृहस्थ: ब्रह्मचारी वानप्रस्थ: वा लौकिकाग्नीन् उदराग्नौ समारोपयेत् प्रधान: ३ (गृहस्थ: ब्रह्मचारी वानप्रस्थ: वा) गायत्रीम् स्ववाचाग्नौ समारोपयेत् प्रधान: ४ (गृहस्थ: ब्रह्मचारी वानप्रस्थ: वा) अत ऊर्ध्वं अमन्त्रवद् आचरेत् प्रधान: ५ (गृहस्थ: ब्रह्मचारी वानप्रस्थ: वा) संधिं समाधौ आचरेत् प्रधान: ६ (गृहस्थ: ब्रह्मचारी वानप्रस्थ: वा) आरण्यकम् सर्वेषु वेदेषु आवर्तयेत् ७ (गृहस्थ: ब्रह्मचारी वानप्रस्थ: वा) उपनिषदं आवर्तयेत् प्रधान: ८ (गृहस्थ: ब्रह्मचारी वानप्रस्थ: वा) अशनम् औषधवत् आचरेत् प्रधान: ९ हे (तौ) ब्रह्मचर्यं अहिंसां च अपरिग्रहं च सत्यं च यत्नेन रक्षत: प्रधान:  १० हे (तौ) रक्षत: प्रधान: ११ हे (यूयं) रक्षत प्रधान: १२ इति प्रधान:


Exercise 3 Decipher the compound words, and detail grammatical analysis of all words 

स्वाध्यायः ३ समासानां विग्रहान् शब्दानां व्युत्पत्तीः विश्लेषणानि च ददतु ।

१ आरुणिकोपनिषत् इति सामासिकं स्त्रीलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • १-१ आरुणिका उपनिषत् इति आरुणिकोपनिषत् । कर्मधारयः ।
  • १-२ आरुणिका इति तद्धितं विशेषणम् । अत्र स्त्रीलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
    • १-२-१ आरुणिना कृता इति आरुणिका = composed by आरुणि
    • १-२-२ आरुणिना “आरुणि” इति तद्धितं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि नाम । तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
      • १-२-२-१ अरुणस्य अयम् (पुत्रः) इति आरुणिः = son of अरुण
      • १-२-२-२ अरुणस्य “अरुण” (= charioteer of sun) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • १-३ उपनिषत् “उप + नि + सद्” १ वा ६ प (= to sit near for study) इति धातुः । तस्मात् स्त्रीलिङ्गि नाम “उपनिषत्” (= sacred text to be learnt at the feet of a Guru) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

२ संन्यासविधिः संन्यासविधि” इति सामासिकं पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • २-१ संन्यासस्य विधिः इति संन्यासविधि: । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • २-२ संन्यासस्य “सम् + नि + अस्” २ प (= to put down, to renounce) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “संन्यास” (= renunciation) । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २-३ विधिः “विधि” (= method, practice) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २-४ संन्यासविधिः = Method of renunciation

३ गृहस्थ:गृहस्थ” इति सामासिकं पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-१ गृहे तिष्ठति इति गृहस्थः । उपपद-तत्पुरुषः ।
  • ३-२ गृहे “गृह” (= house) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-३ तिष्ठति “स्था” १ प (= to stand, to stay, to live in) इति धातुः । तस्य वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।
  • ३-४ गृहस्थ: = One who lives in a house, a family man

ब्रह्मचारी “ब्रह्मचारिन्” इति तद्धितं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ४-१ ब्रह्मा इव चरति अथवा ब्रह्मणः इव आचारः अस्य अस्ति इति ब्रह्मचारी ।
  • ४-२ ब्रह्मा “ब्रह्मन्” (= creator of Universe) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ४-३ आचारः “आ + चर्” १ प (= to conduct oneself) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “आचार” (= conduct) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ४-४ ब्रह्मचारी = celibate, one whose conduct is similar to that of Brahman

५ वानप्रस्थ: “वानप्रस्थ” इति विशेषणम् । प्रायः पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा  विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ५-१ वने प्रकर्षेण तिष्ठति इति वानप्रस्थ: ।
  • ५-२ वने “वन” (= jungle) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ५-३ प्रकर्षेण “प्र + कृष्” १ प ६ उ (= to be in prominence) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “प्रकर्ष” (= prominence) । तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ५-४ वानप्रस्थ: = One who lives in jungle

६ वा (= or) इति अव्ययम् ।
७ लौकिकाग्नीन् “लौकिकाग्नि” इति सामासिकं पुल्लिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।

  • ७-१ लौकिकः अग्निः इति लौकिकाग्निः । कर्मधारयः ।
  • ७-२ लौकिकः “लौकिक” इति तद्धितं विशेषणम् । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
    • ७-२-१ लोके अस्ति इति लौकिकम् ।
    • ७-२-२ लोके “लोक” (= people, populace) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।
    • ७-२-३ लौकिकः = what is found among people, what is experienced by people
  • ७-३ अग्निः “अग्नि” (= fire) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।
  • ७-४ लौकिकाग्निः = fire experienced by people, fires manifest in the world

८ उदराग्नौ “उदराग्नि” इति सामासिकं पुल्लिङ्गि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ८-१ उदरे अग्निः इति उदराग्निः । सप्तमी-तत्पुरुषः । अथवा
    • 8-1-1 उदरस्य अग्निः इति उदराग्निः । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • ८-२ उदरे “उदर” (= stomach) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ८-३ उदराग्निः = fire residing in stomach

९ समारोपयेत् “सम् + आ + रुह्” १ प (= to reside in, to instate) इति धातुः । तस्य “रोपय्”-प्रयोजकस्य (= to make reside in) विध्यर्थे प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।
१० गायत्रीम् “गायत्री” (= famous chant) इति स्त्रीलिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • १०-१ गेया च त्रायते च इति गायत्री = what is sung (or chanted) and what has the power to protect
  • १०-२ गेया “गै” १ प (= to sing) इति धातुः । तस्मात् विध्यर्थवाचकं विशेषणम् “गेय” (= what is worth singing) । अत्र स्त्रीलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • १०-३ त्रायते “त्रै” १ आ (= to protect) इति धातुः । तस्य वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।

११ च (= and) इति अव्ययम् ।
१२ स्ववाचाग्नौ “स्ववाचाग्नि” इति सामासिकं पुल्लिङ्गि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • १२-१ स्वस्य वाचा इति स्ववाचा । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • १२-२ स्ववाचा एव अग्निः स्ववाचाग्निः । कर्मधारयः ।
  • १२-३ स्वस्य “स्व” (= self) इति सर्वनाम । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • १२-४ वाचा (= speech) इति स्त्रीलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • १२-५ स्ववाचाग्निः = fire of one’s speech

१३ अत (= hence, hereafter) इति अव्ययम् ।
१४ ऊर्ध्वम् (= above) इति अव्ययम् ।
१५ अमन्त्रवत् इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च । अत्र क्रियाविशेषणात्मकम् ।

  • १५-१ न मन्त्रवत् इति अमन्त्रवत् । नञ्-तत्पुरुषः ।
  • १५-२ मन्त्रवत् (= मन्त्र + वत्) इति तद्धितं विशेषणम् ।
  • १५-३ मन्त्र: (= मन् + त्र = मननीयः त्रायते च = what is worthy of deliberating and assimilating and what can protect) “मन्त्र” इति तद्धितं पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • १५-४ मननीयः “मन्” ४, ८ आ (= to keep in mind, to deliberate upon) इति धातुः । तस्मात् “अनीय”-प्रत्ययेन विशेषणम् “मननीय” (= what is worthy of deliberating and assimilating) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • १५-५ अमन्त्रवत् = without any thought

१६ आचरेत् “आ + चर्” १ प (= to conduct oneself) इति धातुः । तस्य विध्यर्थे प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।
१७ संधिम् “सम् + धि” ६ प (= to join, to put together) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “संधि” (= joining, putting together) । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
१८ समाधौ “सम् + आ + धि” ६ प (= to be in state of equanimity) इति धातुः । तस्मात् स्त्रीलिङ्गि नाम “समाधि” (= state of equanimity) । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।
१९ आत्मनि “आत्मन्” (= self) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।
२० सर्वेषु “सर्व” (= all, all together) इति सर्वनाम । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य सप्तमी विभक्तिः बहुवचनम् च ।
२१ वेदेषु “वेद” (= the sacred text) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः बहुवचनम् च ।
२२ आरण्यकम् “आरण्यक” इति तद्धितं नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • २२-१ अरण्ये यथा भवति तथा इति आरण्यकम् ।
  • २२-२ अरण्ये “अरण्य” (= jungle) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २२-३ आरण्यकम् = It is one of a class of religious and philosophical writings (Connected with the ब्राह्मण-s), which are either composed in a forest or must be studied and/or practised there. अरण्येऽध्ययनादेव आरण्यकमुदाहृतम्

२३ आवर्तयेत् “आ + वृत्” १ आ (= to enact repetitively) इति धातुः । तस्य विध्यर्थे प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।
२४ उपनिषदम् “उप + नि + सद्” १ वा ६ प (= to sit near for study) इति धातुः । तस्मात् स्त्रीलिङ्गि नाम “उपनिषत्” (= sacred text to be learnt at the feet of a Guru) । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
२५ औषधवत् (= औषध + वत्) इति तद्धितं विशेषणम् । अत्र क्रियाविशेषणात्मकम् ।

  • २५-१ औषधवत् = यथा औषधं तथा = यथा औषधस्य मात्रा तथावदेव = In the same measure as of a medicament
  • २५-२ औषधम् “औषध” (= medicament) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

२६ अशनम् “अश्” ५ आ (= to eat, to consume) इति धातुः । तस्मात् नपुंसकलिङ्गि नाम “अशन” (= eating, consumption) । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
२७ ब्रह्मचर्यम् “ब्रह्मचर्य” इति तद्धितं नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • २७-१ यथा ब्रह्मणा चर्यते तथा आचारः ब्रह्मचर्यम् = Conduct as is exemplified by Brahma

२८ अहिंसाम् “अहिंसा” इति सामासिकं स्त्रीलिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • २८-१ न हिंसा इति अहिंसा । नञ्-तत्पुरुषः ।
  • २८-२ हिंसा “हिंस्” ७ प १० उ (= to hurt) इति धातुः । तस्मात् स्त्रीलिङ्गि नाम “हिंसा” (= hurt) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २८-३ अहिंसा = non-violence

२९ अपरिग्रहम् “अपरिग्रह” इति सामासिकं पुल्लिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • २९-१ न परिग्रहः इति अपरिग्रहः । नञ्-तत्पुरुषः ।
  • २९-२ परिग्रहः “परि + गृह्” ९ उ (= to get involved) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “परिग्रह” (= involvement, engulfment) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २९-३ अपरिग्रहः = non-involvement

३० सत्यम् “सत्य” इति तद्धितं नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३०-१ सत्य “अस्” २ प (= to be, to exist) इति धातुः । तस्मात् विध्यर्थवाचकं विशेषणम् “सत्य” (= truth) ।

३१ यत्नेन “यत्” १ आ (= to try, to strive for) इति धातुः । तस्मात् नपुंसकलिङ्गि नाम “यत्न” (= effort) । तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
३२ हे (= hey) इति अव्ययम् ।
३३ रक्षतः “रक्ष्” १ प (= to protect, to preserve) इति धातुः । तस्य वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे द्विवचनम् ।
३४ रक्षत “रक्ष्” १ प (= to protect, to preserve) इति धातुः । तस्य आज्ञार्थे मध्यम- (द्वितीय-) पुरुषे बहुवचनम् ।
३५ इति (= thus ends, here ends) अव्ययम् ।

Exercise 4 Give Translation / Overall meaning
स्वाध्यायः ४ आङ्ग्लभाषायां अनुवादं ददतु ।

  1. संन्यास-विधिः (कथ्यते) = (Here is narrated) Method of practising renunciation
  2. गृहस्थ: ब्रह्मचारी वानप्रस्थ: वा लौकिकाग्नीन् उदराग्नौ समारोपयेत् = A person, whether a family man, or a celibate or one who has resorted to the jungles should absorb into one’s stomach all fires manifest in the world
  3. (गृहस्थ: ब्रह्मचारी वानप्रस्थ: वा) गायत्रीं च स्ववाचाग्नौ समारोपयेत् = A person (whether a family man, or a celibate or one who has resorted to the jungles) should pervade the fire of one’s expressions with the sacred mantra, the Gayatri
  4. अत ऊर्ध्वं (गृहस्थ: ब्रह्मचारी वानप्रस्थ: वा) अमन्त्रवद् आचरेत् = And thereafter a person (whether a family man, or a celibate or one who has resorted to the jungles) should be without any thought
  5. (गृहस्थ: ब्रह्मचारी वानप्रस्थ: वा) आत्मनि समाधौ संधिं आचरेत् = (A person whether a family man, or a celibate or one who has resorted to the jungles) should exemplify union (with God) in one’s state of equanimity
  6. (गृहस्थ: ब्रह्मचारी वानप्रस्थ: वा) सर्वेषु वेदेषु आरण्यकं आवर्तयेत् = (A person whether a family man, or a celibate or one who has resorted to the jungles) should practice from among all Veda-s abide (primarily) by (the diktats of) portions (composed in jungles or) relating to life in jungles
  7. (गृहस्थ: ब्रह्मचारी वानप्रस्थ: वा) उपनिषदं आवर्तयेत् = (A person whether a family man, or a celibate or one who has resorted to the jungles) should practice the (preachings of) Upanishads.
  8. (गृहस्थ: ब्रह्मचारी वानप्रस्थ: वा) औषधवत् अशनम् आचरेत् = (A person whether a family man, or a celibate or one who has resorted to the jungles) should eat food as one takes a medicament.
  9. हे (युवां) ब्रह्मचर्यं अहिंसां च अपरिग्रहं च सत्यं च यत्नेन रक्षतः = Hey the two of you preserve with efforts (with intent and determination) celibacy, non-violence, no adulteration and truth
  10. हे (यूयं) रक्षत = Hey, you (all) preserve (these)
  11. इति = Here ends (or concludes)

Exercise 5 Comments, Notes, Observations, if any.

स्वाध्यायः ५ टिप्पणयः ।

५-१ Curiosity arises as to why this उपनिषत् is called as आरुणिकोपनिषत् I started analysis of words in Exercise 3, स्वाध्यायः ३ with the analysis of this word itself. However I am not sure whether that does bring out the logic of why आरुणिकोपनिषत् is the title of this उपनिषत् 

  • The part आरुणिक brings to mind the name of a disciple आरुणी who was an ardent student of ऋषि धौम्य I wonder whether this उपनिषत् was composed by आरुणी and hence has his name with it.
    • Briefly the story is like this. The आश्रम of ऋषि धौम्य was near a river. To protect the farm lands from being damaged by river floods, bundings had been made. Once it rained heavily. The bundings were yielding. ऋषि धौम्य showed his students how to reinforce the bundings and asked the students to work at all places where bunding was giving way. By evening most of the ob was done and students returned to the hutments. But आरुणी was nowhere to be seen. ऋषि धौम्य and students went back to the fields. They saw आरुणी lying across a bunding where he could not stop the flow of water, since the flow of the river was quite strong. ऋषि धौम्य was overwhelmed by आरुणी’s dedication in obeying the instructions, putting even his life at stake.
  • One finds mention of आरुणि also in verse # 11 in कठोपनिषत् – “यथा पुरस्तात् भविता प्रतीतः औद्दालकिरारुणिर्मत्प्रसृष्टः । सुखं रात्रीः शयिता वीतमन्युः त्वाम् ददृशिवान् मृत्युमुखात् प्रमुक्तम् ।।” We shall of course study this when we shall study कठोपनिषत्

५-२ Towards the closing of the उपनिषत्

  • the phrase औषधवत् अशनम् आचरेत् is repeated twice.
  • Then there are phrases with the number “३” noted there. “…. यत्नेन हे रक्षतो ३ हे रक्षतो ३ हे रक्षत इति” Number ३ means that the particular phrases are to be repeated three times each. Hence the reading is to be “… यत्नेन हे रक्षतो, यत्नेन हे रक्षतो, यत्नेन हे रक्षतो । हे रक्षतो, हे रक्षतो, हे रक्षतो । हे रक्षत इति ।।
  • Isn’t that a simple way of concluding the closing lines gradually and making a lasting impression on the mind ?
  • Even in classical vocal music, it is almost a rule that a rendering should close with repetition of the closing line thrice. This convention gives a clear indication to the audience, when a rendering is closing.

५-३ Apart from the name of the उपनिषत् containing, most probably, the name of the Rishi as आरुणिकोपनिषत् the first mantra संन्यास-विधिः declares the subject or theme of the उपनिषत् to be method of renunciation. Interestingly this उपनिषत् seems to advocate renunciation to everyone, in whichever stage of life. In Hindu way of life, it is advocated that life be lived in four stages – (1) learning ब्रह्मचर्यम्, (2) family life गृहस्थ (3) life in the wilderness वानप्रस्थ and (4) renunciation संन्यास. Each of these stages is called as आश्रम So the four stages become ब्रह्मचर्याश्रम, गृहस्थाश्रम, वानप्रस्थाश्रम and संन्यासाश्रम . However this उपनिषत् seems to recognize only three आश्रम-s and संन्यास to be the way वृत्ति in any, rather, in all the three आश्रम-s.

  • Acharya Vinobaji has however given the interpretation as – On adopting संन्यासाश्रम i.e. on becoming a संन्यासी one should offer into the fire in the stomach, all fires from the altar outside.

५-४ To study and understand this उपनिषत् minutely, we need to deliberate on each and every sentence and maybe, on each and every word. What is detailed in (५-३) is some comment establishing connectivity between the title संन्यास-विधिः and the phrase गृहस्थ: ब्रह्मचारी वानप्रस्थ: वा Next we should deliberate on लौकिकाग्नीन् उदराग्नौ समारोपयेत्

  • Here the word लौकिकाग्नीन् is in plural. That brings to mind a verse in कठोपनिषत् which says अग्निर्यथैको भुवनं प्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव । एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा रूपं रूपं प्रतिरूपो बहिश्च ।। How beautifully it brings out that fire is seen in so many forms. Small spark at the tip of a slender incense stick is fire and fire engulfing a whole jungle is also fire ! However what is implied here by the word लौकिकाग्नीन् is possibly fires of desires ! And desires are so many ! That may be why the word is in plural !
  • In advising लौकिकाग्नीन् उदराग्नौ समारोपयेत् what the Rishi AaruNee is advising is to reduce fires of all desires into fire of hunger which then relates to only as much desire as can be accommodated in one’s stomach. Desires are mental. Flight of mind has no limit. What can be accommodated in one’s stomach has limit. This limit can be further reduced by practising fasting and penance !
  • Limiting and control of desires is then the first step to cultivating our minds to renunciation. Such control of desires is possible and should be practised by anybody, regardless of one’s stage in life whether ब्रह्मचर्याश्रम, गृहस्थाश्रम, or वानप्रस्थाश्रम.
  • Root cause of all the scams that are engulfing social life across the world is uncontrolled aspirations and desires.
  • Mention of उदराग्नि brings to mind a Marathi verse which is often sung before commencing meals of a large gathering. It reads – वदनि कवळ घेता नाम घ्या श्रीहरीचे । सहज हवन होते नाम घेता फुकाचे । जीवन करी जीवी त्वां अन्न हे पूर्णब्रह्म । उदरभरण नोहे जाणिजे यज्ञकर्म ।।
    • This verse advocates that one should regard taking meal as a performance of a यज्ञ
    • हवन is whatever is offered into the fire of a यज्ञ
    • By that token whatever we eat becomes हवन offering to उदराग्नि
  • The word समारोपयेत् has different shades of meaning, apart from the meanings “make reside in, to instate” given above. One shade of meaning of समारोप is conclusion. By this shade of meaning, लौकिकाग्नीन् उदराग्नौ समारोपयेत् can mean “all desires should be concluded or ended in उदराग्नि
  • अग्नि the fire concludes what is offered to it. The most appropriate fire to conclude all desires is possibly उदराग्नि as advocated here. Since eating is a यज्ञ, उदराग्नि is a यज्ञ readily available for everyone with oneself. There is no need for any separate exercise to conclude all लौकिकाग्नी-s

५-५ गायत्रीं च स्ववाचाग्नौ समारोपयेत् = A person (whether a family man, or a celibate or one who has resorted to the jungles) should pervade the fire of one’s expressions with the sacred mantra, the गायत्री

  • Actually there are many गायत्री-s. A गायत्री is an ode to a particular deity. The most commonly known and practiced गायत्री is  ॐ भूः भुवः स्वः तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयात् ।।
  • Words typically found in a गायत्री are धीमहि and प्रचोदयात् For example गायत्री of Lord Ganesh is एकदंताय विद्महे वक्रतुण्डाय धीमहि । तन्नो दंती प्रचोदयात् ।। As many as २४ गायत्री-s are listed at http://balsanskar.com/marathi/lekh/918.html
  • The word to be also studied is स्ववाचाग्नौ. In a broader sense वाचा is mode of expression. In scriptures वाचा or वाणी is analyzed to be of four types according to locations of their emergence – speech which emanates from navel नाभि is called as परावाणी, speech which emanates in the heart हृदय is called as पश्यंति, speech which emanates from throat कंठ is called as मध्यमा वाणी and speech which emanates from mouth मुख is called as वैखरी वाणी
  • अग्नि the fire not only concludes what is offered to it, but it also purifies. गायत्री-mantra also is very sacred and pure. Thus when the sacred and pure गायत्री-mantra pervades the fire of all वाचा-s of a person, the person becomes pure inside out ! All his expressions, all of his वाचा-s will simply be sweet and pure !
  • There is a two-liner दोहा in HIndi – ऐसी वाणी बोलिए मन का आपा खोय । औरन को शीतल करे आपहु शीतल होय It means …. “Utter such speech, which opens access to the well of your mind, which is nothing but a pool of cool waters. That water will cool down others and will also cool yourself.”

५-६ अत ऊर्ध्वं अमन्त्रवद् आचरेत् Thereafter, when all expressions, all वाचा-s are pervaded with गायत्री, practice thoughtlessness ! Wow ! How beautiful, how marvelous, but how challenging ! Easier said than done ! Is this the ultimate state of supreme, most blissful meditation ?

५-७ आत्मनि समाधौ संधिं आचरेत् This is my अन्वय of the original संधिं समाधौ आत्मनि आचरेत् । Since flexibility of syntax is a unique attribute of Sanskrit language, often times there is no need to re-write a sentence doing अन्वय. In doing अन्वय, one may be missing the emphasis desired by the author. And difference in emphasis does convey the meaning differently. For example, a sentence “I shall come to you for dinner tomorrow” can be uttered in many ways with different emphasis -

  • “I shall come to you for dinner tomorrow” Emphasis on “I” will mean I myself, whether anybody else may come or not.
  • “I shall come to you for dinner tomorrow” Emphasis on “shall come” will mean, “certainly, I shall come”
  • “I shall come to you for dinner tomorrow” Emphasis on “to you” will mean “to you, not to anybody else”
  • “I shall come to you for dinner tomorrow” Emphasis on “for dinner” will mean “for dinner, mainly and at dinner time”
  • “I shall come to you for dinner tomorrow” Emphasis on “tomorrow” will mean “tomorrow, not today, nor later than tomorrow”
  • Maybe, the author of this उपनिषत् has some specific emphasis in mind when composing the sentence as संधिं समाधौ आत्मनि आचरेत् । For example, when saying समाधौ आत्मनि the word समाधौ is akin to being adjective of the word आत्मनि By that being in a state of समाधि has to be an attribute of oneself आत्मन् ।
    • An अन्वय as आत्मनि समाधौ may connote whenever one is in a state of समाधि. Being in a state of समाधि could then be temporary or periodic phase(s), not a permanent attribute.
    • But ऋषि would certainly advocate that a state of समाधि should be cultivated to be a permanent attribute.
  • This उपनिषत् has the title as संन्यास-विधिः and here the advice is of state of समाधि. This brings to mind the following श्लोक in श्रीमद्भगवद्गीता – न च संन्यसनादेव सिद्धिं समधिगच्छति ।।३-४।।
    • For a long time I have been reciting this as सिद्धिं समधि गच्छति ! I was holding in mind अन्वय as समधि: सिद्धिं गच्छति. But if it is written as सिद्धिं समधिगच्छति, the word समधिगच्छति has the verb “सम् + अधि + गम्” ! In my interpretation, I was holding समधि: to be a compound word समा धीः यस्य सः ! Now, this is some point to deliberate upon when I shall be studying this श्लोक at http://study1geetaa2sanskrit.wordpress.com/
    • Anyway one objective of संन्यास as stated in this श्लोक can be सिद्धि i.e. attainment of some superhuman faculty.
    • However this statement संधिं समाधौ आत्मनि आचरेत् । is but a part of the संन्यास-विधि process. This उपनिषत् does not hold any carrot of any objective or possible attainment. Diktats here are codes of conduct. Conduct should be so and so, period.
  • Conduct आचार is often an explicit expression. But here conduct advocated is with oneself, within oneself आत्मनि
  • Also conduct advocated here is no articulated activity or expression. The conduct advocated is संधि, union with the Ultimate, with the Fundamental, with the Eternal ! The conduct has to become आचार, the way of life, not sporadic indulgences.
    • That seems to be the difference between संन्यास and संन्यसन.

५-८ सर्वेषु वेदेषु आरण्यकं आवर्तयेत् । There are आरण्यक-s as accompaniments or appendices of वेद-s. I came across this quote in Hindi विद्वानों ने संहिता, ब्राह्मण, आरण्यक और उपनिषद इन चारों के संयोग को समग्र वेद कहा है । ये चार भाग सम्मिलित रूप से श्रुति कहे जाते हैं । meaning the learned people recognize complete Veda समग्र वेद as comprising of four parts संहिता, ब्राह्मण, आरण्यक and उपनिषद. All these four texts are called as श्रुति-s. Of these, संहिता is the base text of each Veda. ब्राह्मण, आरण्यक and उपनिषद are accompaniments or appendices also called as वेदाङ्ग (a part अङ्ग of a Veda) or वेदान्त (towards the end of a Veda)

  • I must confess that I have not read any संहिता of any Veda, much less any आरण्यक.
  • This statement सर्वेषु वेदेषु आरण्यकं आवर्तयेत्  advocates that one should do repetitive practice, आवर्तन of आरण्यक.
  • The knowledge in श्रुति-s seems to be so vast and deep. When and how can I know it in depth and imbibe it all in my conduct ? Since ऋषि of this उपनिषत् advocates सर्वेषु वेदेषु आरण्यकं आवर्तयेत् it must be true and correct. The question, “When and how ?” will now keep pestering me !

५-९ उपनिषदं आवर्तयेत् । It is some solace that I got this motivation to embark on this study of Upanishads. Here again what is advocated is repetitive practice आवर्तन. May that आवर्तन happen, with in-depth understanding, overhauling my conduct of my life in all serenity !

५-१० औषधवत् अशनम् आचरेत् । As noted earlier, this statement is repeated twice. May be, it can be uttered with difference in emphasis when saying it twice and that would lend different meanings. Possibly ऋषि wants both meanings to be imbibed and assimilated. Hence the repetition.

  • ५-१०-१ By one shade of meaning, eating should be taken in such measures as one takes doses of medicine.
  • ५-१०-२ By another shade of meaning, all food should be consumed as respectfully and with as good a discipline as one takes medicine.
  • ५-१०-३ This statement brings to mind the subhaaShitam studied in Learning Sanskrit by fresh approach – Lesson No. 95 at http://slabhyankar.wordpress.com/
पथ्ये सति गदार्तस्य किमौषधिनिषेवणैः ।
पथ्येऽसति गदार्तस्य किमौषधिनिषेवणैः ॥

meaning ….. “Where is the need to take medicines if one observes diet-regulations ? What is the use of taking medicines, if one does not observe diet-regulation ?”
  • ५-१०-४ Concept of limited diet is very much advocated in श्रीमद्भगवद्गीता also. See अपरे नियताहाराः प्राणान्प्राणेषु जुव्हति । सर्वेप्येते यज्ञविदो यज्ञक्षपितकल्मषाः ।।४-३०।। युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु । …(६-१७)
५-११ ब्रह्मचर्यम्  अहिंसाम् च अपरिग्रहम् च सत्यम् च यत्नेन हे रक्षतः

  • ५-११-१ The verb is in dual mode. So, subject also has to be of dual mode. The subject is however not explicit. In the अन्वय I have hence shown it as (तौ). It yet becomes a point to deliberate which two persons together (तौ) are implied by the ऋषि.
  • ५-११-२ ब्रह्मचर्यम्, अहिंसा, अपरिग्रहम्, सत्यम् are part of observances of the यम नियम aspects of अष्टाङ्गयोग  See – अहिंसा-सत्य-अस्तेय-ब्रह्मचर्य-अपरिग्रहाः यमाः ।।पातञ्जलि-योगसूत्रेषु  साधन-पादे (द्वितीये अध्याये)-सूत्रं ३०।।
  • ५-११-३ These are strongly advocated in श्रीमद्भगवद्गीता also in many verses. For example, अहिंसा सत्यमक्रोधस्त्यागः शान्तिरपैशुनम् (१६-२) ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते (१७-१४) अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत् (१७-१५)
  • ५-११-४ Abiding by these observances requires determined effort ! Hence the diktat here – यत्नेन हे रक्षतः ! And this statement is to be recited, uttered, repeated to oneself thrice ! Would not that kind of recitation make it soak deep into one’s psyche ? ऋषि-s were certainly well-knowledgeable of human psyche. They also knew how to make a diktat soak deep.

५-१२ हे रक्षत इति ।

  • ५-१२-१ On one count रक्षत इति = रक्षत: इति (विसर्ग-संधिः). This makes रक्षत: as the verb, same as in previous statement.
  • ५-१२-२ However if इति is just the conclusion of the whole उपनिषत् then हे रक्षत becomes a separate sentence. Then the verb here would be रक्षत not रक्षत: Since रक्षत is plural “आज्ञार्थे मध्यम- (द्वितीय-) पुरुषे बहुवचनम्” then implicit natural subject would be यूयम् (you all) !
  • ५-१२-३ This establishes universal and eternal appeal of this आरुणिकोपनिषत् certainly and of Upanishads in general !
शुभमस्तु !
Categories: Sanskrit Blogs

(1) What are UpaniShat-s ?

Wed, 08/03/2011 - 14:11

उपनिषदध्ययने प्रथमः (१) सोपानः ।

First Step in study of UpaniShads

काः उपनिषदः ?
What are UpaniShat-s ?

The word उपनिषत् is a feminine noun स्त्रीलिङ्गि नाम ।
The Sanskrit term Upaniṣad derives from upa- उप (nearby), ni- नि (at the proper place, down) and ṣad सद् (to sit) thus: “sitting down near”), implying sitting near a teacher to receive instruction or, alternatively, “sitting at the foot of ..(teacher)”, or “laying siege” to the teacher. Monier-Williams‘ late 19th century dictionary adds that, “according to native authorities Upanishad means ‘setting to rest ignorance by revealing the knowledge of the supreme spirit.’” A gloss of the term Upanishad based on Shankara‘s commentary on the Kaṭha and Brihadaranyaka Upanishad equates it with Ātmavidyā, that is, “knowledge of the Self“, or Brahmavidyā “knowledge of Brahma”. Other dictionary meanings include “esoteric doctrine” and “secret doctrine”.

Upanishads are one of three texts called as Vedānta वेदान्त texts, the three texts being – the Upanishads, the Bhagavad Gita and the Brahmasutras. Vedanta is the knowledge portion of the Vedas. Upanishads thus present the knowledge portion of the Vedas.

Two words that are of paramount importance in grasping the Upanishads are Brahman and Atman.

The Brahman is the universal spirit and the Atman is the individual Self. Brahman is “the infinite Spirit Source and fabric and core and destiny of all existence, both manifested and unmanifested and the formless infinite substratum and from whom the universe has grown”. Brahman is the ultimate, both transcendent and immanent, the absolute infinite existence, the sum total of all that ever is, was, or shall be.

The word Atman means the immortal perfect Spirit of any living creature, being, including trees etc. The idea put forth by the Upanishadic seers that Atman and Brahman are One and the same is one of the greatest contributions made to the thought of the world.

Two different types of the non-dual Brahman-Atman are presented in the Upanishads -

  • The one in which the non-dual Brahman-Atman is the all inclusive ground of the universe and
  • The one in which all reality in the universe is but an illusion

As can be seen from the above, for a comprehensive study we shall have to explore both the शब्दार्थ and the भावार्थ.

I have been presenting my studies in blogs such as this,having been happily blessed with invaluable comments from learned people. With their comments it becomes a greatly enriched learning experience. This blog is in a way a facility or a style of उपनिषत् sitting near to all those गुरु-s ! It becomes also a joint study with all the readers.
We can expect to do a good study only with grace of God. For a joint study to be rich, we pray तेजस्वि नावधीतमस्तु ! (नौ अधीतं तेजस्वि अस्तु) May our studies be brilliant !!

शुभमस्तु !
Categories: Sanskrit Blogs

प्रस्तावना Introduction

Wed, 08/03/2011 - 06:36

This is an attempt to study UpaniShat-s word by word. Many great sages have written commentaries on UpaniShat-s. This word by word study will yet be different, because a word by word study attempts to learn what the basic meaning is. Commentators would often present that meaning what appealed to their mind. This word by word study would attempt to be without the bias of the interpretations of commentators. Having learnt the basic meaning, it would yet be interesting to also learn what different commentators interpreted. That would help make the study as much more comprehensive. Basic meaning of a word is शब्दार्थ and interpretation is भावार्थ. A comprehensive study should explore both the शब्दार्थ and the भावार्थ

UpaniShat-s are said to be as many as 108. They are all in Sanskrit. However they are said to be accompaniments of Vedas. They are hence also called as Vedanga-s वेदाङ्ग-s. Sanskrit language of UpaniShat-s would often have shades of Vedic Sanskrit. This establishes that chronologically the UpaniShat-s are very ancient. They have survived the passage of time only because of eternal validity of their contents.

Every chapter of Geetaa also has a closing statement, where every chapter is also called as UpaniShat ! That underlines the importance and greatness of contents of UpaniShat-s !

Let us then get on with the study !

शुभम् भवतु !


Categories: Sanskrit Blogs