गीतायाः धात्वभ्यासः

Subscribe to गीतायाः धात्वभ्यासः feed गीतायाः धात्वभ्यासः
This blog is for study of गीता by the verbal roots धातु-s from which various words are derived.
Updated: 1 year 1 month ago

धातुः भू

Fri, 08/12/2016 - 15:30

Having compiled words from कृ-धातुः, another धातु, which would have large number of words would be धातुः भू.

सुबन्ताः – भवतः 4’4 (Here it is षष्ठी-एकवचनम् of the pronoun भवत्) प्रभविष्णु 13’16 भावना 2’66 भूमिः [भवन्त्यस्मिन् भूतानि, भू-मि किच्च वा ङीप्] 7’4 भूमौ 2’8 विभूतिमत् 10’41

तिङन्ताःलटि – अभिभवति 1’40 प्रभवति 8’19 प्रभवन्ति 8’18, 16.9 भवति 1’44, 2’61, 3’14, 4’7, 4’12, 6’2, 6’17, 6’42, 7’23, 9’31, 14’3, 14’10, 14’21, 17’2, 17’3, 17’7, 18’12 भवन्ति 3’14, 10’5, 16’3 संभवन्ति 14’4 भवतः 14’17 (Here it is लटि प्रथमपुरुषे द्विवचनम् of धातुः भू) संभवामि 4’6, 4’8 भवामि 12’7 अभविता 2’20 (so taken in शाङ्करभाष्यम् in place of भविता)लङि – अभवत् 1’13 लृटि – भविष्यति 16’13 भविष्यन्ति 11’32 भविष्यामि 7’26 भविष्यामः 2’12लोटि – भवेत् 1’46, 11’12 भव 2’45, 6’46, 8’27, 9’34, 11’33, 11’46, 12’10, 18’57, 18’65णिचः लोटि – भावयत 3’11 भावयन्तु 3’11 लुङि – (अ)भूः 2’47

कृदन्ताःक्त – अधिभूतम् 8’1, 8’4 भूतम् 10’39 भूतानि 2’28, 2’30, 2’34, 2’69, 3’14, 3’33, 4’35, 7’6, 7’26, 8’22, 9’5, 9’6, 9’25, 15’13, 15’16 भूतानाम् 4’6, 10’5, 10’20, 10’22, 11’2, 13’15, 18’46 भूतेषु 7’11, 8’20, 13’16, 13’27, 16’2, 18’21, 18’54 णिचः क्त – संभावितस्य 2’34 क्त्वा – भूत्वा 2’20, 2’35, 2’48, 3’30, 8’19+, 11’50, 15’13, 15’14 ल्यप् – अभिभूय 14’10 घञ् – उद्भवः 10’34 प्रभवम् 10’2 प्रभवः 7’6 9’18, 10’8 भवः 10’4 संभवः 14’3 भावे घञ् as per Apte’s dictionary (वा णिचः घञ् ? my doubt) – भावः 2’16, 8’4, 8’20, 18’17 भावाः 7’12, 10’5 भावम् 7’15, 7’24, 8’6, 8’9, 8’11, 18’20 भावैः 7’13 भावेषु 10’17 सनः (?) शतृ – भविष्यताम् 10’34 णिचः शतृ – भावयन्तः 3’11 तृच् – भविता 2’20, 18’69 (in शाङ्करभाष्यम् in 2’20 the word is taken to be अभविता) क्तिन् – भूतिः 18’78 विभूतिभिः 10’16 विभूतिम् 10’7, 10’18 विभूतीः 10’19 विभूतीनाम् 10’40 विभूतेः 10’40

सामासिकाः प्रातिपदिकशःभव अक्षरसमुद्भवम् 3’15 अन्नसंभवः 3’14 अमृतोद्भवम् 10’27 कर्मसमुद्भवः 3’14 कामक्रोधोद्भवम् 5’23 तृष्णासङ्गसमुद्भवम् 14’7 तेजोंशसंभवम् 10’41 देहसमुद्भवान् 14’20 प्रकृतिसंभवान् 13’19 प्रकृतिसंभवाः 14’5 ब्रह्मोद्भवम् 3’15 भवाप्ययौ 11’2 संकल्पप्रभवान् 6’24 रजोगुणसमुद्भवः 3’37 भवन [भू-आधारे ल्युट्] आब्रह्मभवनात् 8’16 भुवन [भवत्यत्र, भू-आधारादौ-क्थुन्] आब्रह्मभुवनात् 8’16) भविता अभविता 2’20 भाव अप्रतिमप्रभावः 11’43 ईश्वरभावः 18’43 कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः 2’7 अभावः 2’16, 10’4 आत्मभावस्थः 10’11 नानाभावान् 18’21 भावसमन्विताः 10’8 भावसंशुद्धिः 17’16 मद्भावम् 4’10, 8’5, 14’19 मद्भावाय 18’18 महानुभावान् 2’5 यज्ञभाविताः 3’12 यत्प्रभावः 13’3 विमूढभावः 11’49 सद्भावे 17’26 सर्वभावेन 15’19, 18’62 साधुभावे 17’26 स्वभावजम् 18’42, 18’43, 18’44+ स्वभावजा 17’2 स्वभावजेन 18’60 स्वभावनियतम् 18’47 स्वभावः 5’14, 8’3 भाव + भव स्वभावप्रभवैः 18’41 भावित आत्मसंभाविताः 16’17 भाव + भावित तद्भावभावितः 8’6 भावयत् अभावयतः 2’66 भाविन् मद्भाविनः 9’25 भूतअज्ञानसंभूतम् 4’42 अपरस्परसंभूतम् 16’8 जीवभूतः 15’7 जीवभूताम् 7’5 भूतगणान् 17’4 भूतग्रामम् 9’8, 17’6 भूतग्रामः 8’19 भूतप्रकृतिमोक्षम् 13’34 भूतभर्तृ 13’16 भूतविशेषसङ्घान् 11’15 भूतसर्गौ 16’6 भूतस्थः 9’5 भूतादिम् 9’13 भूतेज्याः 9’25 भूतेश 10’15 भूतभृत् 9’5 भूतमहेश्वरम् 9’11 महाभूतानि 13’5 सर्वभूतस्थम् 6’29 सर्वभूतस्थितम् 6’31 सर्वभूतहिते 5’25, 12’4 सर्वभूतात्मभूतात्मा 5’7 सर्वभूतानाम् 2’69, 5’29, 7’10, 10’39, 12’13, 14’3, 18’61 सर्वभूतानि 6’29, 7’27, 9’4, 9’7, 18’61 सर्वभूताशयस्थितः 10’20 सर्वभूतेषु 3’18, 7’9, 9’29, 11’55, 18’20 साधिभूताधिदैवम् 7’30भूति आत्मविभूतयः 10’16, 10’19 भूत + भाव भूतपृथग्भावम् 13’30 भूत+भावन भूतभावन 10’15 भूतभावनः 9’5 भूत+भाव+भव भूतभावोद्भवकरः 8’3

विचारणीयाः Do these words also have derivation from धातुः भू ? – भु प्रभुः 5’14, 9’18, 9’24 प्रभो 11’4, 14’21 विभुम् 10’12 विभुः 15’15 भुवि 18’69 अद्भुत अत्यद्भुतम् 18’77 अद्भुतम् 11’20, 18’74, 11’76 अनेकाद्भुतदर्शनम् 11’10

-o-O-o-


Categories: Sanskrit Blogs

गीतायां कृ-धातुः (2)

Fri, 08/12/2016 - 15:04

It has been on my mind to compile together all words in गीता, which have relevance or etymology from a particular धातु as कृ. Such compilation presents a vast canvas of styles of word-formation in संस्कृत. That was also an important idea in this गीतान्वेषणम् i.e. study of गीता and संस्कृत together.

I must acknowledge that Rao Bahadur Prahlad Divanji’s compilation of Critical Word Index to the Bhagavadgita makes it easy to compile all words from a particular धातु. Here I plan to compile words from कृ-धातुः.

Before that, a study of the कृ-धातु itself. In धातुपाठ, (1) कृ । भ्वा० अनिट् उ० । (कृ॒ञ् कर॑णे) १.१०४८ (2) कृ । स्वा० अनिट् उ० । कृ॒ञ् हिं॒साया॑म् ५.७ ॥ (3) कृ । त० अनिट् उ० । डुकृ॒ञ् कर॑णे ८.१० ॥

However rarely one finds कृ भ्वा० अनिट् उ०. In Apte’s online dictionary one gets –कृ I. 5 U. (कृणोति-कृणुते) To hurt, injure, kill. -II. 8 U. (करोति-कुरुते, चकार-चक्रे, अकार्षीत्-अकृत; कर्तुम्, करिष्यति-ते कृत) 1 To do (in general); तात किं करवाण्यहम् -2 To make; गणिकामवरोधमकरोत् Dk; नृपेण चक्रे युवराजशब्दभाक् R.3.35; युवराजः कृतः &c. -3 To manufacture, shape, prepare; कुम्भकारो घटं करोति; कटं करोति &c. -4 To build, create; गृहं कुरु; सभां कुरु मदर्थे भोः. -5 To produce, cause, engender; रतिमुभयप्रार्थना कुरुते Ś.2.1.-6 To form, arrange; अञ्जलिं करोति; कपोतहस्तकं कृत्वा. -7 To write, compose; चकार सुमनोहरं शास्त्रम् Pt.1. -8 To perform, be engaged in; पूजां करोति.-9 To tell, narrate; इति बहुविधाः कथाः कुर्वन् &c. -10 To carry out, execute, obey; एवं क्रियते युष्मदादेशः Māl.1; or करिष्यामि वचस्तव or शासनं मे कुरुष्व &c. -11 To bring about, accomplish, effect; सत्सं- गतिः कथय किं न करोति पुंसाम् Bh.2.23. -12 To throw or let out, discharge, emit; मूत्रं कृ to discharge urine, make water; so पुरीषं कृ to void excrement. -13 To assume, put on, take; स्त्रीरूपं कृत्वा; नानारूपाणि कुर्वाणः Y.3. 162. -14 To send forth, utter; मानुषीं गिरं कृत्वा, कलरवं कृत्वा &c. -15 To place or put on (with loc.); कण्ठे हारमकरोत् K.212; पाणिमुरसि कृत्वा &c. -16 To entrust (with some duty), appoint; अध्यक्षान् विविधान्कुर्यात्तत्र तत्र विपश्चितः Ms.7.81. -17 To cook (as food) as in कृतान्नम्. -18To think, regard, consider; दृष्टिस्तृणीकृतजगत्त्रयसत्त्वसारा U.6. 19. -19 To take (as in the hand); कुरु करे गुरुमेकमयोघनं N.4.59. -20 To make a sound, as in खात्कृत्य, फूत्कृत्य भुङ्क्ते; so वषट्कृ, स्वाहाकृ &c. -21 To pass, spend (time); वर्षाणि दश चक्रुः spent; क्षणं कुरु wait a moment. -22 To direct towards, turn the attention to, resolve on; (with loc. or dat.); नाधर्मे कुरुते मनः Ms.12.118; नगरगमनाय मतिं न करोति Ś.2. -23 To do a thing for another (either for his advantage or injury); प्राप्ताग्निनिर्वापणगर्वमम्बु रत्नाङ्- कुरज्योतिषि किं करोति Vikr.1.18; यदनेन कृतं मयि, असौ किं मे करिष्यति &c. -24 To use, employ, make use of; किं तया क्रियते धेन्वा Pt.1. -25 To divide, break into parts (with adverbs ending in धा); द्विधा कृ to divide into two parts; शतधा-कृ, सहस्रधा-कृ &c. -26To cause to become subject to, reduce completely to (a particular condition, with adverbs ending in सात्); आत्मसात्-कृ to subject or appropriate to oneself; दुरितैरपि कर्तुमात्मसात्प्रयतन्ते नृपसूनवो हि यत् R.8.2; भस्मसात्-कृ to reduce to ashes. -27 To appropriate, secure for oneself. -28 To help, give aid. -29 To make liable. -30To violate or outrage (as a girl). -31 To begin. -32 To order. -33 To free from.-34 To proceed with, put in practice. -35 To worship, sacrifice. -36 To make like, consider equal to, cf. तृणीकृ (said to be Ātm. only in the last 1 senses). -37To take up, gather; आदाने करोतिशब्दः Ms.4.2.6; यथा काष्ठानि करोति गोमयानि करोति इति आदाने करोतिशब्दो भवति एवमिहापि द्रष्टव्यम् ŚB. on MS.4.2.6. This root is often used with nouns, adjectives, and indeclinables to form verbs from them, somewhat like the English affixes ‘en’ or ‘(i) fy’, in the sense of ‘making a person or thing to be what it previously is not’; e. g. कृष्णीकृ to make that which is not already black, black, i. e. blacken; so श्वेतीकृ to whiten; घनीकृ to solidify; विरलीकृ to rarefy &c. &c. Sometimes these formations take place in other senses also; e. g. क्रोडीकृ ‘to clasp to the bosom’, embrace; भस्मीकृ to reduce to ashes; प्रवणीकृ to incline, bend; तृणीकृ to value as little as straw; मन्दीकृ to slacken, make slow; so शूलीकृ to roast on the end of pointed lances; सुखीकृ to please’ समयाकृ to spend time &c.N. B.- This root by itself admits of either Pada; but it is Ātm. generally with prepositions in the following senses :–(1) doing injury to; (2) censure, blame; (3) serving; (4) outraging, acting violently or rashly; (5) preparing, changing the condition of, turning into; (6) reciting; (7) employing, using; see P.I.3.32 and गन्धनावक्षेपणसेवनसाहसिक्यप्रतियत्नप्रकथनोपयोगेषु कृञः ”Stu- dents’ Guide to Sanskrit Composition” 338. Note. The root कृ is of the most frequent application in Sans- krit literature, and its senses are variously modified, or almost infinitely extended, according to the noun with which the root is connected; e. g. पदं कृ to set foot (fig. also); आश्रमे पदं करिष्यसि Ś.4.19; क्रमेण कृतं मम वपुषि नव- यौवनेन पदम् K.141; मनसा कृ to think of, meditate; मनसि कृ to think; दृष्ट्वा मनस्येवमकरोत् K.136; or to resolve or determine; सख्यम्, मैत्रीं कृ to form friendship with; अस्त्राणि कृ to practise the use of weapons; दण्डं कृ to inflict punishment; हृदये कृ to pay heed to; कालं कृ to die; मतिं-बुद्धिं कृ to think of, intend, mean; उदकं कृ to offer libations of water to manes; चिरं कृ to delay; दर्दुरं कृ to play on the lute; नखानि कृ to clean the nails; कन्यां कृ to outrage or violate a maiden; विना कृ to separate from, to be abandoned by, as in मदनेन विनाकृता रतिः Ku.4.21; मध्ये कृ to place in the middle, to have reference to; मध्येकृत्य स्थितं क्रथकौशिकान् M.5.2; वेशे कृ to win over, place in subjection, subdue; चमत्कृ to cause surprise; make an exhibition or a show; सत्कृ to honour, treat with respect; तिर्यक्कृ to place aside. -Caus. (कारयति-ते) To cause to do, perform, make, execute &c.; आज्ञां कारय रक्षोभिः Bk.8.84; भृत्यं भृत्येन वा कटं कारयति Sk. -Desid. (चिकीर्षति- ते) To wish to do &c.; Śi.14.41.

In this compilation, the words are grouped into Parts A, B, C, D, E, F and G. Logic of grouping is explained at the beginning of Parts B, C, D, E, F and G. All other words are in Part A. In all groups the words are in alphabetical order. What is important is to explore the grammatical and etymological characteristics of the words such as तिङन्त-s कृदन्त-s etc.

Part A-1-1 सुबन्ताः – करणम् 18’14, 18’18 कर्म 2’49, 3’5, 3’8+, 3’9, 3’15, 3’19+, 3’24, 4’9, 4’15+, 4’16+, 4’18, 4’21, 4’23, 4’33, 5’11, 6’1, 6’3, 7’29, 8’1, 16’24, 17’27, 18’3, 18’8, 18’9, 18’10, 18’15, 18’18, 18’19, 18’23, 18’24, 18’25, 18’43, 18’44, 18’47, 18’48 कर्मणः 3’1, 3’9, 4’17+, 14’16, 18’7, 18’12 कर्मणा 3’20, 18’60 कर्मणाम् 3’4, 4’12, 5’1, 14’12, 18’2 कर्मणि 2’47, 3’1, 3’22, 3’23, 3’25, 4’18, 4’20, 14’9, 17’26, 18’45 कर्मभिः 3’31, 4’14 कर्मसु 2’50, 6’4, 6’17, 9’9 कर्माणि 2’48, 3’27, 3’30, 4’14, 4’41, 5’10, 5’14, 9’9, 12’6, 12’10, 13’29, 18’6, 18’11, 18’41 कर्मिभ्यः 6’46 कार्ये 18’22 कारणानि 18’13 क्रियाभिः 11’48 प्रकृतिम् 3’33, 4’6, 7’5, 9’7, 9’8, 9’12, 9’13, 11’51, 13’19, 13’23 प्रकृतिः 7’4, 9’10, 13’20, 18’59 प्रकृतेः 3’27, 3’29, 3’33, 9’8 प्रकृत्या 7’20, 13’29 विकर्मणः 4’17 सङ्करस्य 3’24 सङ्करः 1’42 चिकीर्षुः 3’25

Part A-1-2 तिङन्ताः – करिष्यति 3’33 करिष्यसि 2’33 18’60 करिष्ये 18’73 करोति 4’20, 5’10, 6’1, 13’31 करोमि 5’8 करोषि 9’27 कार्यते 3’5 कुरु 2’48, 3’8, 4’15, 9;34, 12’11, 18’63, 18’65 कुरुते 3’21, 4’37+ कुरुष्व 9’27 कुर्यात् 3’25 कुर्याम् 3’24 कुर्वन्ति 3’25, 5’11 क्रियते 17’18, 17’19, 18’9, 18’24 क्रियन्ते 17’25 अकुर्वत 1’1 नमस्कुरु 9’34, 18’65 भस्मसात्कुरुते 4’37+

Part A-1-3 कृदन्ताः – कर्तव्यम् 3’22 कर्तव्यानि 18’6 कर्ता 3’24, 3’27, 18’14, 18’18, 18’19, 18’26, 18’27, 18’28 कर्तारम् 4’13, 14’19, 18’16 कर्तुम् 1’45, 2’17, 3’20, 9’2, 12’11, 16’24, 18’60 कर्तृत्वम् 5’14 कार्यम् (नाम च कृदन्तं च) 3’17, 3’19, 6’1, 18’5, 18’9, 18’31 कुर्वन् 4’21, 5’7, 5’13, 12’10, 18’47 कुर्वाणः 18’56 कारयन् 5’13 कृतम् 4’15+, 17’18, 18’23 कृतेन 3’18 कृत्वा 2’38, 4’22, 5’27+, 6’12, 6’25, 11’35, 18’8, 18’68 क्रियमाणानि 3’27, 13’29 प्राकृतः 18’28 नमस्कृत्वा 11’35

Part A-2सामासिकशब्दाः तेषु कृ-धातुतः प्रातिपदिकानि च –

(1) कर्मन् कर्मबन्धनैः 9’28 कर्मयोगम् 3’7 कर्मयोगः 5’2+ कर्मयोगेन 3’3, 13’24 कर्मसङ्गिनाम् 3’26 कर्मसङ्गिषु 14’15 कर्मसङ्गेन 14’7 कर्मसमुद्भवः 3’14 कर्मसंग्रहः 18’18 कर्मसंज्ञितः 8’3 कर्मसन्न्यासात् 5’2 कर्मानुबन्धीनि 15’2 अकर्म 4’16, 4’18 अकर्मकृत् 3’5 अकर्मणः 3’8, 4’17 अकर्मणि 2’47, 4’18 उग्रकर्माणः 16’9 कर्मचोदनः 18’18 कर्मजम् 2’51 कर्मजा 4’12, कर्मजान् 4’32 कर्मफलत्यागः 12’12 कर्मफलत्यागी 18’11 कर्मफलप्रेप्सुः 18’27 कर्मफलसंयोगम् 5’14 कर्मफलहेतुः 2’47 कर्मफलम् 5’12, 6’1 कर्मफलासङ्गम् 4’20 कर्मफले 4’14 कर्मबन्धनः 3’9 कर्मबन्धम् 2’39 कर्मेन्द्रियाणि 3’6 कर्मेन्द्रियैः 3’7 गुणकर्मविभागयोः 3’28 गुणकर्मविभागशः 4’13 गुणकर्मसु 3’29 जन्मकर्मफलप्रदाम् 2’43 ज्ञानाग्निदग्धकर्माणम् 4’19 पुण्यकर्मणाम् 7’28, 18’71 ब्रह्मकर्म 18’42 ब्रह्मकर्मसमाधिना 4’24 प्राणकर्माणि 4’27 मत्कर्मपरमः 12’10 मोघकर्माणः 9’12 यज्ञदानतपःकर्म 18’3, 18’5 योगसंन्यस्तकर्माणम् 4’41सर्वकर्मणाम् 18’13 सर्वकर्मफलत्यागम् 12’11, 18’2 सर्वकर्माणि 3’26, 4’37, 5’13, 18’56, 18’57 स्वकर्मणा 18’46 स्वकर्मनिरतः 18’45 (1-a) नैष्कर्म्य is a तद्धित from निष्कर्म – नैष्कर्म्यसिद्धिम् 18’49 नैष्कर्म्यम् 3’4

(2) कर्तृ अकर्तारम् 4’13, आदिकर्त्रे 11’37 (3) कृत अकृतबुद्धित्वात् 18’16 अकृतात्मनः 15’11 अकृतेन 3’18 असत्कृतम् 17’22 असत्कृतः 11’42 अहंकृतः 18’17 कृतकृत्यः 15’20 कृतनिश्चयः 2’37 कृताञ्जलिः 11’14, 11’35 पुण्यकृतान्/पुण्यकृताम् 6’41 कृतान्ते (Here the component कृत seems to refer to the name of an era कृत, the कृतयुग. It would be interesting to check why the era got its name as कृतयुग.) 18’13 सुकृतदुष्कृते 2’50 सुकृतस्य 14’16 सुकृतम् 5’15 (4) कार्य अकार्यम् 18’31 अविकार्यः 2’25 कार्याकार्यव्यवस्थितौ 16’24 कार्याकार्ये 18’30 (5) क्रिया क्रियाविशेषबहुलाम् 2’43 अक्रियः 6’1 मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः 18’33 यज्ञतपःक्रियाः 17’25 यज्ञदानतपःक्रियाः 17’24 लुप्तपिण्डोदकक्रियाः 1’42 यतचित्तेन्द्रियक्रियः 6’12 (6) कृति 13’20 नानावर्णाकृतीनि 11’5 नैष्कृतिकः 18’28 प्रकृतिजान् 13’21 प्रकृतिजैः 3’5, 18’40 प्रकृतिसंभवान् 13’19 प्रकृतिसंभवाः 14’5 प्रकृतिस्थः 13’21 प्रकृतिस्थानि 15’7 भूतप्रकृतिमोक्षम् 13’34 सुकृतिनः 7’16 (7) कारण आत्मकारणात् 3’13 (8) चिकीर्षु प्रियचिकीर्षवः (9) संकर वर्णसंकरः 1’41 1’23 (10) संकर+कारक वर्णसंकरकारकैः 1’43 (This word वर्णसंकरकारकैः is interesting, because it has two components संकर and कारक both having etymology from कृ-धातुः. Again, संकर may fit in Part B. कारक seems to combine grammatical concepts of both Part C and Part E). (11) कार्य+कारण+कर्तृत्व कार्यकारणकर्तृत्वे 13’29

Part B – There are words containing -कर, which is an उपपदम् used in compound words. अकीर्तिकरम् 2’2 अनुद्वेगकरम् 17’15 कुसुमाकरः 10’35 निःश्रेयसकरौ 5’2 मकरः 10’31 (This word मकरः does not seem to have anything to do with the suffix कर. Or, maybe, there is some relevance.) सुदुष्करम् 6’34

Part C – There are also words containing -कार, which is primarily a घञ्-कृदन्तम् but it is also used as an उपपदम् in a compound word.

Part C-1 with कार as घञ्-कृदन्तम् अधिकारः 2’47 निर्विकारः 18’26 विकारान् 13’19 अनुपकारिणे 17’20 प्रत्युपकारार्थम् 17’21 यद्विकारि 13’3 अप्रतिकारम् 1’46 सविकारम् 13’6

Part C-2 with कार as an उपपदम् in a compound word अकारः 10’33 अनहंकारः 13’8 अहंकारविमूढात्मा 3’27 अहंकारम् 16’18, 18’53, 18’59 अहंकारः 7’4, 13’5 अहंकारात् 18’58 ओंकारः 9’17 कामकारतः 16’23 कामकारेण 5’12 दम्भाहंकारसंयुक्ताः 17’5 निरहंकारः 2’71, 12’13 सत्कारमानपूजार्थम् 17’18

Part D – Whereas कृदन्त-s are words with affixation of कृत्-प्रत्यय-s, the word कृत् itself is obtained by affixation of a कृत्-प्रत्यय क्विप्. In Apte’s dictionary – कृत् a. [कृ-क्विप्] (Generally at the end of comp.) Accomplisher, doer, maker, performer, manufacturer, composer &c.; पाप˚, पुण्य˚, प्रतिमा˚ &c. -m. 1 A class of affixes used to form derivatives (nouns, adjectives &c.) from roots. -2 A word so formed; कृद्ग्रहणे गतिकारक-पूर्वस्यापि ग्रहणम् Paṅ. Śekh. Here in Part D words ending in कृत् – कल्याणकृत् 6’40 कुलक्षयकृतम् 1’38, 1’39 कृत्स्नकर्मकृत् 4’18 पापकृत्तमः 4’36 प्रियकृत्तमः 18’69 मत्कर्मकृत् 11’55 लोकक्षयकृत् 11’32 वेदान्तकृत् 15’15

Part E – There is a कृत्-प्रत्यय ण्वुल् which affixes to धातु-s as अक and lends a meaning of doer of an action. Meaning of this प्रत्यय thus contains a linkage with कृ-धातुः. Such words are – नायकाः 1’7 पातकम् 1’38 पावकः 2’23, 10’23, 15’6 प्रकाशकम् 14’6 भयानकानि 11’27 रसात्मकः 15’13 रागात्मकम् 14’7 स्वकम् 11’50 हिंसात्मकः 18’27

Part F – There are तद्धित-प्रत्यय-s ठक् ठञ् ठन् which affix as इक, Their इक-form and their meaning seems to have relevance to कृ-धातुः.  व्यवसायात्मिका 2’41, 2’44 सात्त्विकप्रियाः 17’8 सात्त्विकम् 14’16, 17’17, 17’20, 18’20, 18’23, 18’37 सात्त्विकः 17’11, 18’9, 18’26 सात्त्विकाः 7’12, 17’4 सात्त्विकी 17’2 18’30, 18’33 सामासिकस्य 10’33

Part G – There are words referring to the family/dynasty name कुरु. Many of them are compound words starting with this family/dynasty name कुरु. It may be that this family name itself came from the characteristics of industriousness of some ancient person in the family lineage. In effect the family-name can be considered as having in its etymology derivation from कृ-धातुः. Such words are – कुरुक्षेत्रे 1’1 कुरुनन्दन 2’41, 6’43, 14’13 कुरुप्रवीर 11’48 कुरुवृद्धः 1’12 कुरुश्रेष्ठ 10’19 कुरुसत्तम 4’31 कुरून् 1’25

Part H – The word महीकृते 1’34 has कृते, which is by itself an indeclinable. It seems to have derivation from धातुः कृ, especially when noticing that it has an alternative form as कृतेन. It is used both independently and also at the end of a compound. In Apte’s dictionary – कृते कृतेन ind. (With gen. or in comp.) For, for the sake of, on account of; अमीषां प्राणानां … कृते Bh.3.36. कृते किं नास्माभिर्विगलितविवेकैः … ibid. काव्यं यशसे$र्थकृते K. P.1; Bg.1.35; Y.1.216; Ś.6.

-o-O-o-


Categories: Sanskrit Blogs

गीतायां धातवः (२)

Sun, 06/08/2014 - 13:26

Even when I was compiling the second installment, I came across a booklet published in 2010 – गीताधातुरूपावलिः compiled by डॉ. विश्वास and reviewed by डॉ. एन्. लक्ष्मीनारायणभट्ट of संस्कृतभारती देहली.

I am happy that my compilation is different, because I have  explored even such  धातु-s, which are implicit in the derivation व्युत्पत्ति of words. This compilation is not of just those धातु-s, which are obvious in the क्रियापदानि.

I think, exploring धातु-s, which are implicit in the व्युत्पत्ति of words, helps to delve deeper and helps to understand every word more deeply. I hope this is more studious approach and would be as much more helpful for “students” of गीता. Admittedly, I am a student myself and want to understand every word as deeply as possible.

It is also charming how a धातु is designated and its meaning crisply detailed in धातुपाठ. In dictionaries, the meanings, as detailed, read too long.

However, where I could not find reference of some धातु in the धातुपाठ, there, I have put in meanings obtained from the on-line Practical Sanskrit Dictionary by Prin. V. S. Apte, available athttp://dsal.uchicago.edu/dictionaries/apte/. In fact all the व्युत्पत्ति-s are obtained from this dictionary only. This dictionary is important and dear to me, because I get the व्युत्पत्ति-s here.

It gives me immense pleasure, realizing that study of व्युत्पत्ति-s is again an important and a very, very interesting aspect of studying and getting to understand a word.

As mentioned in the previous post, even when compiling this second installment, धातु-s in the previous post have also been updated with more relevant words from the 15 श्लोक-s studied here. So every previous post also merits to be visited again and again.

I edited the first post of this category, detailing 40 धातु-s obtained from words in first 4 श्लोक-s. Here are 40 more धातु-s are obtained from next 10 श्लोक-s. It seems, this will be the trend, more श्लोक-s to obtain same number of धातु-s.

 

धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् ।
पुरुजित्कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुंगवः ॥ १- ५॥

(४१-अ) धृष् – १०.३८८ सेट् उ०| धृष प्रसहने |

  • धृष्टकेतुः (१-५) धृष्टद्युम्नः (१-१७) – विशिष्टः शब्दः धृष्ट

(४१-आ) धृष् – ५.२५ सेट् प०| ञिधृषा प्रागल्भ्ये |

  • धृष्टकेतुः (१-५) धृष्टद्युम्नः (१-१७) – विशिष्टः शब्दः धृष्ट

(४२) वीर (वीर्) – १०.४४५ सेट् आ०| वीर विक्रान्तौ |

  • वीर्यवान् (१-५, १-६)

(४३-अ) भुज् – ७.१७अनिट् प०| भुज पालनाभ्यवहारयोः |

  • कुन्तिभोजः (१-५) – विशिष्टः शब्दः भोजः |

(४३-आ) भुज् – ६.१५३ प०| भुजो कौटिल्ये |

युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान् ।
सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः ॥ १- ६॥

(४४-अ) मन् – ८.९सेट् आ०| मनु अवबोधने |

  • युधामन्युः (१-६) – विशिष्टः शब्दः मन्युः – मन्-युच् Uṇ.3.2

(४४-आ) मन् – ४.७३ अनिट् आ०| मन ज्ञाने |

(४४-इ) मन् – १०.२३३सेट् आ०| मान स्तम्भे |

(४५) क्रम् – १.५४५सेट् प०| क्रमु पादविक्षेपे |

  • विक्रान्तः (१-६)

(४६) ओज् – १.  ??? उ० | In Apte’s dictionary 1 To be strong or able. -2 To increase, grow.

  • उत्तमौजाः (१-६) – विशिष्टः शब्दः ओजस्

(४७) भन्द् – १.१२सेट् आ०| भदि कल्याणे सुखे च |

  • सौभद्रः (१-६, १-१८) – विशिष्टः शब्दः सुभद्रा भद्र [भन्द्-रक् नि˚ नलोपः Uṇ.2.28]

अस्माकं तु विशिष्टा ये तान्निबोध द्विजोत्तम ।
नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान्ब्रवीमि ते ॥ १- ७॥

(४८-अ) बुध् – १.९९४ सेट् प०| बुध अवगमने |

  • निबोध (१-७) |

(४८-आ) बुध् – १.१०१६सेट् उ०| बुधिर् बोधने |

(४८-इ) बुध् – ४. ६८अनिट् आ०| बुध अवगमने |

(४९) नी – १.१०४९अनिट् उ०| णीञ् प्रापणे |

  • नायकाः (१-७) – नायक [नी-ण्वुल्] |

(५०-अ) सि – ५.२अनिट् उ०| षिञ् बन्धने |

  • सैन्यस्य (१-७) – सैन्यः [सेनायां समवैति त्र्य] |

(५०-आ) सि – ९.५अनिट् उ०| षिञ् बन्धने |

  • सैन्यस्य (१-७) – सेना [सि-न, सह इनेन प्रभुणा वा Uṇ. 3.1]

(५१-अ) ज्ञा – ९.४३अनिट् प०| ज्ञा अवबोधने |

  • संज्ञार्थम् (१-७) – विशिष्टः शब्दः संज्ञा

(५१-आ) ज्ञा – १०.२५८सेट् उ०| ज्ञा नियोगे |

(५१-इ) ज्ञा – १.९२३ मारणतोषणनिशामनेषु ज्ञा [मित्]|

(५२) अर्थ (अर्थ्) – १०.४४७सेट् आ०| अर्थ उपयाञ्छायाम् |

  • संज्ञार्थम् (१-७) – अर्थम् – अर्थम्, अर्थे, अर्थाय has an adverbial force

भवान्भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिञ्जयः ।
अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च ॥ १- ८॥

(५३) भी – ३.२ अनिट् प०| ञिभी भये |

  • भीष्मः (१-८) भीष्मः [भी-णिच्-सुक्-अपादाने मक्]
  • भीमकर्मा (१-१५) भीम a. [बिभेत्यस्मात्, भी अपादाने मक]

(५४) कर्ण (कर्ण्) – १०.४७० सेट् उ०| कर्ण भेदने (इति धात्वन्तरमित्यपरे)

  • कर्णः (१-८) विकर्णः (१-८)

(५५-अ) कृप् – १.८७५सेट् आ०| कृप(म्)[क्रप(म्)कप(म्)]कृपायां गतौ च |

  • विशिष्टः शब्दः – कृपः (१-८)

(५५-आ) कृप् – १.८६६ सेट् आ०| कृपू सामर्थ्ये |

(५५-इ) कृप् – १०.२७८ सेट् उ०| कृपेश्च अवकल्कने | मिश्रीकरण इत्येके | चिन्तन इत्यन्ये |

(५६-अ) दा – ३.१० अनिट् उ०| डुदाञ् दाने |

  • सौमदत्तिः (१-८) देवदत्तम् (१-१५) | विशिष्टः शब्दः दत्त

(५६-आ) दा – १. १०७९अनिट् प०| दाण् दाने |

  • सौमदत्तिः (१-८) देवदत्तम् (१-१५) – विशिष्टः शब्दः दत्त

(५६-इ) दा – २.५४ अनिट् प०| दाप् लवने |

अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः ।
नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः ॥ १- ९॥

(५७) त्यज् – १.११४१अनिट् प०| त्यज हानौ |

  • त्यक्तजीविताः (१-९) – विशिष्टः शब्दः त्यक्त

(५८) जीव् – १.६४३ सेट् प०| जीव प्राणधारणे |

  • त्यक्तजीविताः (१-९) – विशिष्टः शब्दः जीविताः

(५९) शस् – १. ८२८ सेट् प०| शसु हिंसायाम् |

  • नानाशस्त्रप्रहरणाः (१-९), शस्त्रसंपाते (१-२०) – विशिष्टः शब्दः शस्त्र – शस्त्रम् [शस्-ष्ट्रन्]

(६०) हृ – १.१०४६ अनिट् उ०| हृञ् हरणे |

  • नानाशस्त्रप्रहरणाः (१-९) – विशिष्टः शब्दः प्रहरणाः – हरणम् [हृ-भावे ल्युट्]

(६१) शॄ – ९.२१ सेट् प०| शॄ हिंसायाम् |

  • युद्धविशारदाः (१-९) – विशिष्टः शब्दः विशारदाः – शार a. [शार्-अच् शॄ-घञ् वा]

(६२) शार् – 1 U. (शारयति-ते) 1U ?? or 10 U. ? – Not in धातुपाठ

  • युद्धविशारदाः (१-९) – विशिष्टः शब्दः विशारदाः – शार a. [शार्-अच् शॄ-घञ् वा]

अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् ।
पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम् ॥ १- १०॥

(६३-अ) आप् – १०.३७६ सेट् उ०| आपॢ (आपॢ) लम्भने |

  • अपर्याप्तम्  (१-१०) पर्याप्तम्  (१-१०)

(६३-आ) आप् – ५.१६ अनिट् प०| आपॢ व्याप्तौ |

  • अपर्याप्तम्  (१-१०) पर्याप्तम्  (१-१०)

(६४-अ) बल् – १.९७४ सेट् प०| बल प्राणने धान्यावरोधे च (धान्यावरोधने च) |

(६४-आ) बल् – १०.१२३ सेट् उ०| बल(म्)प्राणने |

  • बलम् (१-१०) – बलम् [बल्-अच्]

(६५) रक्ष् – १.७४६ सेट् प०| रक्ष पालने |

  • अभिरक्षितम् (१-१०) अभिरक्क्षन्तु (१-११)

अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः ।
भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि ॥ १- ११॥

(६६) स्था – १.१०७७ अनिट् प०| ष्ठा गतिनिवृत्तौ |

  • अवस्थिताः (१-११) स्थितौ (१-१४) व्यवस्थितान् (१-२०) स्थापय (१-२१) अवस्थितान् (१-२२)
  • युधिष्ठिरः (१-१६) – विशिष्टः शब्दः स्थिरः – स्थिर a. [स्था-किरच्]

तस्य सञ्जनयन्हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः ।
सिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान् ॥ १- १२॥

(६७-अ) जन् – ३.२५ सेट् प०| जन जनने |

(६७-आ) जन् – ४.४४ सेट् आ०| जनी प्रादुर्भावे |

  • सञ्जनयन् (१-१२)

(६८-अ) हृष् – ४. १४२ सेट् प०| हृष तुष्टौ |

  • हर्षम् (१-१२)

(६८-आ) हृष् – १.८०६ सेट् प०| हृषु अलीके |

  • हृषीकेशम् (१-२१) – विशिष्टः शब्दः – हृषीक – हृषीकम् [हृष्-ई कक् Uṇ.4.26]

(६९-अ) वृध् – १. ८६३ सेट् आ०| वृधु वृधौ |

(६९-आ) वृध् – १०.३१३ सेट् उ०| वृधु भाषार्थाः |

  • कुरुवृद्धः (१-१२)

(७०) नद् – १.५६ सेट् प०| णद अव्यक्ते शब्दे |

  • सिंहनादम्(१-१२) – विशिष्टः शब्दः – नाद
  • विनद्य (१-१२) व्यनुनादयन् (१-१९)

(७१-अ) शम् – ४.९८ सेट् प०| शमु उपशमे |

(७१-आ) शम् – १.९५२ | शमो दर्शने [मित्]

(७१-इ) शम् – १०.२१८ सेट् आ०| शम-[आलोचने]

  • शङ्खम्  (१-१२) महाशङ्खम् (१-१५) शङ्खान् (१-१८) – शङ्खः ङ्खम् [शम्-ख Uṇ.1.12]

(७२) ध्मा – १.१०७६ अनिट् प०| ध्मा शब्दाग्निसंयोगयोः |

  • दध्मौ (१-१२) प्रदध्मतुः (१-१४) दध्मुः (१-१८)

(७३-अ) तप् – १.११४० अनिट् प०| तप सन्तापे |

(७३-आ) तप् – १०.३५० सेट् उ०| तप दाहे |

(७३-इ) तप् – ४.५४ अनिट् आ०| तप [दाहे]ऐश्वेर्ये वा |

  • प्रतापवान् (१-१२)

ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः ।
सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत् ॥ १- १३॥

(७४) हन् – २.२ अनिट् प०| हन हिंसागत्योः |

  • अभ्यहन्यन्त (१-१३)

(७५) शब्द् – १०.२३९ सेट् उ०| शब्द [भाषणे] (शब्दक्रियायाम्) उपसर्गादाविष्कारे च |

  • शब्दः (१-१३)

(७६-अ) भू – १.१ सेट् प०| भू सत्तायाम् |

  • अभवत् (१-१३)

(७६-आ) भू – १०.३८२ सेट् उ० (आ०)| भू प्राप्तौ |

(७६-इ) भू – १०.२७७ सेट् उ०| भुवोऽवकल्कने | मिश्रीकरण इत्येके | चिन्तन इत्यन्ये |

ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ ।
माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः ॥ १- १४॥

(७७-अ) युज् – ७.७ अनिट् उ०| युजिर् योगे |

  • युक्ते(१-१४) |

(७७-आ) युज् – ४.७४ अनिट् आ०| युज समाधौ |

(७७-इ) युज् – १०.३३८ सेट् उ०| युज-[संयमने] |

(७८) मह् – १. ८३१ सेट् प०| मह पूजायाम् |

  • महति (१-१४)

(७९) स्यन्द् – आपटे-महाभागस्य शब्दकोशे 1 Ā. (स्यन्दते) Not in धातुपाठ

स्यन्दः / स्यन्दनः A war-chariot, a car or chariot in general

  • स्यन्दने (१-१४) – स्यन्दः [स्यन्द्-भावे घञ्] | स्यन्दन [स्यन्द्-ल्यु ल्युट् वा]

(८०-अ) दिव् – ४.१ सेट् प०| दिवु क्रीडा-विजिगीषा-व्यवहार-द्युति-स्तुति-मोद-मद-स्वप्न-कान्ति-गतिषु |

(८०-आ) दिव् – १०.२३० सेट् आ०| दिवु परिकूजने |

(८०-इ) दिव् – १०.२४९ सेट् उ०| दिवु मर्दने |

  • दिव्यौ (१-१४)
  • देवदत्तम् (१-१५) सहदेवः (१-१६) – विशिष्टः शब्दः देव

-o-O-o-


Categories: Sanskrit Blogs

गीतायां धातवः (१)

Sun, 06/08/2014 - 13:13

Etymology of most words in Sanskrit can be traced to one धातु or another. So to understand Sanskrit words, and in turn to understand गीता, it becomes important to know the धातु, from which words in गीता are derived.

At this blog I have already presented study of many धातु-s. But it came to mind that there can be a tabular compilation of the धातु-s. And it is turning out to be an interesting study.

When studying words in just first seven श्लोक-s, number of धातु-s, I could trace to, turned out to be as many as 52, as below.There is a long way to go to complete all the 700 श्लोक-s.

This tabulation is not final. Many of these धातु-s will be relevant to many more words, coming in other श्लोक-s. So, this tabulation will be revised for every such occurrence.

Number of धातु-s in words in गीता would of course be a large number, but, maybe, not more than 2200-odd धातु-s listed by पाणिनि in his धातुपाठ. By the way, I could not find धातु ओज्, listed at #४६ below, in the धातुपाठ at http://sanskritdocuments.org/all_sa/dhatupathaindex_sa.html. But I did find the धातु mentioned in Apte’s dictionary at http://dsalsrv02.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/contextualize.pl?p.1.apte.2682502

I first compiled the study in a tabular format such as -

अनुक्र.

धातुः

गणः सेट्/अनिट्, पदम्

धातुपाठे

गीतायाम् संदर्भः

विशिष्टः शब्दः

व्युत्पत्तिः

श्रि

१. १०४४ सेट् उ०

श्रिञ् सेवायाम्

श्रीपरमात्मने

श्रीमद्भगवद्गीता

श्री

श्री

९. ३ अनिट् उ०

श्रीञ् पाके

श्रीपरमात्मने

श्री

Having made two posts like this, I realized that, it was difficult to relate the विशिष्टः शब्दः in the sixth column and its व्युत्पत्ति in the last column. I thought it good to rewrite it all. So, here below is now study of first 40 धातु-s up to श्लोक १-४.

गीतायां धातवः – संदर्भानुक्रमेण

ॐ श्रीपरमात्मने नमः

(१) श्रि – १. १०४४ सेट् उ०| श्रिञ् सेवायाम् |

  • श्रीपरमात्मने – विशिष्टः शब्दः श्री
  • श्रीमद्भगवद्गीता – विशिष्टः शब्दः श्री

(२) श्री – ९. ३ अनिट् उ० | श्रीञ् पाके |

  • श्रीपरमात्मने – विशिष्टः शब्दः श्री

(३अ) नम् – १. ९४४ | नमामनुपसर्गाद्वा [मित्]

(३आ)  नम् – १. ११३६ अनिट् प०| णम प्रह्वत्वे शब्दे च

  • श्रीपरमात्मने नमः- विशिष्टः शब्दः नमः

अथ श्रीमद्भगवद्गीता

अथ – अव्ययम् | तथापि “इतः प्रारभते” इति क्रियापदात्मकः अर्थः |

(४अ) भज् – १.११५३ अनिट् उ० | भज सेवायाम् |

(४आ) भज् – १०. २५९ सेट् उ० | भज विश्राणने |

  • श्रीमद्भगवद्गीता – विशिष्टः शब्दः भगवत्

(५अ) भञ्ज् – ७. १६ अनिट् प०| भञ्जो आमर्दने |

(५आ) भञ्ज् – १०. २९० सेट् उ०| भजि- [भाषार्थः]

  • श्रीमद्भगवद्गीता – विशिष्टः शब्दः भगवत्

(६) गै – १. १०६५ अनिट् प० | गै शब्दे |

  • श्रीमद्भगवद्गीता – विशिष्टः शब्दः गीता

अथ प्रथमोऽध्यायः

(७-अ) प्रथ् – १. ८६९ सेट् आ० | प्रथ(म्)प्रख्याने |

(७-आ) प्रथ् – १०. २७ सेट् उ० | प्रथ प्रख्याने |

  • प्रथमोऽध्यायः – विशिष्टः शब्दः प्रथमः

(८-अ) अय् – १. ५४६ सेट् आ० | अय- [गतौ]

(८-आ) अय् – १.१०३१ सेट् उ० | (अय गतौ) |

  • अध्यायः – अधि + आ + अयः
  • अयनेषु  (१-११) – अयन a. [अय्-ल्युट्]

(९-अ) इ – २. ४० अनिट् प० | इण् गतौ |

  • अध्यायः – अधि + आ + अयः
  • अयनेषु  (१-११) – अयन a. [अय्-ल्युट्]
  • समवेताः (१-१) – सम् + अव + इत
  • समितिञ्जयः – विशिष्टः शब्दः समिति – सम् + इ → समिति

(९ आ) इ – २. ४१अनिट् आ० | इङ् अध्ययने | (नित्यमधिपूर्वः )

  • अध्यायः – अधि + आ + अयः |

(९-इ) इ – २. ४२अनिट् प० | इक् स्मरणे | (अयमप्यधिपूर्वः) |

  • अध्यायः – अधि + आ + अयः |

(१०) ई – ४. ३८ अनिट् आ०| ईङ् गतौ |

  • अध्यायः – अधि + आ + अयः |
  • समवेताः (१-१) – सम् + अव + ईत |

धृतराष्ट्र उवाच

(११-अ) धृ – १.१११५ अनिट् आ०| धृङ् अवध्वंसने |

  • धृतराष्ट्र – विशिष्टः शब्दः धृत |
  • धार्तराष्ट्राणाम् (१-१९) – विशिष्टः शब्दः धृत |
  • धार्तराष्ट्रान् (१-२०) – विशिष्टः शब्दः धृत |

(११-आ) धृ – १. १०४७अनिट् उ० | धृञ् धारणे

  • धृतराष्ट्र – विशिष्टः शब्दः धृत |
  • धार्तराष्ट्राणाम् (१-१९) – विशिष्टः शब्दः धृत |
  • धार्तराष्ट्रान् (१-२०) – विशिष्टः शब्दः धृत |
  • धर्मक्षेत्रे (१-१) – विशिष्टः शब्दः धर्मः [ध्रियते लोकोऽनेन, धरति लोकं वा धृ-मन्; cf. Uṇ 1. 137]

(११-इ) धृ – ६. १४८ अनिट् आ०| धृङ् अवस्थाने |

  • धृतराष्ट्र – विशिष्टः शब्दः धृत |
  • धार्तराष्ट्राणाम् (१-१९) – विशिष्टः शब्दः धृत |
  • धार्तराष्ट्रान् (१-२०) – विशिष्टः शब्दः धृत |
  • धर्मक्षेत्रे (१-१) – विशिष्टः शब्दः धर्मः [ध्रियते लोकोऽनेन, धरति लोकं वा धृ-मन्; cf. Uṇ 1. 137]

(१२) राज् – १. ९५६ सेट् उ० | राजृ दीप्तौ |

  • धृतराष्ट्र – विशिष्टः शब्दः राष्ट्रम् – [राज्-ष्ट्रन् Uṇ.4.167]
  • राजा (१-२), (१-१६) – [राज्-कनिन् रञ्जयति रञ्ज्-कनिन् नि ˚ वा Uṇ.1.145]
  • विराटः (१-४),  (१-१७)
  • काशिराजः (१-५)
  • धार्तराष्ट्राणाम् (१-१९), धार्तराष्ट्रान् (१-२०)

(१३-अ) वच् – २. ५८ अनिट् प०| वच परिभाषणे |

(१३-आ) वच् – १०. ३८०सेट् उ०| वच परिभाषणे |

  • उवाच
  • वचनम् (१-२)
  • वाक्यम् (१-२१) – [वच्-ण्यत् चस्य कः]

धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः ।
मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय ॥ १- १॥

सञ्जय उवाच ।

(१४-अ) क्षि – ६. १४३अनिट् प०| क्षिर्भाषायामित्येके । क्षि निवासगत्योः |

  • धर्मक्षेत्रे (१-१) – विशिष्टः शब्दः क्षेत्रम्
  • कुरुक्षेत्रे (१-१) – विशिष्टः शब्दः क्षेत्रम्

(१४-आ) क्षि – १. २६९ अनिट् प०| क्षि क्षये |

(१४-इ) क्षि – ५. ३३सेट् प०| क्षि- [क्षी- ][हिंसायाम्]

(१५) युध् – ४. ६९ अनिट् आ०| युध सम्प्रहारे |

  • युयुत्सवः (१-१) – योद्धुम् इच्छति इति युयुत्सुः
  • दुर्योधनः (१-२) – दुष्करं योधनं अनेन सह
  • युधि (१-४)
  • युयुधानः (१-४)
  • युधामन्युः (१-६)
  • युद्धविशारदाः (१-९) – विशिष्टः शब्दः युद्धम् |
  • युधिष्ठिरः (१-१६) – विशिष्टः शब्दः युधि
  • योद्धुकामान् (१-२२)
  • योद्धव्यम् (१-२२)
  • योत्स्यमानान् (१-२३)

(१६-अ) कृ – ८. १० अनिट् उ०| डुकृञ् करणे |

  • अकुर्वत (१-१)
  • भीमकर्मा (१-१५)

(१६-आ) – कृ – १. १०४८ अनिट् उ०| (कृञ् करणे) |

  • भीमकर्मा (१-१५) – विशिष्टः शब्दः कर्मा

(१६-इ) – कृ – ५. ७ अनिट् उ०| कृञ् हिंसायाम् |

(१७-अ) जि १. ६४२अनिट् प०| जि जये |

  • संजय (१-१) सम् + जि
  • समितिञ्जयः (१-८) – विशिष्टः शब्दः जयः |
  • धनञ्जयः (१-१५) – विशिष्टः शब्दः जयः |
  • अनन्तविजयम् (१-१६) – विशिष्टः शब्दः विजयः |

(१७-आ) जि – १. १०९६ अनिट् प०| जि- [अभिभवे]

  • पुरुजित् (१-५)
  • समितिञ्जयः (१-८)
  • धनञ्जयः (१-१५)
  • अनन्तविजयम् (१-१६)

(१७-इ) जि – १०. ३२४ सेट् उ०| जि- [[भाषार्थः]च] |

दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा ।
आचार्यमुपसंगम्य राजा वचनमब्रवीत् ॥ १- २॥

(१८) दृश् – १. ११४३ अनिट् प०| दृशिर् प्रेक्षणे |

  • दृष्ट्वा (१-२), (१-२०)
  • पश्य (१-३)

(१९) उह् – १. ८४० सेट् प०| उहिर् अर्दने |

  • व्यूढम् (१-२) व्यूढाम् (१-३) – क्त-कृदन्तं “वि + उह्”-धातोः |

(२०) ऊह्  - १. ७३५ सेट् आ०| ऊह वितर्के |

  • व्यूढम् (१-२) व्यूढाम् (१-३) – क्त-कृदन्तं “वि + उह्”-धातोः |

(२१) वह् – १. ११५९ अनिट् उ०| वह प्रापणे |

  • व्यूढम् (१-२) व्यूढाम् (१-३) – क्त-कृदन्तं “वि + उह्”-धातोः |

(२२-अ) चर् – १. ६४०सेट् प०| चर गत्यर्थाः | चरतिर्भक्षणार्थोऽपि (चर भक्षणे च)(चरतिर्भक्षणेऽपि) |

  • आचार्यम् (१-२), आचार्य (१-३) – आचिनोति च शास्त्रार्थं आचारे स्थापयत्यपि । स्वयमाचरते यस्तु स आचार्य इति स्मृतः ।।

(२२-आ) चर् – १०. २७४ सेट् उ०| चर संशये |

(२३) गम् – १. ११३७ अनिट् प०| गमॢ- [गतौ] |

  • उपसंगम्य (१-२) – उप + सम् + गम्

(२४) ब्रू – २. ३९सेट् (अनिट्) उ०| ब्रूञ् (ब्रूञ्)व्यक्तायां वाचि |

  • अब्रवीत् (१-२)
  • ब्रवीमि (१-७)
  • आह (१-२१) – आह supposed by Indian grammarians to be derived from ब्रू and by European scholars from अह्

पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम् ।
व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता ॥ १- ३॥

(२५-अ) चम् – १. ९५१ | [न]- चमाम् [मित्] |

  • चमूम् (१-३) – चम्-ऊ Uṇ.1.81

(२५-आ) चम् – १. ५४०सेट् प०| चमु- [अदने] |

(२५-इ) चम् – ५. ३१ सेट् प०| चमु भक्षणे |

(२६) द्रु – १. १०९५अनिट् प०| द्रु गतौ |

  • द्रुपदपुत्रेण (१-३) द्रुपदः (१-१८) – विशिष्टः शब्दः द्रुपदः – द्रुतिः पदयोः यस्य
  • द्रौपदेयाः (१-६) (१-१८)

(२७-अ) पद् – ४. ६५ अनिट् आ०| पद गतौ |

(२७-आ) पद (पद्) – १०. ४४०सेट् आ०| पद गतौ |

  • द्रुपदपुत्रेण (१-३) द्रुपदः (१-१८) – विशिष्टः शब्दः पदम्
  • द्रौपदेयाः (१-६), (१-१८)

(२८) शास् – २. ७० सेट् प०| शासु अनुशिष्टौ |

  • शिष्येण (१-३) – शिष्यः – शास्-क्यप् |

(२९-अ) शिष् – ७. १४ अनिट् प०| शिषॢ विशेषणे |

  • शिष्येण (१-३)
  • विशिष्टाः (१-७)

(२९-आ) शिष् – १. ७८३ सेट् प०| शिष- [हिंसार्थः] |

(२९-इ) शिष् – १०. ३४९ सेट् उ०| शिष असर्वोपयोगे |

(३०) धी – ४. ३१ अनिट् आ०| (ओ)धीङ् आधारे |

  • धीमता (१-३)

(३१) धि – ६. १४२ अनिट् प०| धि धारणे |

  • धीमता (१-३)

अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि ।
युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः ॥ १- ४॥

(३२-अ) शूर (शूर्) – १०. ४४४ सेट् आ०| शूर- [विक्रान्तौ] |

(३२-आ) शूर् – ४. ५२सेट् आ०| शूरी हिंसास्तम्भनयोः (हिंसस्तम्भयोः) |

  • शूराः (१-४)

(३३-अ) इष् – ४. २२सेट् प०| इष [ईष]गतौ |

  • महेष्वासाः (१-४) परमेष्वासाः (१-१७) – विशिष्टः शब्दः इषुः – इष्वासाः इषवे आसः इष्-उ; cf. also Uṇ.1.13

(३३-आ) इष् – ६. ७८सेट् प०| इष (इषु)इच्छायाम् |

(३३-इ) इष् – ९. ६१ सेट् प०| इष आभीक्ष्ण्ये |

(३४-अ) अस् – १. १०२९ सेट् उ०| अस गतिदीप्त्यादानेषु |

(३४-आ) अस् – २. ६०सेट् प०| अस भुवि |

(३४-इ) अस् – ४. १०६ सेट् प०| असु क्षेपणे |

  • महेष्वासाः (१-४) परमेष्वासाः (१-१७) – विशिष्टः शब्दः आसः

(३५) आस् – २.११ सेट् आ० | आस उपवेशने |

  • महेष्वासाः (१-४) | परमेष्वासाः (१-१७) – विशिष्टः शब्दः आसः |

(३६) भी – ३.२अनिट् प० | ञिभी भये |

  • भीमार्जुनसमाः (१-४) – विशिष्टः शब्दः भीम | भी अपादाने मक

(३७-अ) अर्ज् – १.२५६सेट् प० | अर्ज- [अर्जने]

  • भीमार्जुनसमाः (१-४) – विशिष्टः शब्दः अर्जुनः | अर्ज्-उनन् णिलुक् च Uṇ.3.58

(३७-आ) अर्ज् – १०. २५०सेट् उ० | अर्ज प्रतियत्ने (सम्पादने च) |

  • भीमार्जुनसमाः (१-४) – विशिष्टः शब्दः अर्जुनः

(३८) ऋज् – १. २००सेट् आ० | ऋज गतिस्थानार्जनोपार्जनेषु

  • भीमार्जुनसमाः (१-४) – विशिष्टः शब्दः अर्जुनः

(३९-अ) सम् – १.९६३सेट् प० | षम- [अवैकल्ये (वैकल्ये)

  • भीमार्जुनसमाः (१-४) - विशिष्टः शब्दः समाः

(३९-आ) सम् - ४. १३२सेट् प०| समी [परिमाणे] इत्येके |

  • भीमार्जुनसमाः (१-४) – विशिष्टः शब्दः समाः

(४०) रम् – १.९८९अनिट् आ०| रमु क्रीडायाम् | रम इति माधवः |

  • महारथः (१-४) महारथाः (१-६) महारथः (१-१७) – विशिष्टः शब्दः रथः | रम्यते अनेन अत्र वा, रम्-कथन्; cf. Uṇ.2.2

-o-O-o-


Categories: Sanskrit Blogs

गीतायां धातवः (२)

Wed, 04/16/2014 - 22:51

 

Even when I was compiling this second installment, I came across a booklet published in 2010 – गीताधातुरूपावलिः compiled by डॉ. विश्वास and reviewed by डॉ. एन्. लक्ष्मीनारायणभट्ट of संस्कृतभारती देहली.

I am happy that my compilation is different, because I have  explored even such  धातु-s, which are implicit in the derivation व्युत्पत्ति of words. This compilation is not of just those धातु-s, which are obvious in the क्रियापदानि.

I think, exploring धातु-s, which are implicit in the व्युत्पत्ति of words, helps to delve deeper and helps to understand every word more deeply. I hope this is more studious approach and would be as much more helpful for “students” of गीता. Admittedly, I am a student myself and want to understand every word as deeply as possible.

It is also charming how a धातु is designated and its meaning crisply detailed in धातुपाठ. In dictionaries, the meanings, as detailed, read too long.

However, where I could not find reference of some धातु in the धातुपाठ, there, I have put in meanings obtained from the on-line Practical Sanskrit Dictionary by Prin. V. S. Apte, available at http://dsal.uchicago.edu/dictionaries/apte/. In fact all the व्युत्पत्ति-s are obtained from this dictionary only. This dictionary is important and dear to me, because I get the व्युत्पत्ति-s here.

It gives me immense pleasure, realizing that study of व्युत्पत्ति-s is again an important and a very, very interesting aspect of studying and getting to understand a word.

As mentioned in the previous post, even when compiling this second installment, धातु-s in the previous post have also been updated with more relevant words from the 15 श्लोक-s studied here. So every previous post also merits to be visited again and again.

In the first post of this category, there were ५२ धातु-s obtained from words in first 7 श्लोक-s. Here ५० more धातु-s are obtained from next 15 श्लोक-s. It seems, this will be the trend for further ५० धातु-s to be obtained – more श्लोक-s for same number of new धातु-s to be obtained.

अनुक्र.

धातुः

गणः, सेट्/अनिट्, पदम्

धातुपाठे

गीतायाम् संदर्भः

विशिष्टः शब्दः

व्युत्पत्तिः

५३

भी

३. २अनिट् प०

ञिभी भये

भीष्मः (१-८) भीमकर्मा (१-१५)

भीष्मः [भी-णिच्-सुक्-अपादाने मक्]

भीम a. [बिभेत्यस्मात्, भी अपादाने मक]

५४

कर्ण (कर्ण्)

१०.४७० सेट् उ०

कर्ण भेदने (इति धात्वन्तरमित्यपरे)

कर्णः (१-८) विकर्णः (१-८)

५५-अ

कृप्

१. ८७५सेट् आ०

कृप(म्)[क्रप(म्)कप(म्)]कृपायां गतौ च

कृपः (१-८)

५५-आ

कृप्

१. ८६६ सेट् आ०

कृपू सामर्थ्ये

कृपः (१-८)

५५-इ

कृप्

१०. २७८ सेट् उ०

कृपेश्च अवकल्कने | मिश्रीकरण इत्येके | चिन्तन इत्यन्ये

कृपः (१-८)

५६-अ

दा

३. १० अनिट् उ०

डुदाञ् दाने

सौमदत्तिः (१-८)

देवदत्तम् (१-१५)

दत्त

५६-आ

दा

१. १०७९अनिट् प०

दाण् दाने

सौमदत्तिः (१-८)

देवदत्तम् (१-१५)

दत्त

५६-इ

दा

२. ५४ अनिट् प०

दाप् लवने

५७

त्यज्

१. ११४१अनिट् प०

त्यज हानौ

त्यक्तजीविताः (१-९)

त्यक्त

५८

जीव्

१. ६४३ सेट् प०

जीव प्राणधारणे

त्यक्तजीविताः (१-९)

जीविताः

५९

शस्

१. ८२८ सेट् प०  

शसु हिंसायाम्

नानाशस्त्रप्रहरणाः (१-९), शस्त्रसंपाते (१-२०)

शस्त्र

शस्त्रम् [शस्-ष्ट्रन्]

६०

हृ

१. १०४६ अनिट् उ०

हृञ् हरणे

नानाशस्त्रप्रहरणाः (१-९),

प्रहरणाः

हरणम् [हृ-भावे ल्युट्]

६१

शॄ

सेट् प० | ९. २१

शॄ हिंसायाम्

युद्धविशारदाः (१-९)

विशारदाः

शार a. [शार्-अच् शॄ-घञ् वा]

६२

शार्

1 U. (शारयति-ते) 1U ?? or 10 U. ?

Not in धातुपाठ

युद्धविशारदाः (१-९)

विशारदाः

शार a. [शार्-अच् शॄ-घञ् वा]

६३-अ

आप्

१०. ३७६ सेट् उ०  

आपॢ (आपॢ) लम्भने

अपर्याप्तम्  (१-१०) पर्याप्तम्  (१-१०)

६३-आ

आप्

५. १६ अनिट् प० |

आपॢ व्याप्तौ

अपर्याप्तम्  (१-१०) पर्याप्तम्  (१-१०)

६४-अ

बल्

१. ९७४ सेट् प०

बल प्राणने धान्यावरोधे च (धान्यावरोधने च)

बलम् (१-१०)

बलम् [बल्-अच्]

६४-आ

बल्

१०. १२३ सेट् उ०

बल(म्)प्राणने

बलम् (१-१०)

बलम् [बल्-अच्]

६५

रक्ष्

१. ७४६ सेट् प०

रक्ष पालने

अभिरक्षितम् (१-१०) अभिरक्क्षन्तु (१-११)

६६

स्था

१. १०७७ अनिट् प०

ष्ठा गतिनिवृत्तौ

अवस्थिताः (१-११) स्थितौ (१-१४) युधिष्ठिरः (१-१६) व्यवस्थितान् (१-२०)

स्थापय (१-२१) अवस्थितान् (१-२२)

स्थिरः

स्थिर a. [स्था-किरच्]

६७-अ

जन्

३. २५ सेट् प०

जन जनने

सञ्जनयन् (१-१२)

६७-आ

जन्

४. ४४ सेट् आ०

जनी प्रादुर्भावे

सञ्जनयन् (१-१२)

६८-अ

हृष्

४. १४२ सेट् प०

हृष तुष्टौ

हर्षम् (१-१२), हृषीकेशम् (१-२१)

हृषीक

हृषीकम् [हृष्-ई कक् Uṇ.4.26]

६८-आ

हृष्

१. ८०६ सेट् प०

हृषु अलीके

६९-अ

वृध्

१. ८६३ सेट् आ०

वृधु वृधौ

कुरुवृद्धः (१-१२)

६९-आ

वृध्

१०. ३१३ सेट् उ०

वृधु भाषार्थाः

७०

नद्

१. ५६ सेट् प०

णद अव्यक्ते शब्दे

सिंहनादम्(१-१२) विनद्य (१-१२) व्यनुनादयन् (१-१९)

७१-अ

शम्

४. ९८ सेट् प०

शमु उपशमे

शङ्खम्  (१-१२) महाशङ्खम् (१-१५) शङ्खान् (१-१८)

शङ्खः ङ्खम् [शम्-ख Uṇ.1.12]

७१-आ

शम्

१. ९५२

शमो दर्शने [मित्]

७१-इ

शम्

१०. २१८ सेट् आ०

शम-[आलोचने]

७२

ध्मा

१. १०७६ अनिट् प०   

ध्मा शब्दाग्निसंयोगयोः

दध्मौ (१-१२) प्रदध्मतुः (१-१४) दध्मुः (१-१८)

७३-अ

तप्

१. ११४० अनिट् प०   

तप सन्तापे

प्रतापवान् (१-१२)

७३-आ

तप्

१०. ३५० सेट् उ०

तप दाहे

प्रतापवान् (१-१२)

७३-इ

तप्

४. ५४ अनिट् आ०

तप [दाहे]ऐश्वेर्ये वा

प्रतापवान् (१-१२)

७४

हन्

२. २ अनिट् प०  

हन हिंसागत्योः

अभ्यहन्यन्त (१-१३)

७५

शब्द्

१०. २३९ सेट् उ०

शब्द [भाषणे] (शब्दक्रियायाम्) उपसर्गादाविष्कारे च

शब्दः (१-१३)

७६-अ

भू

१. १ सेट् प०  

भू सत्तायाम्

अभवत् (१-१३)

७६-आ

भू

१०. ३८२ सेट् उ० (आ०)  

भू प्राप्तौ

७६-इ

भू

१०. २७७ सेट् उ०  

भुवोऽवकल्कने | मिश्रीकरण इत्येके | चिन्तन इत्यन्ये

७७-अ

युज्

७. ७ अनिट् उ०   

युजिर् योगे

युक्ते(१-१४)

७७-आ

युज्

४. ७४ अनिट् आ०

युज समाधौ

७७-इ

युज्

१०. ३३८ सेट् उ०

युज-[संयमने]

७८

मह्

१. ८३१ सेट् प०

मह पूजायाम्

महति (१-१४)

७९

स्यन्द्

आपटे-महाभागस्य शब्दकोशे 1 Ā. (स्यन्दते

Not in धातुपाठ

स्यन्दः / स्यन्दनः A war-chariot, a car or chariot in general

स्यन्दने (१-१४)

स्यन्दः [स्यन्द्-भावे घञ्]

स्यन्दन [स्यन्द्-ल्यु ल्युट् वा]

८०-अ

दिव्

४.१ सेट् प० |  

दिवु क्रीडा-विजिगीषा-व्यवहार-द्युति-स्तुति-मोद-मद-स्वप्न-कान्ति-गतिषु

दिव्यौ (१-१४)

देवदत्तम् (१-१५) सहदेवः (१-१६)

दिव्य

देव

८०-आ

दिव्

१०. २३० सेट् आ०

दिवु परिकूजने

८०-इ

दिव्

१०. २४९ सेट् उ०

दिवु मर्दने

८१-अ

धन्

३. २४ सेट् प०  

धन धान्ये 3 P. (दधन्ति) Ved. To bear fruit.

धनञ्जयः (१-१५)

धनम्

धनम् [धन्-अच्]

८१-आ

धन्

1 P. (धनति)

Not in धातुपाठ

To sound

धनुः (१-२०)

धनुस् a. [धन् शब्दे-असि]

८२

वृक्

१. ९७ सेट् आ० (वर्कते) To accept, to seize.

वृक आदाने

वृकोदरः (१-१५)

वृकः

वृकः [Uṇ.3.41]

८३-अ

१. १०८६ अनिट् प०   

ऋ गतिप्रापणयोः

वृकोदरः (१-१५)

उदरम्

उदरम् [उद्-ऋ-अप्]

८३-आ

३. १७ अनिट् प०

ऋ-[गतौ]

वृकोदरः (१-१५)

उदरम्

उदरम् [उद्-ऋ-अप्]

८३-इ

५. ३८ सेट् प०  

ऋ [हिंसायाम्][इत्येके]

८४

९. ३२ सेट् प०

ॠ गतौ

वृकोदरः (१-१५)

उदरम्

उदरम् [उद्-ऋ-अप्]

८५-अ

अम्

१. ५३६ सेट् प०

अम गत्यादिषु (गतौ शब्दे सम्भक्तौ च)

अनन्तविजयम् (१-१६)

अनन्त

अन्त a. [अम्-तन् Uṇ.3.86]

८५-आ

अम्

१. ९५०

[न]अमि-[मित्]

अनन्तविजयम् (१-१६)

अन्त a. [अम्-तन् Uṇ.3.86]

८५-इ

अम्

१०. २४५ सेट् उ०  

अम रोगे

८६-अ

घुष्

१. ७४१ सेट् प० |  

घुषिर् अविशब्दने | शब्द इत्यन्ये पेठुः

सुघोषमणिपुष्पकौ (१-१६)

सुघोष

घोषः [घुष्-भावे घञ्]

८६-आ

घुष्

१०. २५१ सेट् उ०  

घुषिर् विशब्दने

सुघोषमणिपुष्पकौ (१-१६)

घोषः (१-१९)

सुघोष

घोषः [घुष्-भावे घञ्]

८७

मण्

१. ५१६ सेट् प० |

मण-[शब्दार्थः]

मण् 1 P. (मणति) To sound, murmur.

सुघोषमणिपुष्पकौ (१-१६)

मणि

मणिः [मण्-इन् स्त्रीत्वपक्षे वा ङीप्]

८८

पुष्प्

४. १६ सेट् प०

पुष्प विकसने

सुघोषमणिपुष्पकौ (१-१६)

पुष्पक

पुष्पम् [पुष्प् विकाशे-अच्]

८९

पृथ्

१०. २८ सेट् उ०

पृथ प्रक्षेपे

पृथिवीपते (१-१८) पृथक्पृथक् (१-१८) पृथिवीम् (१-१९)

पृथिवी

पृथक्

९०-अ

दॄ

१. ९२० सेट् प०

दॄ(म्)भये

व्यदारयत् (१-१९)

९०-आ

दॄ

५. ३७ सेट् प०

दॄ हिंसायाम्

व्यदारयत् (१-१९)

९०-इ

दॄ

९. २६ सेट् प०

दॄ विदारणे

व्यदारयत् (१-१९)

९१

कप्

१. ८७७ सेट् आ०

कप(म्)[कृपायां गतौ च]इत्यन्ये

कपिध्वजः (१-२०)

कपिः

कपिः [कप्-इन् नलोपः; Uṇ.4.143.]

९२

ध्वज्

१. २५१ सेट् प०

ध्वज-[गतौ]

कपिध्वजः (१-२०)

ध्वजः

ध्वजः [ध्वज्-अच्]

९३-अ

वृत्

१. ८६२ सेट् आ०  

वृतु वर्तने

प्रवृत्ते (१-२०)

९३-आ

वृत्

१०. ३१२ सेट् उ०

वृतु-[भाषार्थः]

प्रवृत्ते (१-२०)

९३-इ

वृत्

४. ५५ सेट् आ०

वृतु वरणे (वर्तने)

प्रवृत्ते (१-२०)

९४-अ

पत्

१. ९७९ सेट् प०  

पतॢ गतौ

शस्त्रसंपाते (१-२०)

संपाते

९४-आ

पत (पत्)

१०. ४०० सेट् उ०  

पत [देवशब्दे]गतौ (वा)| वादन्त इत्येके

९५-अ

यम्

१. ११३९ अनिट् प०  

यम उपरमे

उद्यम्य (१-२०) रणसमुद्यमे (१-२२)

९५-आ

यम्

१. ९५३

यमो-परिवेषणे [मित्]

उद्यम्य (१-२०) रणसमुद्यमे (१-२२)

९५-इ

यम्

१०. ११९ सेट् उ०

यम(म्)[यम]च परिवेषणे | चान्मित्

उद्यम्य (१-२०) रणसमुद्यमे (१-२२)

९६

ईश्

२. १० सेट् आ०

ईश ऐश्वर्ये

हृषीकेशम् (१-२१)

ईशम्

ईश a. [ईश्-क]

९७-अ

अह्

(a defective verb preserved only in five forms; आत्थ, आहथुः, आह, आहतुः, आहुः) 1 To say, speak, mention.-2 To acknowledge, accept, state.-3 To declare, express, signify. -4 To hold, consider, regard; स्थाणुच्छेदस्य केदारमाहुः शल्यवतो

आह (१-२१)

आह supposed by Indian grammarians to be derived from ब्रू and by European scholars from अह्

९७-आ

अह्

I. 1 Ā. or 1 U. अंह q. v.

९७-इ

अह्

1 P.

to sing together, compose, celebrate. prepare

९७-ई

अह्

५. २९ सेट् प०  

अह व्याप्तौ 5. P. (अह्नोति, आहीत्, आह) To pervade

९८

तल्

१०. ८७ सेट् उ०  

तल प्रतिष्ठायाम्

महीतले (१-२१)

तले

तलः लम् [तल्-अच्]

९९

च्युत्

१. ४० सेट् प०

च्युतिर् आसेचने

अच्युत(१-२१)

१००

ईक्ष्

१. ६९४ सेट् आ०

ईक्ष दर्शने

निरीक्षे (१-२२)

१०१

कम्

१. ५११ सेट् आ०

कमु कान्तौ

योद्धुकामान् (१-२२)

कामान्

कामः [कम्-घञ्]

१०२-अ

रण्

१. ९०४ सेट् प०   

रण(म्)गतौ

रणसमुद्यमे (१-२२)

रणः

रणः णम् [रण्-अप्]

१०२-आ

रण्

१. ५१३ सेट् प०  

रण-[शब्दार्थः]

रणसमुद्यमे (१-२२)

रण

रणः णम् [रण्-अप्]

१०२-इ

रण्

१. ९३२ सेट् प०  

रणि-[मित्][इति भोजः]

रणसमुद्यमे (१-२२)

रण

रणः णम् [रण्-अप्]

 


Categories: Sanskrit Blogs

गीतायां धातवः (१)

Wed, 04/02/2014 - 16:16

Etymology of most words in Sanskrit can be traced to one धातु or another. So to understand Sanskrit words, and in turn to understand गीता, it becomes important to know the धातु, from which words in गीता are derived.

At this blog I have already presented study of many धातु-s. But it came to mind that there can be a tabular compilation of the धातु-s. And it is turning out to be an interesting study.

When studying words in just first seven श्लोक-s, number of धातु-s, I could trace to, turned out to be as many as 52, as below.There is a long way to go to complete all the 700 श्लोक-s.

This tabulation is not final. Many of these धातु-s will be relevant to many more words, coming in other श्लोक-s. So, this tabulation will be revised for every such occurence.

Number of धातु-s in words in गीता would of course be a large number, but, maybe, not more than 2200-odd धातु-s listed by पाणिनि in his धातुपाठ. By the way, I could not find धातु ओज्, listed at #४६ below, in the धातुपाठ at http://sanskritdocuments.org/all_sa/dhatupathaindex_sa.html. But I did find the धातु mentioned in Apte’s dictionary at http://dsalsrv02.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/contextualize.pl?p.1.apte.2682502

 

अनुक्र.

धातुः

गणः सेट्/अनिट्, पदम्

धातुपाठे

गीतायाम् संदर्भः

विशिष्टः शब्दः

व्युत्पत्तिः

श्रि

१. १०४४ सेट् उ०

श्रिञ् सेवायाम्

श्रीपरमात्मने

श्रीमद्भगवद्गीता

श्री

श्री

९. ३ अनिट् उ०

श्रीञ् पाके

श्रीपरमात्मने

श्री

३-अ

नम्

१. ९४४

नमामनुपसर्गाद्वा [मित्]

३-आ

नम्

१. ११३६ अनिट् प०

णम प्रह्वत्वे शब्दे च

श्रीपरमात्मने नमः

नमः

४-अ

भज्

१.११५३ अनिट् उ०

भज सेवायाम्  

श्रीमद्भगवद्गीता

भगवत्

४-आ

भज्

१०. २५९ सेट् उ०

भज विश्राणने

श्रीमद्भगवद्गीता

भगवत्

५-अ

भञ्ज्

७. १६ अनिट् प०

भञ्जो आमर्दने

श्रीमद्भगवद्गीता

भगवत्

५-आ

भञ्ज्

१०. २९० सेट् उ०

भजि- [भाषार्थः]

श्रीमद्भगवद्गीता

भगवत्

गै

१. १०६५ अनिट् प०

गै शब्दे

श्रीमद्भगवद्गीता

गीता

७-अ

प्रथ्

१. ८६९ सेट् आ०

प्रथ(म्)प्रख्याने

प्रथमोऽध्यायः

प्रथमः

७-आ

प्रथ्

१०. २७ सेट् उ०

प्रथ प्रख्याने

प्रथमोऽध्यायः

प्रथमः

८-अ

अय्

१. ५४६ सेट् आ०

अय- [गतौ]

अध्यायः

अयनेषु  (१-११)

अध्यायः

अधि + आ + अयः

अयन  [अय्-ल्युट्]

८-आ

अय्

१.१०३१ सेट् उ०

(अय गतौ)

अध्यायः

अयनेषु  (१-११)

अध्यायः

अधि + आ + अयः

अयन [अय्-ल्युट्]

९-अ

२. ४० अनिट् प०

इण् गतौ

अध्यायः समवेताः समितिञ्जयः

अध्यायः

समवेताः

समिति

अधि + आ + अयः

सम् + अव + इत

सम् + इ → समिति

९ आ

२. ४१अनिट् आ०

इङ् अध्ययने | (नित्यमधिपूर्वः )

अध्यायः

अधि + आ + अयः

९-इ

२. ४२अनिट् प०

इक् स्मरणे | (अयमप्यधिपूर्वः)

अध्यायः

अध्यायः

अधि + आ + अयः

१०

४. ३८ अनिट् आ०

ईङ् गतौ  

अध्यायः, समवेताः (१-१)

अध्यायः

समवेताः

अधि + आ + अयः

सम् + अव + ईत

११-अ

धृ

१.१११५ अनिट् आ०

धृङ् अवध्वंसने

धृतराष्ट्र धार्तराष्ट्राणाम् (१-१९), धार्तराष्ट्रान् (१-२०)

धृत

११-आ

धृ

१. १०४७अनिट् उ०

धृञ् धारणे

धृतराष्ट्र

धर्मक्षेत्रे (१-१) धार्तराष्ट्राणाम् (१-१९), धार्तराष्ट्रान् (१-२०)

धृत

धर्मः

धर्मः [ध्रियते लोकोऽनेन, धरति लोकं वा धृ-मन्; cf. Uṇ 1. 137]

११-इ

धृ

६. १४८ अनिट् आ०

धृङ् अवस्थाने

धृतराष्ट्र

धर्मक्षेत्रे (१-१) धार्तराष्ट्राणाम् (१-१९) धार्तराष्ट्रान् (१-२०)

धृत

धर्मः

१२

राज्

१. ९५६ सेट् उ०

राजृ दीप्तौ |

धृतराष्ट्र,

राजा (१-२), विराटः (१-४), काशिराजः (१-५)

राजा (१-१६) विराटः (१-१७) धार्तराष्ट्राणाम् (१-१९), धार्तराष्ट्रान् (१-२०)

राष्ट्रम्

राजा

राष्ट्रम् [राज्-ष्ट्रन् Uṇ.4.167]

राजा [राज्-कनिन् रञ्जयति रञ्ज्-कनिन् नि ˚ वा Uṇ.1.145]

१३-अ

वच्

२. ५८ अनिट् प०

वच परिभाषणे |

उवाच, वचनम् (१-२),

वाक्यम् (१-२१)

 

उवाच, वचनम्, वाक्यम्

 वाक्यम् [वच्-ण्यत् चस्य कः]

१३-आ

वच्

१०. ३८०सेट् उ०

वच परिभाषणे |

उवाच, वचनम् (१-२),

वाक्यम् (१-२१)

उवाच, वचनम्, वाक्यम्

वाक्यम् [वच्-ण्यत् चस्य कः]

१४-अ

क्षि

६. १४३अनिट् प०

क्षिर्भाषायामित्येके ।

क्षि निवासगत्योः |

धर्मक्षेत्रे (१-१), कुरुक्षेत्रे (१-१)

क्षेत्रम्

१४-आ

क्षि

१. २६९ अनिट् प०

क्षि क्षये |

१४-इ

क्षि

५. ३३सेट् प०

क्षि- [क्षी- ][हिंसायाम्]

१५

युध्

४. ६९ अनिट् आ०

युध सम्प्रहारे

युयुत्सवः (१-१) दुर्योधनः (१-२) युधि (१-४) युयुधानः (१-४) युधामन्युः (१-६) युद्धविशारदाः (१-९)

युधिष्ठिरः (१-१६)

योद्धुकामान् (१-२२) योद्धव्यम् (१-२२)

युयुत्सुः

दुर्योधनः

युयुधानः

योद्धुम् इच्छति इति युयुत्सुः

दुष्करं योधनं अनेन सह इति दुर्योधनः

१६-अ

कृ

८. १० अनिट् उ०

डुकृञ् करणे |

अकुर्वत (१-१) भीमकर्मा (१-१५)

१६-आ

कृ

१. १०४८ अनिट् उ०

(कृञ् करणे) |

भीमकर्मा (१-१५)

१६-इ

कृ

५. ७ अनिट् उ०

कृञ् हिंसायाम् |

१७-अ

जि

१. ६४२अनिट् प०

जि जये |

संजय (१-१) समितिञ्जयः (१-८) धनञ्जयः (१-१५) अनन्तविजयम् (१-१६) अपराजितः (१-१७)

सम् + जि

१७-आ

जि

१. १०९६ अनिट् प०

जि- [अभिभवे]

पुरुजित् (१-५) समितिञ्जयः (१-८) धनञ्जयः (१-१५) अनन्तविजयम् (१-१६) अपराजितः (१-१७)

१७-इ

जि

१०. ३२४ सेट् उ०

जि- [[भाषार्थः]च]

१८

दृश्

१. ११४३ अनिट् प०

दृशिर् प्रेक्षणे

दृष्ट्वा (१-२), पश्य (१-३), दृष्ट्वा (१-२०)

१९

उह्

१. ८४० सेट् प०

उहिर् अर्दने

व्यूढम् (१-२), व्यू ढाम् (१-३)

२०

ऊह्

१. ७३५ सेट् आ०

ऊह वितर्के

व्यूढम् (१-२), व्यू ढाम् (१-३)

२१

वह्

१. ११५९ अनिट् उ०

वह प्रापणे

व्यूढम् (१-२), व्यू ढाम् (१-३)

२२-अ

चर्

१. ६४०सेट् प०

चर गत्यर्थाः | चरतिर्भक्षणार्थोऽपि (चर भक्षणे च)(चरतिर्भक्षणेऽपि)

आचार्यम् (१-२), आचार्य (१-३)

आचिनोति च शास्त्रार्थं आचारे स्थापयत्यपि । स्वयमाचरते यस्तु स आचार्य इति स्मृतः ।।

२२-आ

चर्

१०. २७४ सेट् उ०

चर संशये

२३

गम्

१. ११३७ अनिट् प०

गमॢ- [गतौ]

उपसंगम्य (१-२)

उप + सम् + गम्

२४

ब्रू

२. ३९सेट् (अनिट्) उ०

ब्रूञ् (ब्रूञ्)व्यक्तायां वाचि

अब्रवीत् (१-२) ब्रवीमि (१-७)

आह (१-२१)

आह supposed by Indian grammarians to be derived from ब्रू and by European scholars from अह्

२५-अ

चम्

१. ९५१

[न]- चमाम् [मित्]

चमूम् (१-३)

चमूः

चम्-ऊ Uṇ.1.81

२५-आ

चम्

१. ५४०सेट् प०

चमु- [अदने] |

२५-इ

चम्

५. ३१ सेट् प०

चमु भक्षणे

२६

द्रु

१. १०९५अनिट् प०

द्रु गतौ

द्रुपदपुत्रेण (१-३) द्रौपदेयाः (१-६) द्रुपदः (१-१८) द्रौपदेयाः (१-१८)

द्रुपदः

द्रुतिः पदयोः यस्य

२७-अ

पद्

४. ६५ अनिट् आ०

पद गतौ

द्रुपदपुत्रेण (१-३) द्रुपदः (१-१८) द्रौपदेयाः (१-१८)

पदम्

२७-आ

पद (पद्)

१०. ४४०सेट् आ०

पद गतौ

द्रुपदपुत्रेण (१-३) द्रौपदेयाः (१-६) द्रुपदः (१-१८) द्रौपदेयाः (१-१८)

पदम्

२८

शास्

२. ७० सेट् प०

शासु अनुशिष्टौ

शिष्येण (१-३)

शिष्यः

शास्-क्यप्

२९-अ

शिष्

७. १४ अनिट् प०

शिषॢ विशेषणे

शिष्येण (१-३) विशिष्टाः (१-७)

२९-आ

शिष्

१. ७८३ सेट् प०

शिष- [हिंसार्थः]

२९-इ

शिष्

१०. ३४९ सेट् उ०

शिष असर्वोपयोगे

३०

धी

४. ३१ अनिट् आ०

(ओ)धीङ् आधारे

धीमता (१-३)

३१

धि

६. १४२ अनिट् प०

धि धारणे

धीमता (१-३)

३२-अ

शूर (शूर्)

१०. ४४४ सेट् आ०

शूर- [विक्रान्तौ]

शूराः (१-४)

३२-आ

शूर्

४. ५२सेट् आ०

शूरी हिंसास्तम्भनयोः (हिंसस्तम्भयोः)

शूराः (१-४)

३३-अ

इष्

४. २२सेट् प०

इष [ईष]गतौ

महेष्वासाः (१-४) परमेष्वासाः (१-१७)

इष्वासाः

इषुः

इषवे आसः

इष्-उ; cf. also Uṇ.1.13

३३-आ

इष्

६. ७८सेट् प०

इष (इषु)इच्छायाम्  

३३-इ

इष्

९. ६१ सेट् प०

इष आभीक्ष्ण्ये

३४-अ

अस्

१. १०२९ सेट् उ०

अस गतिदीप्त्यादानेषु

महेष्वासाः (१-४) परमेष्वासाः (१-१७)

आसः

३४-आ

अस्

२. ६०सेट् प०

अस भुवि

महेष्वासाः (१-४) परमेष्वासाः (१-१७)

आसः

३४-इ

अस्

४. १०६ सेट् प०

असु क्षेपणे

महेष्वासाः (१-४) परमेष्वासाः (१-१७)

आसः

३५

आस्

२. ११ सेट् आ०

आस उपवेशने

महेष्वासाः (१-४) परमेष्वासाः (१-१७)

आसः

३६

भी

३. २अनिट् प०

ञिभी भये

भीमार्जुनसमाः (१-४)

भीम

भी अपादाने मक

३७-अ

अर्ज्

१. २५६सेट् प०

अर्ज- [अर्जने]

भीमार्जुनसमाः (१-४)

अर्जुनः

अर्ज्-उनन् णिलुक् च Uṇ.3.58

३७-आ

अर्ज्

१०. २५०सेट् उ०

अर्ज प्रतियत्ने (सम्पादने च)

भीमार्जुनसमाः (१-४)

अर्जुनः

३८

ऋज्

१. २००सेट् आ०

ऋज गतिस्थानार्जनोपार्जनेषु

भीमार्जुनसमाः (१-४)

अर्जुनः

३९-अ

सम्

१. ९६३सेट् प०

षम- [अवैकल्ये (वैकल्ये)

भीमार्जुनसमाः (१-४)

समाः

३९-आ

सम्

४. १३२सेट् प०

समी [परिमाणे ]इत्येके

भीमार्जुनसमाः (१-४)

समाः

४०

रम्

१. ९८९अनिट् आ०

रमु क्रीडायाम् | रम इति माधवः

महारथः (१-४) महारथाः (१-६) महारथः (१-१७)

रथः

रम्यते अनेन अत्र वा, रम्-कथन्; cf. Uṇ.2.2

४१-अ

धृष्

१०. ३८८ सेट् उ०

धृष प्रसहने

धृष्टकेतुः (१-५) धृष्टद्युम्नः (१-१७)

धृष्ट

४१-आ

धृष्

५. २५ सेट् प०

ञिधृषा प्रागल्भ्ये

धृष्टकेतुः (१-५) धृष्टद्युम्नः (१-१७)

४२

वीर (वीर्)

१०. ४४५ सेट् आ०

वीर विक्रान्तौ

वीर्यवान् (१-५, १-६)

४३-अ

भुज्

७. १७अनिट् प०

भुज पालनाभ्यवहारयोः

कुन्तिभोजः (१-५)

४३-आ

भुज्

६. १५३ प०

भुजो कौटिल्ये

४४-अ

मन्

८. ९सेट् आ०

मनु अवबोधने

युधामन्युः (१-६)

मन्युः

मन्-युच् Uṇ.3.2

४४-आ

मन्

४. ७३ अनिट् आ०

मन ज्ञाने

४४-इ

मन्

१०. २३३सेट् आ०

मान स्तम्भे

४५

क्रम्

१. ५४५सेट् प०

क्रमु पादविक्षेपे

विक्रान्तः (१-६)

४६

ओज्

१.  ??? उ०

1 To be strong or able. -2 To increase, grow.

उत्तमौजाः (१-६)

ओजस्

४७

भन्द्

१. १२सेट् आ०

भदि कल्याणे सुखे च

सौभद्रः (१-६, १-१८)

भद्र [भन्द्-रक् नि˚ नलोपः Uṇ.2.28]

४८-अ

बुध्

१. ९९४ सेट् प०

बुध अवगमने

निबोध (१-७)

४८-आ

बुध्

१.१०१६सेट् उ०

बुधिर् बोधने

४८-इ

बुध्

४. ६८अनिट् आ०

बुध अवगमने

४९

नी

१.१०४९अनिट् उ०

णीञ् प्रापणे

नायकाः (१-७)

नायक [नी-ण्वुल्]

५०-अ

सि  

५. २अनिट् उ०

षिञ् बन्धने

सैन्यस्य (१-७)

सैन्यः [सेनायां समवैति त्र्य]

५०-आ

सि

९. ५अनिट् उ०

षिञ् बन्धने

सैन्यस्य (१-७)

सेना [सि-न, सह इनेन प्रभुणा वा Uṇ. 3.1]

५१-अ

ज्ञा

९. ४३अनिट् प०

ज्ञा अवबोधने

संज्ञार्थम् (१-७)

संज्ञा

५१-आ

ज्ञा

१०. २५८सेट् उ०

ज्ञा नियोगे

५१-इ

ज्ञा

१. ९२३

मारणतोषणनिशामनेषु ज्ञा [मित्]|

५२

अर्थ (अर्थ्)

१०. ४४७सेट् आ०

अर्थ उपयाञ्छायाम्

संज्ञार्थम् (१-७)

अर्थम्  

अर्थम्, अर्थे, अर्थाय has an adverbial force

-o-O-o-


Categories: Sanskrit Blogs

धातुः शिष्

Sat, 11/02/2013 - 06:59

श्लोकः १-७ in श्रीमद्भगवद्गीता is – अस्माकं तु विशिष्टा ये तान्निबोध द्विजोत्तम | नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान्ब्रवीमि ते ||

 

This study starts with the study of the word  विशिष्टाः

 

In Apte’s dictionary शिष्ट is detailed  as (शाश्-क्त / शिष्-क्त)

 

Between शाश् and शिष् the latter is more commonly known .We shall study it.

 

धातुः शिष्

(अ) आपटे-महाभागस्य शब्दकोशे -

Meaning relevant to the context is given for the धातु as 7 P. -

To distinguish or discriminate from others.

(आ) धातुपाठसूच्याम् -

 

शिष् | भ्वा० सेट् प० | शिष- [हिंसार्थः]१. ७८३ ||
शिष् | चु० सेट् उ० (१. ३. ७४)| शिष असर्वोपयोगे १०. ३४९ ||
शिष् | रु० अनिट् प० | शिषॢ विशेषणे ७. १४ ||

 

(इ) बृहद्धातुरूपावल्याम् -

 

1. धातुकोशे –

 

*

 

2. लकारेषु

 

* *

 

(ई) लकारेषु – Inflections from http://sanskrit.uohyd.ernet.in/scl/skt_gen/generators.html

(ई – १) परस्मैपदीनि रूपाणि

लट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

शेषति/शेषयति

शेषतः/शेषयतः

शेषन्ति/शेषयन्ति

मध्यमपुरुषः

शेषसि/शेषयसि

शेषथः/शेषयथः

शेषथ/शेषयथ

उत्तमपुरुषः

शेषयामि/शेषामि

शेषयावः/शेषावः

शेषयामः/शेषामः

 

लिट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

शेषयामास/

शेषयाम्बभूव्

शेषयामासतुः/

शेषयाञ्च

शेषयामासुः/

शेषयाञ्चक्र्

मध्यमपुरुषः

शेषयामासिथ/

शेषयाञ्चक्

शेषयामासथुः/

शेषयाञ्च

शेषयामास/

शेषयाञ्चक्र

उत्तमपुरुषः

शेषयामास/

शेषयाम्बभूव्

शेषयामासिव/

शेषयाञ्चक्

शेषयामासिम/

शेषयाञ्चक्

 

लुट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

शेषयिता

शेषयितारौ

शेषयितारः

मध्यमपुरुषः

शेषयितासि

शेषयितास्थः

शेषयितास्थ

उत्तमपुरुषः

शेषयितास्मि

शेषयितास्वः

शेषयितास्मः

 

लृट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

शेषयिष्यति

शेषयिष्यतः

शेषयिष्यन्ति

मध्यमपुरुषः

शेषयिष्यसि

शेषयिष्यथः

शेषयिष्यथ

उत्तमपुरुषः

शेषयिष्यामि

शेषयिष्यावः

शेषयिष्यामः

 

लोट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

शेषयतात्/शेषयतु

शेषयताम्

शेषयन्तु

मध्यमपुरुषः

शेषय/शेषयतात्

शेषयतम्

शेषयत

उत्तमपुरुषः

शेषयाणि

शेषयाव

शेषयाम

 

लङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अशेषयत्

अशेषयताम्

अशेषयन्

मध्यमपुरुषः

अशेषयः

अशेषयतम्

अशेषयत

उत्तमपुरुषः

अशेषयम्

अशेषयाव

अशेषयाम

 

विधिलिङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

शेषयेत्

शेषयेताम्

शेषयेयुः

मध्यमपुरुषः

शेषयेः

शेषयेतम्

शेषयेत

उत्तमपुरुषः

शेषयेयम्

शेषयेव

शेषयेम

 

आशीर्लिङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

शेष्यात्

शेष्यास्ताम्

शेष्यासुः

मध्यमपुरुषः

शेष्याः

शेष्यास्तम्

शेष्यास्त

उत्तमपुरुषः

शेष्यासम्

शेष्यास्व

शेष्यास्म

 

लुङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अशीशिषत्

अशीशिषताम्

अशीशिषन्

मध्यमपुरुषः

अशीशिषः

अशीशिषतम्

अशीशिषत

उत्तमपुरुषः

अशीशिषम्

अशीशिषाव

अशीशिषाम

लृङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अशेषयिष्यत्

अशेषयिष्यताम्

अशेषयिष्यन्

मध्यमपुरुषः

अशेषयिष्यः

अशेषयिष्यतम्

अशेषयिष्यत

उत्तमपुरुषः

अशेषयिष्यम्

अशेषयिष्याव

अशेषयिष्याम

 

(ई – २) आत्मनेपदीनि रूपाणि

 

लट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

शेषयते

शेषयेते

शेषयन्ते

मध्यमपुरुषः

शेषयसे

शेषयेथे

शेषयध्वे

उत्तमपुरुषः

शेषये

शेषयावहे

शेषयामहे

 

लिट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

शेषयामास/

शेषयाञ्चक्रे

शेषयामासतुः/

शेषयाञ्च

शेषयामासुः/

शेषयाम्बभू

मध्यमपुरुषः

शेषयामासिथ/

शेषयाञ्चक्

शेषयामासथुः/

शेषयाञ्च

शेषयामास/

शेषयाम्बभूव्

उत्तमपुरुषः

शेषयामास/

शेषयाञ्चक्रे

शेषयामासिव/

शेषयाम्बभ्

शेषयामासिम/

शेषयाम्बभ्

 

लुट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

शेषयिता

शेषयितारौ

शेषयितारः

मध्यमपुरुषः

शेषयितासे

शेषयितासाथे

शेषयिताध्वे

उत्तमपुरुषः

शेषयिताहे

शेषयितास्वहे

शेषयितास्महे

 

लृट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

शेषयिष्यते

शेषयिष्येते

शेषयिष्यन्ते

मध्यमपुरुषः

शेषयिष्यसे

शेषयिष्येथे

शेषयिष्यध्वे

उत्तमपुरुषः

शेषयिष्ये

शेषयिष्यावहे

शेषयिष्यामहे

 

लोट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

शेषयताम्

शेषयेताम्

शेषयन्ताम्

मध्यमपुरुषः

शेषयस्व

शेषयेथाम्

शेषयध्वम्

उत्तमपुरुषः

शेषयै

शेषयावहै

शेषयामहै

 

लङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अशेषयत

अशेषयेताम्

अशेषयन्त

मध्यमपुरुषः

अशेषयथाः

अशेषयेथाम्

अशेषयध्वम्

उत्तमपुरुषः

अशेषये

अशेषयावहि

अशेषयामहि

 

विधिलिङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

शेषयेत

शेषयेयाताम्

शेषयेरन्

मध्यमपुरुषः

शेषयेथाः

शेषयेयाथाम्

शेषयेध्वम्

उत्तमपुरुषः

शेषयेय

शेषयेवहि

शेषयेमहि

 

आशीर्लिङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

शेषयिषीष्ट

शेषयिषीयास्ताम्

शेषयिषीरन्

मध्यमपुरुषः

शेषयिषीष्ठाः

शेषयिषीयास्थाम्

शेषयिषीध्वम्

उत्तमपुरुषः

शेषयिषीय

शेषयिषीवहि

शेषयिषीमहि

 

लुङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अशीशिषत

अशीशिषेताम्

अशीशिषन्त

मध्यमपुरुषः

अशीशिषथाः

अशीशिषेथाम्

अशीशिषध्वम्

उत्तमपुरुषः

अशीशिषे

अशीशिषावहि

अशीशिषामहि

 

लृङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अशेषयिष्यत

अशेषयिष्येताम्

अशेषयिष्यन्त

मध्यमपुरुषः

अशेषयिष्यथाः

अशेषयिष्येथाम्

अशेषयिष्यध्वम्

उत्तमपुरुषः

अशेषयिष्ये

अशेषिष्यावहि

अशेषिष्यामहि

 

(उ) कृदन्ताः – from http://sanskrit.uohyd.ernet.in/scl/skt_gen/generators.html -

1. कृदव्ययानि

 

तुमुन्

शेषयितुम्

णमुल्

शेषं

क्त्वा

शेषयित्वा/शेषयित्त्वा

 

2. कृदन्तप्रातिपदिकानि

 

कृत् प्रत्ययः

पुंलिङ्गम् / नपुंसकलिङ्गम्

स्त्रीलिङ्गम्

तृच्

शेषयितृ

शेषयित्री

तव्यत्

शेषयितव्य

शेषयितव्या

शतृ

शेषयत् / शेषत्

शेषयन्ती / शेषन्ती

ण्वुल्

शेषक

शेषिका

यत्

शेष्य

शेष्या

क्त

शेषित

शेषिता

क्तवतु

शेषितवत्

शेषितवती

अनीयर्

शेषणीय

शेषणीया

 

ऊ) शिष्-धातुतः शब्दाः – This study was prompted by the reference word विशिष्टा . There will be more instances in गीता to make us visit this धातुः शिष् This post will be accordingly updated.

 

-o-O-o-


Categories: Sanskrit Blogs

धातुः भन्द्

Thu, 10/17/2013 - 10:06

Second line of श्लोकः १-६ begins with the word सौभद्रः Its etymology is सुभद्रायाः अयं सौभद्रः (son of सुभद्रा is सौभद्र). So सौभद्र’s mother is सुभद्रा. The name सुभद्रा is itself detailed in Apte’s dictionary as a compound सु + भद्रा.

The two components सु and भद्रा would be deciphered as सुतरां भद्रा इति सुभद्रा (कर्मधारयः), meaning one with excellent disposition. The second component भद्रा is feminine of the adjective भद्र.

Etymology of भद्र is detailed in Apte’s dictionary as

  1. भन्द्-रक् नि. नलोपः उणादि २-२८

  2. Actually सूत्रं उणादि २-२९ directly contains the word भद्र.

    *

So धातु to be studied is भन्द्

(अ) आपटे-महाभागस्य शब्दकोशे -

*

(आ) धातुपाठसूच्याम् -

भन्द् | भ्वा० सेट् आ० | भदि कल्याणे सुखे च १. १२

Here 10 U is not listed.

(इ) बृहद्धातुरूपावल्याम् -

(१) तत्र धातुकोशे -

भदि (भन्द्) = कल्याणे सुखे च [१०] १ | अक. | सेट् | आ. | भन्दते |

(२) धातुरूपावल्याम् -

Not detailed,

(ई) लकारेषु – Not detailed

(उ) कृदन्ताः – Not detailed

शुभं भवतु |

-o-O-o-


Categories: Sanskrit Blogs

धातुः ओज्

Sun, 09/15/2013 - 03:49

In the sixth श्लोक of first chapter in गीता there is the word उत्तमौजाः

This is a compound word to be deciphered as उत्तमं ओजः यस्य सः (बहुव्रीहिः)

ओजः is detailed in Apte’s dictionary on Page 319 as -

ओजस् neuter noun

  1. Bodily strength, vigour, energy, ability

  2. Vitality

  3. Virility, the generative faculty

  4. Splendour, light

  5. (In Rhet.) An elaborate form of style, abundance of compounds (considered by Dandin to be the ‘soul of prose’) ओजः समासभूयस्त्वमेतद्गद्यस्य जीवितम् (काव्यादर्शे 1-80, see काव्यप्रकाश 8 also, said to be of 5 kinds in रसगंगाधर)

  6. (In Astronomy) Each alternate sign of the zodiac (as the first, third &c.)

  7. Water

  8. Metallic lustre

  9. Manifestation, appearance

  10. Skill in the use of weapons

The word ओजः is obviously from धातुः ओज् which is detailed in the dictionary, right above the word ओजस्

(अ) आपटे-महाभागस्य शब्दकोशे -

ओज् – 1, 10 उ. (ओजति, ओजयति, ओजयितुम्, ओजित)

  1. To be strong or able

  2. To increase, grow

(आ) धातुपाठसूच्याम् -

Not listed here

(इ) बृहद्धातुरूपावल्याम् -

(१) तत्र धातुकोशे -

Not listed here

(२) धातुरूपावल्याम् -

Not detailed, since Not listed.

(ई) लकारेषु – Not detailed at http://tdil-dc.in/san/skt_gen/generators.html#

(उ) कृदन्ताः – Not detailed at http://tdil-dc.in/san/skt_gen/generators.html#

-o-O-o-


Categories: Sanskrit Blogs

धातुः क्रम्

Sun, 09/15/2013 - 02:50

The sixth श्लोक of first chapter in गीता begins with युधामन्युश्च विक्रान्तः

The second word विक्रान्तः – “वि + क्रम्” इति धातुः | तस्मात् क्त-प्रत्ययेन विशेषणम् विक्रान्त | अत्र पुंल्लिङ्गि | तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च |

The word विक्रान्त is detailed in Apte’s dictionary as follows -

विक्रान्त – p.p.

  1. stepped or passed beyond

  2. powerful, heroic, valiant, chivalrous

  3. victorious, overpowering (one’s enemies)

  4. विक्रान्तः -

    1. a hero, a warrior

    2. a lion

  5. विक्रान्तम्

    1. a pace, stride

    2. heroism, valour, prowess

    3. the jewel called वैक्रान्त

Here now study of धातुः क्रम्

(अ) आपटे-महाभागस्य शब्दकोशे -

क्रम् (Page 379) – 1 उ. 4 प. (क्रामति, क्रमते, क्राम्यति, चक्राम, चक्रमे, अक्रमीत्, अक्रंस्त, क्रान्त)

  1. To walk, step, go क्राम्यत्यनुदित सूर्ये वाली व्यपगतक्लमः

  2. To go to, approach (with accusative द्वितीया) देवा इमान् लोकानक्रमन्त

  3. Tp pass or go over, go across, traverse

  4. To go up, ascend क्रामत्युच्चैर्भूभृतो यस्य तेजः (शिशुपालवधे 16-83)

  5. To cover, occupy, take possession of, fill क्रान्ता यथा चेतसि विस्मयेन (रघुवंशे 14-17)

  6. To reach up to, pervade, penetrate क्रामाद्भिर्घनपदवीमनेकसंख्यैः (किरातार्जुनीये 5-34)

  7. To surpass, excel

  8. & many more

(आ) धातुपाठसूच्याम् -

क्रम् | भ्वा० सेट् प० | क्रमु पादविक्षेपे १. ५४५ |

Here the धातु is mentioned as only 1 प. not उ.

There is no mention also of 4 प.

(इ) बृहद्धातुरूपावल्याम् -

(१) तत्र धातुकोशे -

क्रमु (क्रम्) = पादविक्षेपे [१४१] १ । सकर्म. । सेट् | प. | क्राम्यति-क्रामति |

Here the धातु is mentioned as only 1 प. not उ. The form क्राम्यति seems to conform to 4 प. But it is not so detailed.

(२) धातुरूपावल्याम् -

[१४१] क्रमु = पादविक्षेपे १ । सकर्म. । सेट् | प. |

(१) लटि – क्रामति ५|| (२) लोटि – क्रामतु || (३) लङ्-लकारे – अक्रामत् || (४) विधिलिङ्-लकारे – क्रामेत् || (५) लिट्-लकारे – (प्र.) चक्राम | चक्रमतुः ६| चक्रमुः || (म.) चक्रमिथ || (उ.) चक्राम-चक्रम || (६) लुट्-लकारे – क्रमिता || (७) लृट्-लकारे – क्रमिष्यति || (८) आशीर्लिङ्-लकारे – क्रम्यात् || (९) लुङ्-लकारे – अक्रमीत् ७|| (१०) लृङ्-लकारे –  अक्रमिष्यत् ||

Footnotes – ५ क्रमः परस्मैपदेषु | क्रमेर्दीर्घः स्यात्परस्मैपदपरे शिति |

६ शिद्भिन्नपरस्मैपदपरत्वान्न दीर्घः ७ सप्तमो लुङ् | स्नुक्रमोरनात्मनेपदनिमित्ते | अत्र वेट् | ह्मयन्तक्षणश्वसजागृणिश्व्येदिताम् | हमयान्तस्य क्षणादेर्ण्यन्तस्य श्वयतेरीदितश्च वृद्धिर्न स्यादिडादौ सिचि | इति न वृद्धिः |

Following forms seem to be of 4 प.

(१) लटि – क्राम्यति १|| (२) लोटि – क्राम्यतु || (३) लङ्-लकारे – अक्राम्यत् || (४) विधिलिङ्-लकारे – क्राम्येत् ||

Following forms seem to be of 1 आ.

(१) लटि – क्रमते २|| (२) लोटि – क्रमताम् || (३) लङ्-लकारे – अक्रमत || (४) विधिलिङ्-लकारे – क्रमेत || (५) लिट्-लकारे – (प्र.) चक्रमे | चक्रमाते | चक्रमिरे || (म.) चक्रमिषे | चक्रमाथे | चक्रमिध्वे || (उ.) चक्रमे | चक्रमिवहे | चक्रमिमहे || (६) लुट्-लकारे – क्रन्ता ३|| (७) लृट्-लकारे – क्रंस्यते || (८) आशीर्लिङ्-लकारे – क्रंसीष्टे || (९) लुङ्-लकारे – अक्रंस्त || (१०) लृङ्-लकारे –  अक्रंस्यत ||

Footnotes –

* *

अप्रतिबन्धः, सर्ग उत्साहः, तायनं स्फीतता | वृत्त्यादिविषयमात्मनेपदं परोपाभ्यां योग एव भवति ||

Footnotes ४ पोरदुपधात् | पवर्गान्ताददुपधात् यन् | ५ यस्य विभाषा | ६ क्रमश्च क्त्वि | क्रम उपधाया वा दीर्घः स्यात् झलादौ क्त्वि परे |

बृहद्धातुरूपावली presents good details of when and with what उपसर्ग-s the forms are in आत्मनेपदम्. The footnotes also explain the grammatical logic.

(ई) लकारेषु – As obtained from http://tdil-dc.in/san/skt_gen/generators.html#

Here the धातु is mentioned as 1 प. only. But has optional forms, which seem similar to forms as would have been by 4 प.

लट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

क्रामति/क्राम्यति

क्रामतः/क्राम्यतः

क्रामन्ति/क्राम्यन्ति

मध्यमपुरुषः

क्रामसि/क्राम्यसि

क्रामथः/क्राम्यथः

क्रामथ/क्राम्यथ

उत्तमपुरुषः

क्रामामि/क्राम्यामि

क्रामावः/क्राम्यावः

क्रामामः/क्राम्यामः

लिट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

चक्राम

चक्रमतुः

चक्रमुः

मध्यमपुरुषः

चक्रमिथ

चक्रमथुः

चक्रम

उत्तमपुरुषः

चक्रम/चक्राम

चक्रमिव

चक्रमिम

लुट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

क्रमिता

क्रमितारौ

क्रमितारः

मध्यमपुरुषः

क्रमितासि

क्रमितास्थः

क्रमितास्थ

उत्तमपुरुषः

क्रमितास्मि

क्रमितास्वः

क्रमितास्मः

लृट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

क्रमिष्यति

क्रमिष्यतः

क्रमिष्यन्ति

मध्यमपुरुषः

क्रमिष्यसि

क्रमिष्यथः

क्रमिष्यथ

उत्तमपुरुषः

क्रमिष्यामि

क्रमिष्यावः

क्रमिष्यामः

लोट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

क्रामतु/क्रामतात्

क्रामताम्

क्रामन्तु

मध्यमपुरुषः

क्रामतात्/क्राम

क्रामतम्

क्रामत

उत्तमपुरुषः

क्रामाणि

क्रामाव

क्रामाम

लङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अक्राम्यत्/अक्रामत्

अक्राम्यताम्/अक्रामताम्

अक्राम्यन्/अक्रामन्

मध्यमपुरुषः

अक्राम्यः/अक्रामः

अक्राम्यतम्/अक्रामतम्

अक्राम्यत/अक्रामत

उत्तमपुरुषः

अक्राम्यम्/अक्रामम्

अक्राम्याव/अक्रामाव

अक्राम्याम/अक्रामाम

विधिलिङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

क्रामेत्/क्राम्येत

क्रामेताम्/क्राम्येताम्

क्रामेयुः/क्राम्येयुः

मध्यमपुरुषः

क्रामेः/क्राम्येः

क्रामेतम्/क्राम्येतम्

क्रामेत/क्राम्येत

उत्तमपुरुषः

क्रामेयम्/क्राम्येयम्

क्रामेव/क्राम्येव

क्रामेम/क्राम्येम

आशीर्लिङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

क्रम्यात्

क्रम्यास्ताम्

क्रम्यासुः

मध्यमपुरुषः

क्रम्याः

क्रम्यास्तम्

क्रम्यास्त

उत्तमपुरुषः

क्रम्यासम्

क्रम्यास्व

क्रम्यास्म

लुङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अक्रमीत्

अक्रमिष्टाम्

अक्रमिषुः

मध्यमपुरुषः

अक्रमीः

अक्रमिष्टम्

अक्रमिष्ट

उत्तमपुरुषः

अक्रमिषम्

अक्रमिष्व

अक्रमिष्म

लृङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अक्रमिष्यत्

अक्रमिष्यताम्

अक्रमिष्यन्

मध्यमपुरुषः

अक्रमिष्यः

अक्रमिष्यतम्

अक्रमिष्यत

उत्तमपुरुषः

अक्रमिष्यम्

अक्रमिष्याव

अक्रमिष्याम

(उ) कृदन्ताः

कृदव्ययानि

तुमुन्

क्रमितुम्

णमुल्

क्रमं

क्त्वा

क्रमित्वा/क्रमित्त्वा/क्रन्त्वा

कृदन्तप्रातिपदिकानि

कृत् प्रत्ययः

पुंलिङ्गम् / नपुंसकलिङ्गम्

स्त्रीलिङ्गम्

तृच्

क्रमितृ

क्रमित्री

तव्यत्

क्रमितव्य

क्रमितव्या

यक्

क्रम्यमाण

क्रम्यमाणा

शतृ

क्रामत् / क्राम्यत्

क्रामन्ती / क्राम्यन्ती

ण्वुल्

क्रमक

क्रमिका

यत्

क्रम्य

क्रम्या

क्त

क्रान्त

क्रान्ता

क्तवतु

क्रान्तवत्

क्रान्तवती

अनीयर्

क्रमणीय

क्रमणीया

ऊ) क्रम्-धातुतः शब्दाः -

ऊ-1) The word विक्रान्तः caused this study and has been detailed at the beginning.

More words as we shall come across.

-o-O-o-


Categories: Sanskrit Blogs

धातुः मन्

Thu, 09/12/2013 - 11:13

The sixth श्लोक of first chapter in गीता begins with the word युधामन्युः This is a compound word having component words युधा and मन्युः The first component युधा is third case singular from the feminine noun युध्. Thus this is a compound of अलुक् type, where the component word stays with its inflected form.

 

In Apte’s practical dictionary the word मन्युः is detailed on Page 743 as [मन्-युच् Un. 3-20]. Its meanings are -

  1. Anger, wrath, indignation, rage as in (रघुवंशे 2-32)

  2. Grief, sorrow, affliction, distress as in (उत्तररामचरिते 4-3)

  3. Wretched or miserable state, meanness

  4. Ardour, zeal

  5. also other meanings

युच् Un. 3-20 is from उणादिसूत्रम् यजिमनिशुधिदसिजनिभ्यो युच् | Hence

  1. यज् → यज्यु (= one with ritualistic approach, pious, devout)

  2. मन् → मन्यु (= one with excited mind)

  3. शुध् → शुध्यु (= one with purity, cleanliness)

  4. दस् → दस्यु (= one with lowly state, outcast)

  5. जन् → जन्यु (= one with creativity, ब्रह्मा)

For मन्युः the धातु to be studied is मन्

(अ) आपटे-महाभागस्य शब्दकोशे -

धातुः मन् =

  1. 1 प. (मनति)

    1. To be proud

    2. To worship

  2. 10 आ. (मानयते) = To be proud

  3. 4, 8 आ. (मन्यते, मनुते, मेने, अमंस्त, मंस्यते, मन्तुम्, मत)

    1. To think, believe, imagine, suppose, fancy, conceive

      1. अङ्कं केऽपि शशंकिरे जलनिधेः पङ्कं परे मेनिरे (सुभाषितम्)

      2. What is your opinion ? कथं भवान् मन्यते ?

    2. To consider, deem, look upon, take (one) for, take to be समीभूता दृष्टिस्त्रिभुवनमपि ब्रह्म मनुते (भर्तृहरेः वैराग्यशतके 84)

    3. To honour, respect, value, esteem, think highly of, prize यस्यानुषंगिण इम भुवनाधिपत्यभोगादयः कृपणलोकमता भवन्ति (भर्तृहरेः वैराग्यशतके 76)

    4. To know, understand, perceive, observe, have regard to मत्त्वा देवं धनपतिसखं यत्र साक्षाद्वसन्तं (मेघदूते 73)

    5. To agree, consent to, act up to तन्मन्यस्य मम वचनम् (मृच्छकटिके 8)

    6. To think, reflect upon

    7. To intend, wish, hope for

    8. To set the heart or mind on

    9. To mention, declare

    10. To think out, devise, invent

    11. To be considered or regarded as, seem, appear like

    12. Senses of मन् get variously modified depending upon associated words e.g.

      1. बहु मन् = to think highly of

      2. लघु मन् = to think lightly of, to despise

      3. अन्यथा मन् to think otherwise

      4. साधु मन् = to think well of, approve

    13. Causative मानयति-ते = to cause to respect मान्यान् मानय (भर्तृहरेः नीतिशतके 77)

    14. Desiderative मिमंसते (compare मीमांसते from मान्) =

      1. To reflect upon, examine, investigate, enquire into

      2. To doubt, call in question (with locative)

 

(आ) धातुपाठसूच्याम् -

  1. मन् | चु० सेट् आ० | मान स्तम्भे १०. २३३ |

  2. मन् | दि० अनिट् आ० | मन ज्ञाने ४. ७३ |

  3. मन् | त० सेट् आ० | मनु अवबोधने ८. ९ |

Here 1 प. (मनति) is not listed. Names of the धातु seem to be मान, मन and मनु respectively in १०, ४ and ८ गण-s.

(इ) बृहद्धातुरूपावल्याम् -

(१) तत्र धातुकोशे -

  1. मन = ज्ञाने [४२८] ४ । सक. । अनिट् । आ. । अनुदात्तोपदेशः । मन्यते । मधुः । मधुरः ।

  2. मनस् = उपतापे । ११ । मनस्यति । The number ११ obviously does not connote गण. This is possibly the variant of the धातु as नामधातु derived from the noun मनस्. The meaning possibly is मनस्यति = minds, takes to heart, for which पाणिनि seems to use the phrase उपतापे.

  3. मनु (मन्) = अवबोधने [५६४] ८ । सक. । सेट् । आ. । तनोत्यादिः । मनुते ।

  4. There is no mention of the धातु in 1 प. or 10 आ.

(२) धातुरूपावल्याम् -

[४२८] मन = ज्ञाने | ४ । सकर्म. | अनिट् | आत्मने. |

(१) लटि – मन्यते || (२) लोटि – मन्यताम् | (३) लङ्-लकारे – अमन्यत | (४) विधिलिङ्-लकारे – मन्येत | (५) लिट्-लकारे – (प्र.) मेने | मेनाते | मेनिरे || (म.) मेनिषे | मेनाथे | मेनिध्वे || (उ.) मेनिवहे | (६) लुट्-लकारे – मन्ता | (म.) मन्तासे | (उ.) मन्ताहे || (७) लृट्-लकारे – मंस्यते | (८) आशीर्लिङ्-लकारे – मंसीष्ट | (म.) ढ्वम् | (९) लुङ्-लकारे – अमंस्त | (म.) अमन्ध्वम् || (१०) लृङ्-लकारे –  अमंस्यत ||

कर्मणि – मन्यते | (५) लिट्-लकारे – (प्र.) मेने | (९) लुङ्-लकारे – अमानि |

णिचि – मानयति | सनि – मिमनिषते | यङि – मंमन्यते | यङ्लुकि – मंमनीति-मंमन्ति |

कृत्सु – मन्तव्यम् | मननीयम् | मान्यम् | मतम् | मन्यमानः | मन्तुम् | मननम् | मत्वा | संमत्य १ | राज्ञां मतः | पण्डितमन्यः | पण्डितमानी | मनः | मानसम् | मनुः | मुनिः २ । मन्तुः ३ | अनुमतौ = अनुमन्यते | सं-सम्मन्यते | विमन्यते | अप – (अपमाने) अपमन्यते | अभि – (अभिमाने) – अभिमन्यते |

Footnotes – १ वा ल्यपि इत्युक्त्वेपि नान्तानिट्त्वात् नित्यं लोपः २ मनेरुश्च इन् |

३ कपिमतिजनिगाभायाहिभ्यश्च | एभ्यस्तुः स्यात् |

[५६४] मनु = अवबोधने | ८ | सकर्म. | सेट् | आत्मने. ||

(१) लटि – मनुते १ | मनुताम् (५) लिट्-लकारे – (प्र.) मेने २ | मेनाते | मेनिरे ||

कर्मणि – मन्यते | णिचि – मानयति-ते | सनि – मिमनिषते | यङि – मंमन्यते | यङ्लुकि – मंमनीति-मंमन्ति |

कृत्सु – मनितव्यम् | मननीयम् | मान्यम् | मनितम् ३ | मन्वानः | मननम् | मात्वा – मत्वा | संमत्य ||

Footnotes – १ मन्महे किमपि तुन्दिलं महः २ अत एकहल्मध्य– इति एतौ अभ्यासलोपौ |

(ई) लकारेषु – No Inflections in different moods and tenses found From Morphological Generator at http://sanskrit.uohyd.ernet.in/scl/skt_gen/generators.html

(उ) कृदन्ताः – As detailed at http://sanskrit.uohyd.ernet.in/scl/skt_gen/generators.html

 

कृदव्ययानि

४  आत्मने.

८ आत्मने.

तुमुन्

मन्तुम्

मनितुम्

णमुल्

मानं

मानं

क्त्वा

मत्वा/मत्त्वा

मनित्वा/मनित्त्वा/मत्वा/मत्त्वा

 

कृदन्तप्रातिपदिकानि

 

कृत् प्रत्ययः

पुंलिङ्गम् / नपुंसकलिङ्गम्

स्त्रीलिङ्गम्

पुंलिङ्गम् / नपुंसकलिङ्गम्

स्त्रीलिङ्गम्

तृच्

मन्तृ

मन्त्री

मनितृ

मनित्री

तव्यत्

मन्तव्य

मन्तव्या

मनितव्य

मनितव्या

यक्

मन्यमान

मन्यमाना

मन्यमान

मन्यमाना

शानच्

मन्यमान

मन्यमाना

मन्वान

मन्वाना

ण्वुल्

मानक

मानिका

मानक

मानिका

ण्यत्

मान्य

मान्या

मान्य

मान्या

क्त

मत

मता

मत

मता

क्तवतु

मतवत्

मतवती

मतवत्

मतवती

अनीयर्

मननीय

मननीया

मननीय

मननीया

 

ऊ) मन्-धातुतः शब्दाः -

ऊ-1) मन्युः – detailed at the beginning.

More shall be added as we shall come across.

 

-o-O-o-


Categories: Sanskrit Blogs

धातुः भुज्

Thu, 08/29/2013 - 22:30

गीतायाः प्रथमे अध्याये पञ्चमे श्लोके अस्ति उल्लेखः “पुरुजित् कुन्तिभोजश्च”-इति |

कुन्तिभोजः is a compound word to be deciphered as कुन्तेः भोजः

The word भोजः is detailed in Apte’s Practical Dictionary as (Pg 727 भुज्-अच्). However the meaning of भोजः as detailed does not fit the deciphering as कुन्तेः भोजः. The meaning of भोजः is detailed as follows.

भोजः [भुज् - अच्] =

  1. Name of a celebrated king of मालवा (or धारा), supposed to have flourished about the end of the tenth or the beginning of eleventh century and to have been a great patron of Sanskrit learning. He is also supposed to have been the author of several learned works such as सरस्वतीकंटाभरण &c.

  2. Name of a country

  3. Name of a king of विदर्भ-s. भोजेन दूतो रघवे विसृष्टः (रघुवंशे 5-39)

  4. भोजाः (m. pl.) = Name of a people.

  • अच्

    • is explained only as a प्रत्याहार in Dictionary of Sanskrit Grammar by काशिनाथशास्त्री अभ्यंकर not as a suffix प्रत्ययः.

    • In Apte’s dictionary itself it is not detailed in the “Explanation of terminations used in the derivation of words”.

 

Certainly however the word भोजः has a derivation from the धातुः भुज्

 

Actually there is another word भोगः (भुज्-घञ्). Meaning of this word seems to explain meaning of कुन्तिभोज more appropriately. Meaning of भोगः in Apte’s dictionary is -

भोगः [भुज्-धञ्] =

  1. Eating, consuming

  2. Enjoyment, fruition

  3. Possession

  4. Utility, advantage

  5. Rule, governing, government

  6. Use, application (as of a deposit)

  7. Suffering, enduring, experiencing

  8. Feeling, perception

  9. Enjoyment of women, sexual enjoyment, carnal pleasure

  10. An enjoyment, an object of enjoyment or pleasure भोगे रोगभयम् (भर्तृहरेः वैराग्यशतके 35)

  11. A repast, feast, banquet

  12. Food

  13. Food, offering to an idol

  14. Profit, gain

  15. Many more meanings …

 

घञ् = कृत्प्रत्ययः ‘अ’ causing substitution of वृद्धि for the preceding vowel applied in various senses as explained in various aphorisms (पा. 3-3-16 to 42, 3-3-45 to 55, 3-3-120 to 125) e.g. पादः, आयः, रोगः, भावः, अवग्राहः, प्रावारः, अवतारः, लेखः, रागः, etc.)

 

कुन्तिभोज was king of कुन्ति and the meanings of भोगः as -

  1. Possession

  2. Governing, Government

fit the meaning.

 

धातुः भुज् (pg 720/721)

(अ) आपटे-महाभागस्य शब्दकोशे

भुज्

  1. 6 प. (भुजति, भुग्न)

    1. To bend

    2. To curve, make crooked

  2. 7 उ. (भुनक्ति – भुङ्क्ते, भुक्त)

    1. To eat, devour, consume शयनस्थो न भुञ्जीत (मनुस्मृत्यां 4-74)

    2. To enjoy, use, possess (property, etc.)

    3. To enjoy carnally (Atm.) सदयं बुभुजे महाभुजः (रघुवंशे 8-7) सुरूपं वा कुरूपं वा पुमानित्येव भुञ्जते (मनुस्मृत्यां 9-14)

    4. To rule, protect, govern, guard राज्यं न्यासमिवाभुनक् (रघुवंशे 12-18)

    5. To suffer, endure, experience वृद्धो नरो दुःखशतानि भुङ्क्ते (सिद्धान्तकौमुद्याम्)

    6. To pass, live through (as time)

    7. causative – To cause to eat, feed with भोजयति-ते

    8. desiderative – To wish to eat, etc. बुभुक्षति-ते

(आ) धातुपाठसूच्याम् -

  1. भुज् | तु० अनिट् प० | भुजो कौटिल्ये ६. १५३ ||

  2. भुज् | रु० अनिट् प० | भुज पालनाभ्यवहारयोः ७. १७

(इ) बृहद्धातुरूपावल्याम् -

(१) तत्र धातुकोशे -

  1. भुज पालनाभ्यवहारयोः [५५२] ७ । सक. । अनिट् । प. । भुनक्ति |

  2. भुजो (भुज्) = कौटिल्ये ६ । अक. । अनिट् । प. । ओदित् | भुजति | ५ बुभोज । म. बुभोजिथ ।। ६ भोक्ता ।। ७ भोक्ष्यति ।। ८ भुज्यात् । भुज्यास्ताम् । ९ अभौक्षीत् । अभौक्ता ।। ओदितश्च । भुग्नः ।

(२) धातुरूपावल्याम् -

Only [५५२] भुज पालनाभ्यवहारयोः ७ is detailed -

(१) लटि – भुनक्ति | भुङ्क्तः | भुञ्जन्ति || (२) लोटि – भुनक्तु | (३) लङ्-लकारे – अभुनक् | (४) विधिलिङ्-लकारे – भुञ्ज्यात् | (५) लिट्-लकारे – (प्र.) बुभोज | बुभुजतुः | (म.) बुभोजिथे | (उ.) बुभुजिव | (६) लुट्-लकारे – भोक्ता | (७) लृट्-लकारे – भोक्ष्यति | (८) आशीर्लिङ्-लकारे – भुज्यात् | भुज्यास्ताम् | (९) लुङ्-लकारे – अभौक्षीत्६ | अभौक्तान् | अभौक्षुः || (१०) लृङ्-लकारे –  अभोक्ष्यत् ||

पालनभिन्नेऽर्थेआत्मनेपदम्(१) लटि – (प्र.) भुङ्क्ते८ | भुञ्जाते | भुञ्जते | (म.) भुङ्क्षे | (उ.) भुञ्जे | भुञ्ज्वहे | (२) लोटि – (प्र.) भुङ्क्ताम् | भुञ्जाताम् | (म.) भुङ्क्ष्व | भुञ्जाथाम् | भुङ्ध्वम् | (उ.) भुनजै || (३) लङ्-लकारे – अभुङ्क्त | (म.) अभुङ्क्थाः |  (उ.) अभुञ्जि | (४) विधिलिङ्-लकारे – भुञ्जीत | भुञ्जीयाताम् | (५) लिट्-लकारे – बुभुजे१ | (६) लुट्-लकारे – भोक्तासे | (७) लृट्-लकारे – भोक्ष्यते | (८) आशीर्लिङ्-लकारे – भुक्षीष्ट | (९) लुङ्-लकारे – अभुक्त२ | अभुक्षाताम् | अभुक्षत | (१०) लृङ्-लकारे –  अभोक्ष्यत ||

कर्मणि – भुज्यते | णिचि – भोजयति३ | सनि – बुभुक्षति / बुभुक्षते | यङि – बोभुज्यते | यङ्लुकि – बोभोक्ति / बोभोजीति |

कृत्सु – भोक्तव्यम् | भोजनीयम् | भोज्यम्४ / भोग्यम् | भुक्तः | भुञ्जन् | भुञ्जानः | भोक्तुम् | भोजनम् | भुक्त्वा | संभुज्य || भोगः | भुजः |

Footnotes – ६ षष्ठो लुङ् । ७ भुजोऽनवने । ८ अभ्यवहरति इत्यर्थः।

१ बुभुजे पृथिवीपालः पृथिवीमेव केवलाम् । इति रघुः । २ दशमो लुङ् । ३ निगरणार्थत्वात्परस्मैपदमेव । ४ भोज्यं भक्ष्ये । भोग्यमन्यत् ।

 

(ई) लकारेषु – Inflections in different moods and tenses From Morphological Generator at http://sanskrit.uohyd.ernet.in/scl/skt_gen/generators.html

लट्-लकारे ७ प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

भुनक्ति

भुङ्क्तः

भुञ्जन्ति

मध्यमपुरुषः

भुनक्षि

भुङ्क्थः

भुङ्क्थ

उत्तमपुरुषः

भुनज्मि

भुञ्ज्वः

भुञ्ज्मः

 

लिट्-लकारे ७ प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

बुभोज

बुभुजतुः

बुभुजुः

मध्यमपुरुषः

बुभोजिथ

बुभुजथुः

बुभुज

उत्तमपुरुषः

बुभोज

बुभुजिव

बुभुजिम

 

लुट्-लकारे ७ प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

भोक्ता

भोक्तारौ

भोक्तारः

मध्यमपुरुषः

भोक्तासि

भोक्तास्थः

भोक्तास्थ

उत्तमपुरुषः

भोक्तास्मि

भोक्तास्वः

भोक्तास्मः

 

लृट्-लकारे ७ प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

भोक्ष्यति

भोक्ष्यतः

भोक्ष्यन्ति

मध्यमपुरुषः

भोक्ष्यसि

भोक्ष्यथः

भोक्ष्यथ

उत्तमपुरुषः

भोक्ष्यामि

भोक्ष्यावः

भोक्ष्यामः

 

लोट्-लकारे ७ प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

भुङ्क्तात्/भुनक्तु

भुङ्क्ताम्

भुञ्जन्तु

मध्यमपुरुषः

भुङ्क्तात्/भुङ्ग्धि

भुङ्क्तम्

भुङ्क्त

उत्तमपुरुषः

भुनजानि

भुनजाव

भुनजाम

 

लङ्-लकारे ७ प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अभुनक्/अभुनग्

अभुङ्क्ताम्

अभुञ्जन्

मध्यमपुरुषः

अभुनक्/अभुनग्

अभुङ्क्तम्

अभुङ्क्त

उत्तमपुरुषः

अभुनजम्

अभुञ्ज्व

अभुञ्ज्म

 

विधिलिङ्-लकारे ७ प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

भुञ्ज्यात्

भुञ्ज्याताम्

भुञ्ज्युः

मध्यमपुरुषः

भुञ्ज्याः

भुञ्ज्यातम्

भुञ्ज्यात्

उत्तमपुरुषः

भुञ्ज्याम्

भुञ्ज्याव

भुञ्ज्याम

 

आशीर्लिङ्-लकारे ७ प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

भुज्यात्

भुज्यास्ताम्

भुज्यासुः

मध्यमपुरुषः

भुज्याः

भुज्यास्तम्

भुज्यास्त

उत्तमपुरुषः

भुज्यासम्

भुज्यास्व

भुज्यास्म

 

लुङ्-लकारे ७ प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अभौक्षीत्

अभौक्ताम्

अभौक्षुः

मध्यमपुरुषः

अभौक्षीः

अभौक्तम्

अभौक्त

उत्तमपुरुषः

अभौक्षम्

अभौक्ष्व

अभौक्ष्म

 

लृङ्-लकारे ७ प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अभोक्ष्यत्

अभोक्ष्यताम्

अभोक्ष्यन्

मध्यमपुरुषः

अभोक्ष्यः

अभोक्ष्यतम्

अभोक्ष्यत

उत्तमपुरुषः

अभोक्ष्यम्

अभोक्ष्याव

अभोक्ष्याम

 

लट्-लकारे ७ आ.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

भुङ्क्ते

भुञ्जाते

भुञ्जते

मध्यमपुरुषः

भुङ्क्षे

भुञ्जाथे

भुङ्ग्ध्वे

उत्तमपुरुषः

भुञ्जे

भुञ्ज्वहे

भुञ्ज्महे

 

लिट्-लकारे ७ आ.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

बुभुजे

बुभुजाते

बुभुजिरे

मध्यमपुरुषः

बुभुजिषे

बुभुजाथे

बुभुजिध्वे

उत्तमपुरुषः

बुभोजे

बुभुजिवहे

बुभुजिमहे

 

लुट्-लकारे ७ आ.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

भोक्ता

भोक्तारौ

भोक्तारः

मध्यमपुरुषः

भोक्तासे

भोक्तासाथे

भोक्ताध्वे

उत्तमपुरुषः

भोक्ताहे

भोक्तास्वहे

भोक्तास्महे

 

लृट्-लकारे ७ आ.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

भोक्ष्यते

भोक्ष्येते

भोक्ष्यन्ते

मध्यमपुरुषः

भोक्ष्यसे

भोक्ष्येथे

भोक्ष्यध्वे

उत्तमपुरुषः

भोक्ष्ये

भोक्ष्यावहे

भोक्ष्यामहे

 

लोट्-लकारे ७ आ.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

भुङ्क्ताम्

भुञ्जाताम्

भुञ्जताम्

मध्यमपुरुषः

भुङ्क्ष्व

भुञ्जाथाम्

भुङ्ध्वम्

उत्तमपुरुषः

भुनजै

भुनजावहै

भुनजामहै

 

लङ्-लकारे ७ आ.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अभुङ्क्त

अभुञ्जाताम्

अभुञ्जत

मध्यमपुरुषः

अभुङ्क्थाः

अभुञ्जाथाम्

अभुङ्ग्ध्वम्

उत्तमपुरुषः

अभुञ्ज

अभुञ्ज्वहि

अभुञ्ज्महि

 

विधिलिङ्-लकारे ७ आ.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

भुञ्जीत

भुञ्जीयाताम्

भुञ्जीरन्

मध्यमपुरुषः

भुञ्जीथाः

भुञ्जीयाथाम्

भुञ्जीध्वम्

उत्तमपुरुषः

भुञ्जीय

भुञ्जीवहि

भुञ्जीमहि

 

आशीर्लिङ्-लकारे ७ आ.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

भुक्षीष्ट

भुक्षीयास्ताम्

भुक्षीरन्

मध्यमपुरुषः

भुक्षीष्ठाः

भुक्षीयास्थाम्

भुक्षीध्वम्

उत्तमपुरुषः

भुक्षीय

भुक्षीवहि

भुक्षीमहि

 

लुङ्-लकारे ७ आ.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अभुक्त

अभुक्षाताम्

अभुक्षत

मध्यमपुरुषः

अभुक्थाः

अभुक्षाथाम्

अभुग्ध्वम्

उत्तमपुरुषः

अभुक्षि

अभुक्ष्वहि

अभुक्ष्महि

 

लृङ्-लकारे ७ आ.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अभोक्ष्यत

अभोक्ष्येताम्

अभोक्ष्यन्त

मध्यमपुरुषः

अभोक्ष्यथाः

अभोक्ष्येथाम्

अभोक्ष्यध्वम्

उत्तमपुरुषः

अभोक्ष्मे

अभोक्ष्यावहि

अभोक्ष्यामहि

 

(उ) कृदन्ताः – No कृदन्त-s are detailed at http://sanskrit.uohyd.ernet.in/scl/skt_gen/generators.html

-o-o-o-


Categories: Sanskrit Blogs

धातुः धृष्

Tue, 08/27/2013 - 12:34

गीतायाः प्रथमे अध्याये पञ्चमस्य श्लोकस्य आरम्भे अस्ति उल्लेखः “धृष्टकेतुः”-इति |

This can be deciphered as a compound word “धृष्टः केतुना यः सः” (=सूर्यः) Sun is said to suffer the eclipse because of केतु !

In Apte’s dictionary, for the word धृष्ट, following detail is given.

* *

 

The word धृष्टः is obviously past passive participle क्त-कृदन्त of धातुः धृष्

अ) आपटे-महाभागस्य शब्दकोशे -

धातुः धृष्

  1. 1 P (धर्षति, धर्षित) =

    1. To come together, be compact

    2. To hurt or injure

    3. To insult, treat with indignity

    4. To assail, overcome, overpower, conquer, destroy

    5. To dare to attack, challenge, defy

  2. 5 P (धृष्णोति, धृष्ट) =

    1. To be bold or courageous

    2. To be confident

    3. To be proud or overbearing

    4. To be impudent or impatient

    5. To dare, venture

    6. To brave, challenge (भट्टिकाव्ये 14-102)

    7. To insult, treat with contempt

  3. 10 U

    1. 10 P (धर्षयति) =

      1. To offend, hurt, injure

      2. To insult, treat with indignity

      3. To assail, overcome, overpower, conquer, destroy

      4. To dare to attack, challenge, defy

      5. To violate or outrage

    2. 10 A (धर्षयते) – To assail, attack, outrage

Actually धृष्ट is past passive participle for 5 P.

आ) धातुपाठसूच्याम् -

  1. धृष् | चु० सेट् उ० (१. ३. ७४)| धृष प्रसहने १०. ३८८ ||

  2. धृष् | स्वा० सेट् प० | ञिधृषा प्रागल्भ्ये ५. २५

Here धृष् is not detailed as 1 P.

इ) बृहद्धातुरूपावल्याम्

1. तत्र धातुकोशे -

  1. धृष् = प्रसहने [६४०] १० । सक. । सेट् । उ. । आधृषीयः । धर्षयति-ते ।

  2. ञिधृषा = प्रागल्भ्ये [४८७] ५ । अक. । सेट् । प. । ञ्-ईत् । आदिच्च । धृष्णोति ।

Here also धृष् is not detailed as 1 P.

2. धातुरूपावल्याम् –

* *

 

(ई) लकारेषु रूपाणि – as detailed at  http://sanskrit.uohyd.ernet.in/scl/skt_gen/generators.html

 

लट्-लकारे ५ प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

धृष्णोति

धृष्णुतः

धृष्णुवन्ति

मध्यमपुरुषः

धृष्णोषि

धृष्णुथः

धृष्णुथ

उत्तमपुरुषः

धृष्णोमि

धृष्णुवः

धृष्णुमः

 

लिट्-लकारे ५ प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

दधर्ष

दधृषतुः

दधृषुः

मध्यमपुरुषः

दधर्षिथ

दधृषथुः

दधृष

उत्तमपुरुषः

दधर्ष

दधृषिव

दधृषिम

 

लुट्–लकारे ५ प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

धर्षिता

धर्षितारौ

धर्षितारः

मध्यमपुरुषः

धर्षितासि

धर्षितास्थः

धर्षितास्थ

उत्तमपुरुषः

धर्षितास्मि

धर्षितास्वः

धर्षितास्मः

 

लृट्-लकारे ५ प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

धर्षिष्यति

धर्षिष्यतः

धर्षिष्यन्ति

मध्यमपुरुषः

धर्षिष्यसि

धर्षिष्यथः

धर्षिष्यथ

उत्तमपुरुषः

धर्षिष्यामि

धर्षिष्यावः

धर्षिष्यामः

 

लोट्-लकारे ५ प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

धृष्णोतु/धिष्णुतात्

धृष्णुताम्

धृष्णुवन्तु

मध्यमपुरुषः

धृष्णुहि/धिष्णुतात्

धृष्णुतम्

धृष्णुत

उत्तमपुरुषः

धृष्णवानि

धृष्णवाव

धृष्णवाम

 

लङ्-लकारे ५ प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अधृष्णोत्

अधृष्णुताम्

अधृष्णुवन्

मध्यमपुरुषः

अधृष्णोः

अधृष्णुतम्

अधृष्णुत

उत्तमपुरुषः

अधृष्णवम्

अधृष्णुव

अधृष्णुम

 

विधिलिङ-लकारे ५ प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

धृष्णुयात्

धृष्णुयाताम्

धृष्णुयुः

मध्यमपुरुषः

धृष्णुयाः

धृष्णुयातम्

धृष्णुयात

उत्तमपुरुषः

धृष्णुयाम्

धृष्णुयाव

धृष्णुयाम

 

आशीर्लिङ्-लकारे ५ प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

धृष्यात्

धृष्यास्ताम्

धृष्यासुः

मध्यमपुरुषः

धृष्याः

धृष्यास्तम्

धृष्यास्त

उत्तमपुरुषः

धृष्यासम्

धृष्यास्व

धृष्यास्म

 

लुङ्-लकारे ५ प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अधर्षीत्

अधर्षिष्टाम्

अधर्षिषुः

मध्यमपुरुषः

अधर्षीः

अधर्षिष्टम्

अधर्षिष्ट

उत्तमपुरुषः

अधर्षिषम्

अधर्षिष्व

अधर्षिष्म

 

लट्-लकारे १० प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

धर्षति/धर्षयति

धर्षतः/धर्षयतः

धर्षन्ति/धर्षयन्ति

मध्यमपुरुषः

धर्षसि/धर्षयसि

धर्षथः/धर्षयथः

धर्षथ/धर्षयथ

उत्तमपुरुषः

धर्षामि/धर्षयामि

धर्षावः/धर्षयावः

धर्षामः/धर्षयामः

 

निम्नलिखितानि लिट्-लकारे रूपाणि साधूनि न दृश्यन्ते |

लिट्-लकारे १० प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

धर्षयामास/

धर्षयाम्बभ्

धर्षयाञ्

धर्षयाञ्च

धर्षयामासतुः/

धर्षयामासुः/

मध्यमपुरुषः

धर्षयामासिथ/

धर्षयाञ्च्

धर्षयाञ् धर्षयाञ्चक्

धर्षयामासथुः/

धर्षयामासथ /

उत्तमपुरुषः

धर्षयामास/

धर्षयाम्बभ्

धर्षयाञ्च्

धर्षयाञ्च्

धर्षयामासिव/

धर्षयामासिम/

 

लुट्-लकारे १० प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

धर्षयिता

धर्षयितारौ

धर्षयितारः

मध्यमपुरुषः

धर्षयितासि

धर्षयितास्थः

धर्षयितास्थ

उत्तमपुरुषः

धर्षयितास्मि

धर्षयितास्वः

धर्षयितास्मः

 

लृट्-लकारे १० प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

धर्षयिष्यति

धर्षयिष्यतः

-

मध्यमपुरुषः

धर्षयिष्यसि

-

धर्षयिष्यथ

उत्तमपुरुषः

धर्षयिष्यामि

धर्षयिष्यावः

धर्षयिष्यामः

 

लोट्-लकारे १० प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

धर्षयतात्/धर्षयतु

धर्षयताम्

धर्षयन्तु

मध्यमपुरुषः

धर्षय/धर्षयतात्

धर्षयतम्

धर्षयत

उत्तमपुरुषः

धर्षयाणि

धर्षयाव

धर्षयाम

 

लङ्-लकारे १० प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अधर्षयत्

अधर्षयताम्

अधर्षयन्

मध्यमपुरुषः

अधर्षयः

अधर्षयतम्

अधर्षयत

उत्तमपुरुषः

अधर्षयम्

अधर्षयाव

अधर्षयाम

 

विधिलिङ्-लकारे १० प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अदधर्षत

धर्षयेताम्

धर्षयेयुः

मध्यमपुरुषः

धर्षयेः

धर्षयेतम्

धर्षयेत

उत्तमपुरुषः

धर्षयेयम्

धर्षयेव

धर्षयेम

 

आशीर्लिङ्-लकारे १० प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

धर्ष्यात्

धर्ष्यास्ताम्

धर्ष्यासुः

मध्यमपुरुषः

धर्ष्याः

धर्ष्यास्तम्

धर्ष्यास्त

उत्तमपुरुषः

धर्ष्यासम्

धर्ष्यास्व

धर्ष्यास्म

 

लुङ्-लकारे १० प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अदधर्षत्/

अदीधृषत्

अदधर्षताम्/

अदीधृषताम्

अदधर्षन्

/अदीधृषन्

मध्यमपुरुषः

अदधर्षः/

अदीधृषः

अदधर्षतम्/

अदीधृषतम्

अदधर्षत/

अदीधृषत

उत्तमपुरुषः

अदधर्षम्/

अदीधृषम्

अदधर्षाव/

अदीधृषाव

अदधर्षाम/

अदीधृषाम

 

लृङ्-लकारे १० प.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अधर्षयिष्यत्

अधर्षयिष्यताम्

अधर्षयिष्यन्

मध्यमपुरुषः

अधर्षयिष्यः

अधर्षयिष्यतम्

अधर्षयिष्यत

उत्तमपुरुषः

अधर्षयिष्यम्

अधर्षयिष्याव

अधर्षयिष्याम

 

लट्-लकारे १० आ.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

धर्षयते

धर्षयेते

धर्षयन्ते

मध्यमपुरुषः

धर्षयसे

धर्षयेथे

धर्षयध्वे

उत्तमपुरुषः

धर्षये

धर्षयावहे

धर्षयामहे

निम्नलिखितानि लिट्-लकारे रूपाणि साधूनि न दृश्यन्ते |

लिट्-लकारे १० आ.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

धर्षयामास/धर्षयाञ्चक्

धर्षयामासतुः/

धर्षयाञ्

धर्षयामासुः/

धर्षयाम्ब

मध्यमपुरुषः

धर्षयामासिथ/धर्षयाञ्च् धर्षयाञ्

धर्षयामासथुः/

धर्षयामास/

धर्षयाम्बभ्

उत्तमपुरुषः

धर्षयामास/धर्षयाञ्चक् /धर्षयाम्ब्

धर्षयामासिव

धर्षयामासिम/धर्षयाम्ब्

 

लुट्-लकारे १० आ.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

धर्षयिता

धर्षयितारौ

धर्षयितारः

मध्यमपुरुषः

धर्षयितासे

धर्षयितासाथे

धर्षयिताध्वे

उत्तमपुरुषः

धर्षयिताहे

धर्षयितास्वहे

धर्षयितास्महे

 

लृट्-लकारे १० आ.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

धर्षयिष्यते

धर्षयिष्येते

धर्षयिष्यन्ते

मध्यमपुरुषः

धर्षयिष्यसे

धर्षयिष्येथे

धर्षयिष्यध्वे

उत्तमपुरुषः

धर्षयिष्ये

धर्षयिष्यावहे

धर्षयिष्यामहे

 

लोट्-लकारे १० आ.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

धर्षयताम्

धर्षयेताम्

धर्षयन्ताम्

मध्यमपुरुषः

धर्षयस्व

धर्षयेथाम्

धर्षयध्वम्

उत्तमपुरुषः

धर्षयै

धर्षयावहै

धर्षयामहै

 

लङ्-लकारे १० आ.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अधर्षयत

अधर्षयेताम्

अधर्षयन्त

मध्यमपुरुषः

अधर्षयथाः

अधर्षयेथाम्

अधर्षयध्वम्

उत्तमपुरुषः

अधर्षये

अधर्षयावहि

अधर्षयामहि

 

विधिलिङ्-लकारे १० आ.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

धर्षयेत

धर्षयेयाताम्

धर्षयेरन्

मध्यमपुरुषः

धर्षयेथाः

धर्षयेयाथाम्

धर्षयेध्वम्

उत्तमपुरुषः

धर्षयेय

धर्षयेवहि

धर्षयेमहि

 

आशीर्लिङ्-लकारे १० आ.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

धर्षयिषीष्ट

धर्षयिषीयास्ताम्

धर्षयिषीरन्

मध्यमपुरुषः

धर्षयिषीष्ठाः

धर्षयिषीयास्थाम्

धर्षयिषीध्वम्

उत्तमपुरुषः

धर्षयिषीय

धर्षयिषीवहि

धर्षयिषीमहि

 

लुङ्-लकारे १० आ.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अदधर्षत/

अदीधृषत

अदधर्षेताम्/

अदीधृषेताम्

अदधर्षन्त

/अदीधृषन्त

मध्यमपुरुषः

अदधर्षथाः/

अदीधृषथाः

अदधर्षेथाम्/

अदीधृषेथाम्

अदधर्षध्वम्/

अदीधृषध्व

उत्तमपुरुषः

अदधर्षे/

अदीधृषे

अदधर्षावहि/

अदीधृषावहि

अदधर्षामहि/

अदीधृषामहि

 

लृङ्-लकारे १० आ.

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अधर्षयिष्यत

अधर्षयिष्येताम्

अधर्षयिष्यन्त

मध्यमपुरुषः

अधर्षयिष्यथाः

अधर्षयिष्यथाम्

अधर्षयिष्यध्वम्

उत्तमपुरुषः

अधर्षयिष्ये

अधर्षयिष्यावहि

अधर्षयिष्यामहि

 

(उ) कृदव्ययानि कृदन्त-प्रातिपदिकानि च – from

http://sanskrit.uohyd.ernet.in/scl/skt_gen/generators.html

 

कृदव्ययानि

५ प.

१० उ.

तुमुन्

धर्षितुम्

धर्षयितुम्

णमुल्

धर्षम्

धर्षम्

क्त्वा

धर्षित्त्वा/धर्षित्वा

धर्षयित्वा/धर्षयित्त्वा

 

कृदन्तप्रातिपदिकानि

५ प.

१० उ.

कृत् प्रत्ययः

पुंलिङ्गम् / नपुंसकलिङ्गम्

स्त्रीलिङ्गम्

पुंलिङ्गम् / नपुंसकलिङ्गम्

स्त्रीलिङ्गम्

तृच्

धर्षितृ

धर्षित्री

धर्षयितृ

धर्षयित्री

तव्यत्

धर्षितव्य

धर्षितव्या

धर्षयितव्य

धर्षयितव्या

यक्

धृष्यमाण

धृष्यमाणा

धर्ष्यमाण

धर्ष्यमाणा

शतृ

धृष्णुवत्

धृष्णुवन्ती

धर्षत् / धर्षयत्

धर्षन्ती / धर्षयन्ती

शानच्

धर्षयमाण

धर्षयमाणा

ण्वुल्

धर्षक

धर्षिका

धर्षक

धर्षिका

ण्यत्

धर्ष्य

धर्ष्या

धर्ष्य

धर्ष्या

क्त

धृष्ट

धृष्टा

धर्षित

धर्षिता

क्तवतु

धृष्टवत्

धृष्टवती

धर्षितवत्

धर्षितवती

अनीयर्

धर्षणीय

धर्षणीया

धर्षणीय

धर्षणीया

 

ऊ) धृष्-धातुतः शब्दाः – This study started off with the word धृष्टकेतुः. More words, as we may come along.

 

-o-O-o-


Categories: Sanskrit Blogs

धातुः रम्

Mon, 08/26/2013 - 11:42

गीतायाः प्रथमे अध्याये चतुर्थे श्लोके अस्ति उल्लेखः “द्रुपदश्च महारथः”-इति |

The word महारथः is a compound word to be deciphered as महान् रथः यस्य सः

The word रथः may have derivation from the धातुः रथ् as detailed in -

बृहद्धातुरूपावल्याम् धातुकोशे -

रथ = हिंसासंराद्ध्योः (संराद्धिः = पाक.) | ४ । हिंसयां सक. । सेट् | प. | रथ्यति |

However no more details of धातुः रथ् are available in बृहद्धातुरूपावली or in धातुपाठसूची or in Apte’s dictionary or in Morph-generator of University of Hyderabad.

 

Rather -

अ) आपटे-महाभागस्य शब्दकोशे -

रथः [रम्यते अनेन अत्र वा - रम्-क्थन् compare Un 2.2]

  1. Un 2.2 इत्यस्मिन् उणादिसूत्रे – हनिकुषिनीरमिकाशिभ्यः क्थन् |

  2. “क्थन्” इति प्रत्ययः येन धातुतः करणवाचकं नाम | It seems suffix क्थन् helps to get a noun related to the instrument, which becomes the instrument for effective action implicit in the धातुः

Considering this we can rather study धातुः रम् and not धातुः रथ्

धातुः रम् आपटे-महाभागस्य शब्दकोशे -

रम् 1 A. (रमते but परस्मैपदी when preceded by वि, आ, परि, उप रेमे अरंस्त अरंसीत् रंस्यते, रंतुं, रत)

  1. To be pleased or delighted, rejoice, be gratified रहसि रमते (मालविकाग्निमित्रे 3-2)

  2. To rejoice at, be pleased with, take delight in, be fond of (with instr. or locative) लोलापाङ्गैर्यदि न रमसे लोचनैर्वञ्चितोऽसि (मेघदूते 27)

  3. To play, sport, dally, amuse oneself with राजप्रियाः कैरविण्यो रमन्ते मधुपैः सह (भामिनीविलासे 1-126)

 

आ) धातुपाठसूच्याम् -

रम् | भ्वा० अनिट् आ० | रमु क्रीडायाम् | रम इति माधवः १. ९८९

  • The mention रम इति माधवः seems to refer to some grammarian माधवः previous to पाणिनि who possibly referred to the धातु as रम

  • पाणिनि himself refers to the धातु as रमु

इ) बृहद्धातुरूपावल्याम्

1. तत्र धातुकोशे -

रमु = क्रीडायाम् [२४५] १ । अक. । अनि । आ. । अनुदात्तोपदेशः | रमते | विरम्य – विरत्य | रमेर्वृद्धिश्च | अठप्रत्ययश्च | रामठम् = हिङ्गु | विरमति = आरमति = म्रियते |

2. धातुरूपावल्याम्

[२४५] रमु = क्रीडायाम् १ । अक. । अनि । आ. ।

(१) लटि – रमते | (२) लोटि – रमताम् | (३) लङ्-लकारे – अरमत | (४) विधिलिङ्-लकारे – रमेत | (५) लिट्-लकारे – (प्र.) रेमे | रेमाते | रेमिरे | (म.) रेमिषे | रेमाथे | रेमिध्वे | (उ.) रेमे | रेमिवहे | रेमिमहे | (६) लुट्-लकारे – रन्ता | (७) लृट्-लकारे – रंस्यते | (८) आशीर्लिङ्-लकारे – रंसीष्ट | (९) लुङ्-लकारे – अरंस्त | (१०) लृङ्-लकारे –  अरंस्यत |

भावे – रम्यते | णिचि – रमयति-ते | [९] अरीरमत्-त | सनि – रिरंसते | यङि – रंरम्यते | यङ्लुकि – रंरन्ति-रंरमीति |

कृत्सु – रन्तव्यम् | रमणीयम् | रम्यम् | रतः | रममाणः | रमणम् | रमित्वा-रत्वा | विरम्य |

उत्पदिष्णुः | पादुकः | संपत् | आपत् | पादः | पद्यम् | पाद्यम् | पद्मम् |

उपसर्गैः सह – विरमति | आरमति | परिरमति | उपनिवृत्तौ, नाशे कर्मत्यागे च | वा-परस्मैपदम् | उपरमति-ते | उपरतिः | उपरतः | उप + आ = निवृत्तौ प्रत्यागतौ च | उपारमते | रमः | रामः — आरामः = उपवनम् | रमणः | रन्तिः | रत्नम् | सुरतः | सूरतः | रथः | रथ्या | स्तम्बेरमः = हस्ती |

Footnotes

* *

 

(ई) लकारेषु रूपाणि – as detailed at  http://sanskrit.uohyd.ernet.in/scl/skt_gen/generators.html

 

लटि

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

रमते

रमेते

रमन्ते

मध्यमपुरुषः

रमसे

रमेथे

रमध्वे

उत्तमपुरुषः

रमे

रमावहे

रमामहे

 

लिटि

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

रेमे

रेमाते

रेमिरे

मध्यमपुरुषः

रेमिषे

रेमाथे

रेमिध्वे

उत्तमपुरुषः

रेमे

रेमिवहे

रेमिमहे

 

लुटि

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

रन्ता

रन्तारौ

रन्तारः

मध्यमपुरुषः

रन्तासे

रन्तासाथे

रन्ताध्वे

उत्तमपुरुषः

रन्ताहे

रन्तास्वहे

रन्तास्महे

 

लृटि

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

रंस्यते

रंस्येते

रंस्यन्ते

मध्यमपुरुषः

रंस्यसे

रंस्येथे

रंस्यध्वे

उत्तमपुरुषः

रंस्ये

रंस्यावहे

रंस्यामहे

 

लोटि

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

रमताम्

रमेताम्

रमन्ताम्

मध्यमपुरुषः

रमस्व

रमेथाम्

रमध्वम्

उत्तमपुरुषः

रमै

रमावहै

रमामहै

 

लङ्-लकारे

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अरमत

अरमेताम्

अरमन्त

मध्यमपुरुषः

अरमथाः

अरमेथाम्

अरमध्वम्

उत्तमपुरुषः

अरमे

अरमावहि

अरमामहि

 

विधिलिङ्-लकारे

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

रमेत

रमेयाताम्

रमेरन्

मध्यमपुरुषः

रमेथाः

रमेयाथाम्

रमेध्वम्

उत्तमपुरुषः

रमेय

रमेवहि

रमेमहि

 

आशीर्लिङ्-लकारे

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

रंसीष्ट

रंसीयास्ताम्

रंसीरन्

मध्यमपुरुषः

रंसीष्ठाः

रंसीयास्थाम्

रंसीध्वम्

उत्तमपुरुषः

रंसीय

रंसीवहि

रंसीमहि

 

लुङ्-लकारे

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अरंस्त

अरंसाताम्

अरंसत

मध्यमपुरुषः

अरंस्थाः

अरंसाथाम्

अरन्ध्वम्/अरन्द्ध्वम्

उत्तमपुरुषः

अरंसि

अरंस्वहि

अरंस्महि

 

लृङ्-लकारे

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अरंस्यत

अरंस्येताम्

अरंस्यन्त

मध्यमपुरुषः

अरंस्यथाः

अरंस्येथाम्

अरंस्यध्वम्

उत्तमपुरुषः

अरंस्ये

अरंस्यावहि

अरंस्यामहि

 

(उ) कृदव्ययानि कृदन्त-प्रातिपदिकानि च – from

http://sanskrit.uohyd.ernet.in/scl/skt_gen/generators.html

 

कृदव्ययानि

तुमुन्

रन्तुम्

णमुल्

रामं

क्त्वा

रमित्वा/रमित्त्वा/रत्वा/रत्त्वा

 

कृदन्तप्रातिपदिकानि

कृत् प्रत्ययः

पुंलिङ्गम् / नपुंसकलिङ्गम्

स्त्रीलिङ्गम्

तृच्

रन्तृ

रन्त्री

तव्यत्

रन्तव्य

रन्तव्या

यक्

रम्यमाण

रम्यमाणा

शानच्

रममाण

रममाणा

ण्वुल्

रामक

रामिका

यत्

रम्य

रम्या

क्त

रत

रता

क्तवतु

रतवत्

रतवती

अनीयर्

रमणीय

रमणीया

-o-O-o-


Categories: Sanskrit Blogs

धातुः पद्

Sun, 08/25/2013 - 12:40

गीतायाः प्रथमे अध्याये चतुर्थे श्लोके अस्ति उल्लेखः “द्रुपदश्च महारथः”-इति |

One can consider द्रुपद as an adjective, a compound word having the component words द्रु and पद

Taking the context of the first component word द्रु a study of the धातु द्रु was done. Now on to study of धातु पद् taking the context of the second component word पद.

In Apte’s Practical Sanskrit-English Dictionary, the word is detailed as follows -

पदम् [पद्-अच्] =

  1. a foot (said to be masculine also in this sense)

    1. पदेन on foot

    2. शिखरिषु पदं न्यस्य (मेघदूते 13)

    3. अपथे पदमर्पयन्ति हि (रघुवंशे 9-74)

    4. set foot on (follow) .. a wrong road (रघुवंशे 3-50)

    5. Good qualities set foot (i.e. command notice) everywhere पदं हि सर्वत्र गुणैर्निधीयते (रघुवंशे 3-62)

    6. no disease stepped into the country जनपदे न गदं पदमादधौ (रघुवंशे 9-4)

  2. pace, step, stride

  3. footstep, footprint, footmark

  4. a trace, mark, impression, vestige

  5. a place, position, station

  6. … many more meanings

From the etymology [पद्-अच्] we proceed to study

धातुः पद्

अ) आपटे-महाभागस्य शब्दकोशे -

  1. 10 आ. पदयते To go, to move

  2. 4 आ. (पद्यते, पन्न caus. – पादयति-ते, desiderative – पित्सते)

    1. To go move

    2. To go to, approach (with accusative)

    3. To attain, obtain, gain ज्योतिषामाधिपत्यं च प्रभावं चाप्यपद्यत

    4. To observe, practise स्वधर्मं पद्यमानास्ते

    5. Vedic – to fall down with fatigue

    6. Vedic – To perish

    7. Vedic – To fall out

  3. 1 प. पदति To stand fast or fixed

आ) धातुपाठसूच्याम् -

पद (पद्)| चु० सेट् आ० | पद गतौ १०. ४४० ||
पद्  | दि० अनिट् आ० | पद गतौ ४. ६५

धातुपाठसूची does not list धातुः पद् as 1 प.

इ) बृहद्धातुरूपावल्याम् -

1. तत्र धातुकोशे -

  1. पद = गतौ [४२१] ४ | सकर्मकः | अनिट् | आत्मनेपदी | पद्यते | पदातिः | पदाजिः |

  2. पद = गतौ १० | सक. | सेट् | आ. | अदन्तः | आवर्गीयः | पदयते |

2. धातुरूपावल्याम् –

(१) लटि – पद्यते | (२) लोटि – पद्यताम् | (३) लङ्-लकारे – अपद्यत | (४) विधिलिङ्-लकारे – पद्येत | (५) लिट्-लकारे – (प्र.) पेदे | पेदाते | पेदिरे | (म.) पेदिषे | (उ.) पेदिमहे | (६) लुट्-लकारे – पत्ता | (म.) पत्तासे | (७) लृट्-लकारे – पत्स्यते | (८) आशीर्लिङ्-लकारे – पत्सीष्ट | (९) लुङ्-लकारे – अपादि | (१०) लृङ्-लकारे –  अपत्स्यत |

कर्मणि – पद्यते (कर्तरिवत्) | णिचि – पादयति | [९] अपीपदत् | सनि – पित्सते | यङि – पनीपद्यते | यङ्लुकि – पनीपत्ति |

कृत्सु – पत्तव्यम् | पदनीयम् | पाद्यम् | पन्नः | पत्तुम् | पदनम् | पत्त्वा | प्रपद्य |

उत्पदिष्णुः | पादुकः | संपत् | आपत् | पादः | पद्यम् | पाद्यम् | पद्मम् |

उपसर्गैः सह (उत् = उद्भवे) अक. उत्पद्यते | सम्पत्तौ | (वि-नाशे) – विपद्यते | विपत् | विपत्तिः | (प्रति = स्वीकारे) प्रतिपद्यते | उपपद्यते | (अभि + उप = अङ्गीकरणे) – अभ्युपपद्यते | निर् – निष्पत्तौ | विप्रतिपत्तौ | (वि + उत् = व्युत्) व्युत्पत्तिः |

(उ) कृदव्ययानि कृदन्त-प्रातिपदिकानि च – from http://sanskrit.uohyd.ernet.in/scl/skt_gen/generators.html

कृदव्ययानि

तुमुन्

पदयितुम्

णमुल्

पदं

क्त्वा

पदयित्वा/पदयित्त्वा

कृदन्तप्रातिपदिकानि

कृत् प्रत्ययः

पुंलिङ्गम् / नपुंसकलिङ्गम्

स्त्रीलिङ्गम्

तृच्

पदयितृ

पदयित्री

तव्यत्

पदयितव्य

पदयितव्या

यक्

पद्यमान

पद्यमाना

शतृ

पदयत्

पदयन्ती

शानच्

पदयमान

पदयमाना

ण्वुल्

पदक

पदिका

यत्

पद्य

पद्या

क्त

पदित

पदिता

क्तवतु

पदितवत्

पदितवती

अनीयर्

पदनीय

पदनीया

(ऊ) पद्-धातुतः शब्दाः – The word पदम् has been detailed at the beginning. More words as we come along.

-o-O-o-


Categories: Sanskrit Blogs

धातुः द्रु

Wed, 08/21/2013 - 23:03

गीतायाः प्रथमे अध्याये चतुर्थे श्लोके अस्ति उल्लेखः “द्रुपदश्च महारथः”-इति |

आपटे-महाभागस्य शब्दकोशे following detail is given about the word द्रुपद -

द्रुपदः → Name of a king of पाञ्चाल-s. [He was a son of पृषत्. He and द्रोण were school-fellows, as they learnt science of archery from द्रोण-‘s father भारद्वाज. After द्रुपद succeeded to the throne, द्रोण in pecuniary difficulties went to him on the strength of his former friendship. But the proud monarch disrespected and slighted him. For this, afterwards द्रोण got him captured by his pupils, the Pandavas, but was kind enough to spare his life and allowed him to retain half his kingdom. But the defeat sustained by him at द्रोण’s hands rankled in his soul. With the desire of getting a son, who would avenge his defeat, द्रुपद performed a sacrifice. Agni, the God of sacrificial fire brought forth to him a son धृष्टद्युम्न and daughter द्रौपदी. In the great war द्रोण was emotionally overcome by a mistaken news, that his son अश्वत्थामा was killed. Seizing the opportunity of this sway of द्रोण’s mind, धृष्टद्युम्न slashed द्रोण’s head.

 

All this detail is about द्रुपद the proper noun.

 

One can consider द्रुपद as an adjective, a compound word having the component words द्रु and पद -

  1. For the first component द्रु a noun. In Apte’s dictionary there is following detail

    1. द्रु m., n. [द्रवत्यूर्ध्वं द्रु-वा. ढु]

      1. Wood

      2. An instrument made of wood

      3. m. – (1) A tree (2) branch

    2. द्रु f. = Motion

    3. Among Compounds with द्रु

      1. द्रुपदम् = (In Vedas) a pillar

      2. द्रुपदी = a splay-footed female

  2. Second component पद

  3. द्रुः पदयोः यस्य इति द्रुपदः (बहुव्रीहिः) meaning

    1. Taking note of द्रु being a feminine noun meaning motion, One who has motion (notable motion, speed) in his feet

    2. Taking note of द्रु being a masculine/neuter noun meaning wood / wooden instrument द्रुपदः = One, who has wood (wooden sandals) on his feet

,

Etymology of the noun द्रु can as well be traced to धातुः द्रु

 

द्रु इति धातुः -

अ) आपटे-महाभागस्य शब्दकोशे -

  1. द्रु – 1 प. (द्रवति, द्रुत, desiderative – दुद्रुषति)

    1. To run, to flow, run away, retreat, fly (often with accusative द्वितीया),

      1. यथा नदीनां बहवोम्बुवेगाः समुद्रमेवाभिमुखा द्रवन्ति (गीतायाम् 11-28)

      2. रक्षांसि भीतानि दिशो द्रवन्ति (गीतायाम् 11-36)

      3. द्रुतं द्रवत कौरवाः (महाभारते)

    2. To rush, attack, assault quickly

    3. To become fluid, melt, ooze

      1. द्रवति च हिमरश्मावुद्गते चन्द्रकान्तः (मालविकाग्निमित्रे 1-24)

      2. द्रवति हृदयमेतत् (वेणीसंहारे 5-21)

    4. To go, move

    5. Causative द्रावयति-ते

      1. To cause to run away, put to flight

      2. To melt, fuse

  2. 5 प. (द्रुणोति)

    1. To hurt, to injure तं दुद्रावाद्रिणा कपिः (भट्टिकाव्ये 14-81)

    2. To go

    3. To repent

Only in Apte’s dictionary the धातु is noted both as 1 P and 5 P.

In the compound word द्रुः पदयोः यस्य इति द्रुपदः the appropriate meaning seems to be ‘to run, go, move, rush’

आ) धातुपाठसूच्याम् -

द्रु | भ्वा० अनिट् प० | द्रु गतौ १. १०९५

इ) बृहद्धातुरूपावल्याम् -

1. तत्र धातुकोशे -

द्रु = गतौ [२८६] १ । सकर्मक | अनिट् | प. | उकारान्तः | द्रवति | द्रावयति = विलापयति |

2. धातुरूपावल्याम्

द्रवति | इत्यादि स्रु – स्रवति [२८३] वत् | वि-विद्रवे, पलायने च = विद्रवति | उप- उपद्रवति, उपद्रवे = अनिष्टोत्पादने |

Taking clue from स्रु – स्रवति [२८३] वत् the inflections will be -

१) लटि द्रवति | (२) लोटि द्रवतु | (३) लङ्-लकारे – अद्रवत् | (४) विधिलिङ्-लकारे – द्रवेत् | (५) लिट्-लकारे – (प्र.) दुद्राव | दुद्रुवतुः | दुद्रुवुः | (म.) दुद्रोथ | दुद्रुव | (उ.) दुद्राव-दुद्रव | दुद्रुव | दुद्रुम | (६) लुट्-लकारे – द्रोता | (७) लृट्-लकारे – द्रोष्यति | (८) आशीर्लिङ्-लकारे – द्रूयात् | (९) लुङ्-लकारे – अदुद्रुवत् | (१०) लृङ्-लकारे –  अद्रोष्यत् |

भावे – द्रूयते | णिचि – द्रावयति | अदिद्रवत् – अदुद्रुवत् | सनि – द्रद्रूषति | यङि – दोद्रूयते | यङ्लुकि – दोद्रोति – दोद्रवीति |

कृत्सु – द्रोतव्यम् | द्रवणीयम् | द्रव्यम्-द्राव्यम् | द्रुतः | दृतिः | द्रोतः | द्रवन् | द्रोतुम् | द्रुत्वा |

 

(ई) लकारेषु रूपाणि – Inflections from http://sanskrit.uohyd.ernet.in/scl/skt_gen/generators.html

No details found.

(उ) कृदव्ययानि कृदन्त-प्रातिपदिकानि च – from http://sanskrit.uohyd.ernet.in/scl/skt_gen/generators.html

कृदव्ययानि

तुमुन्

द्रोतुम्

णमुल्

द्रावं

क्त्वा

द्रुत्त्वा/द्रुत्वा

 

कृदन्तप्रातिपदिकानि

कृत् प्रत्ययः

पुंलिङ्गम् / नपुंसकलिङ्गम्

स्त्रीलिङ्गम्

तृच्

द्रोतृ

द्रोत्री

तव्यत्

द्रोतव्य

द्रोतव्या

यक्

द्रूयमाण

द्रूयमाणा

शतृ

द्रवत्

द्रवन्ती

ण्वुल्

द्रावक

द्राविका

ण्यत्

द्राव्य

द्राव्या

यत्

द्रव्य

द्रव्या

क्त

द्रुत

द्रुता

क्तवतु

द्रुतवत्

द्रुतवती

अनीयर्

द्रवणीय

द्रवणीया

(ऊ) द्रु-धातुतः शब्दाः – shall be added as would be noted.

 

-o-O-o-


Categories: Sanskrit Blogs

धातुः आस्

Tue, 08/20/2013 - 16:35

गीतायाः प्रथमे अध्याये चतुर्थे श्लोके अस्ति वाक्यांशः “अत्र शूरा महेष्वासाः ”-इति |

महेष्वासाः =

  1. महान् इष्वासः यस्य सः महेष्वासः (बहुव्रीहिः) | तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनं च |

  2. इष्वासः -

    1. इषोः आसः इति इष्वासः

    2. इषुः = बाणः, शरः

  3. आसः = आसनम्, धनुष्यम् (आपटे-महाभागस्य शब्दकोशे)

    1. Meanings

      1. आसः / आसम् = A seat

      2. A bow स सासिः सासुसूः सास (किरातार्जुनीये 14-5)

      3. Ashes

    2. आसः = आस् → घञ्

    3. घञ् = श्रीमतः “काशिनाथ अभ्यंकर”-महोदयानां संस्कृत-व्याकरणस्य शब्दकोशे – घञ् = अ-इति कृत्-प्रत्ययः |

      1. पदरुजविशस्पृशो घञ् ३।३।१६ = पदादिभ्यो धातुभ्यो घञ् प्रत्ययो भवति। पद्यते ऽसौ पादः। रुजत्यसौ रोगः। विशत्यसौ वेशः। स्पृशति इति स्पर्शः उपतापः। पदेर्ण्वृल्तृचोरपवादो घञ् विधीयते |

      2. भावे ३।३।१८ = भावे वाच्ये धातोः घञ् प्रत्ययो भवति। पाकः। त्यागः। रागः।

This suggests two धातु-s inherent in इष्वास – इष् and आस्.

Study of धातु इष् has been detailed. अत्र द्वितीयस्य आस्-धातोः अभ्यासः |

धातुः आस्

अ) आपटे-महाभागस्य शब्दकोशे -

* *

In Apte’s dictionary धातुः आस् is detailed as 2A and also 4P

आ) धातुपाठसूच्याम् -

आस् | अ० सेट् आ० | आस उपवेशने २. ११ |

 

इ) बृहद्धातुरूपावल्याम् -

1. तत्र धातुकोशे -

आस = उपवेशने [३३६] २ । अकर्मक | सेट् | आ. | आस्ते | अध्यास्ते | अध्यास्ते वैकुण्ठं हरिः |

2. धातुरूपावल्याम्

 

*

 

(ई) लकारेषु रूपाणि – Inflections from http://sanskrit.uohyd.ernet.in/scl/skt_gen/generators.html

No details of words found.

However following details obtained from धातुमञ्जरी at http://murthygss.tripod.com/dhaatumanjarI.htm

 

(1) लटि

एकवचनः

द्विवचनः

बहुवचनः

प्रथमपुरुषः

आस्ते

आसाते

आसते

मध्यमपुरुषः

आस्से

आसाथे

आध्वे

उत्तमपुरुषः

आसे

आस्वहे

आस्महे

(2) लोटि

एकवचनः

द्विवचनः

बहुवचनः

प्रथमपुरुषः

आस्ताम्

आसाताम्

आसताम्

मध्यमपुरुषः

आस्स्व

आसाथाम्

आध्वम्

उत्तमपुरुषः

आसै

आसावहै

आसामहै

 

(3) लङ् – लकारे

एकवचनः

द्विवचनः

बहुवचनः

प्रथमपुरुषः

आस्त

आसाताम्

आसत

मध्यमपुरुषः

आस्थाः

आसाथाम्

आध्वम्

उत्तमपुरुषः

आसि

आस्वहि

आस्महि

 

(4) विधिलिङ् -लकारे

एकवचनः

द्विवचनः

बहुवचनः

प्रथमपुरुषः

आसीत

आसीयाताम्

आसीरन्

मध्यमपुरुषः

आसीथाः

आसीयाथाम्

आसीध्वम्

उत्तमपुरुषः

आसीय

आसीवहि

आसीमहि

 

(5a) लिट्-लकारे (चक्रे)

एकवचनः

द्विवचनः

बहुवचनः

प्रथमपुरुषः

आसांचक्रे

आसांचक्राते

आसांचक्रिरे

मध्यमपुरुषः

आसांचकृषे

आसांचक्राथे

आसांचकृध्वे

उत्तमपुरुषः

आसांचक्रे

आसांचकृवहे

आसांचकृमहे

 

(5b) लिट्-लकारे (बभूव)

एकवचनः

द्विवचनः

बहुवचनः

प्रथमपुरुषः

आसांबभूव

आसांबभूवतुः

आसांबभूवुः

मध्यमपुरुषः

आसांबभूविथ

आसांबभुवथुः

आसांबभूव

उत्तमपुरुषः

आसांबभूव

आसांबभूविव

आसांबभूविम

 

(5c) लिट्-लकारे (-मास)

एकवचनः

द्विवचनः

बहुवचनः

प्रथमपुरुषः

आसामास

आसामासतुः

आसामासुः

मध्यमपुरुषः

आसामासिथ

आसामासथुः

आसामास

उत्तमपुरुषः

आसामास

आसामासिव

आसामासिम

 

(6) लुट्-लकारे

एकवचनः

द्विवचनः

बहुवचनः

प्रथमपुरुषः

आसिता

आसितारौ

आसितारः

मध्यमपुरुषः

आसितासे

आसितासाथे

आसिताध्वे

उत्तमपुरुषः

आसिताहे

आसितास्वहे

आसितास्महे

 

(7) लृट् -लकारे

एकवचनः

द्विवचनः

बहुवचनः

प्रथमपुरुषः

आसिष्यते

आसिष्येते

आसिष्यन्ते

मध्यमपुरुषः

आसिष्यसे

आसिष्येथे

आसिष्यध्वे

उत्तमपुरुषः

आसिष्ये

आसिष्यावहे

आसिष्यामहे

 

(8) आशीर्लिङ् -लकारे

एकवचनः

द्विवचनः

बहुवचनः

प्रथमपुरुषः

आसिषीष्ट

आसिषीयास्ताम्

आसिषीरन्

मध्यमपुरुषः

आसिषीष्ठाः

आसिषीयास्थाम्

आसिषीध्वम्

उत्तमपुरुषः

आसिषीय

आसिषीवहि

आसिषीमहि

 

(9) लुङ् -लकारे

एकवचनः

द्विवचनः

बहुवचनः

प्रथमपुरुषः

आसिष्ट

आसिषाताम्

आसिषत

मध्यमपुरुषः

आसिष्ठाः

आसिषाथाम्

आसिध्वम् आसिढ्वम्

उत्तमपुरुषः

आसिषि

आसिष्वहि

आसिष्महि

 

(10) लृङ् -लकारे

एकवचनः

द्विवचनः

बहुवचनः

प्रथमपुरुषः

आसिष्यत

आसिष्येताम्

आसिष्यत

मध्यमपुरुषः

आसिष्यथाः

आसिष्येथाम्

आसिष्यध्वम्

उत्तमपुरुषः

आसिष्ये

आसिष्यावहि

आसिष्यामहि

 

(उ) कृदव्ययानि कृदन्त-प्रातिपदिकानि च – from http://sanskrit.uohyd.ernet.in/scl/skt_gen/generators.html

 

कृदव्ययम्

तुमुन्

आसितुम्

णमुल्

आसम्

क्त्वा

आसित्वा/आसित्त्वा

कृदन्तप्रातिपदिकम्

कृत् प्रत्ययः

पुंलिङ्गम् / नपुंसकलिङ्गम्

स्त्रीलिङ्गम्

तृच्

आसितृ

आसित्री

तव्यत्

आसितव्य

आसितव्या

यक्

आस्यमान

आस्यमाना

शानच्

आसान

आसाना

ण्वुल्

आसक

आसिका

ण्यत्

आस्य

आस्या

क्त

आसित

आसिता

क्तवतु

आसितवत्

आसितवती

अनीयर्

आसनीय

आसनीया

 

(ऊ) Words from धातुः आस्

1. आसः / आसम् – detailed at the beginning.

 

-o-O-o-


Categories: Sanskrit Blogs

धातुः इष्

Tue, 08/20/2013 - 08:53

गीतायाः प्रथमे अध्याये चतुर्थे श्लोके अस्ति वाक्यांशः “अत्र शूरा महेष्वासाः ”-इति |

महेष्वासाः =

  1. महान् इष्वासः यस्य सः महेष्वासः (बहुव्रीहिः) | तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनं च |

  2. इष्वासः -

    1. इषोः आसः इति इष्वासः

    2. इषुः = बाणः, शरः

      1. इषुः = इष् → उ

      2. उ = सनाशंसभिक्ष उः ३।२।१६८ इति सूत्रेण

        1. सन्नन्तेभ्यो धातुभ्यः आशंसेर् भिक्षेश्च तच्छीलादिषु कर्तृषु उः प्रत्ययो भवति। चिकीर्षुः। जिहीर्षुः। आशंसुः। भिक्षुः।

        2. श्रीमतः “काशिनाथ अभ्यंकर”-महोदयानां संस्कृत-व्याकरणस्य शब्दकोशे – “.. उ = कृत्-प्रत्ययः added to bases ending in सन् and also to the roots  आशंस्, भिक्ष्, विद्, इष् ..”

  3. आसः = आसनम्, धनुष्यम्

    1. आसः = आस् → घञ्

This suggests two धातु-s inherent in इष्वास – इष् and आस्.

अत्र प्रथमं इष्-धातोः अभ्यासः |

धातुः इष्

अ) आपटे-महाभागस्य शब्दकोशे -

  1. इष् 6 प. (इच्छति, इयेष, ऐषीत्, एषितुम्-एष्टुम्, इष्ट)

    1. To wish, desire, long for

    2. To choose

    3. To endeavour to obtain, strive or seek for

    4. etc.

  2. इष् 4 प. (इष्यति, इयेष, एषिष्यति, एषितुम्)

    1. To move, to cause to move

    2. To let fly, cast, throw

    3. To raise (as one’s voice)

    4. To sprinkle

  3. इष् 9 प. (इष्णाति)

    1. To cause to move quickly, let fly, cast

    2. To fly off, escape

    3. To strike, smite

    4. To impel, urge, incite, promote

  4. इष् 1 उ. (एषति-ते, ऐषीत्-ऐषीष्ट)

    1. To go, move

    In the context of इषुः = बाणः, शरः the meaning इष् 6 प. (इच्छति) is not relevant.

आ) धातुपाठसूच्याम् -

  1. इष् | दि० सेट् प० | इष [ईष] गतौ ४. २२ ||

  2. इष् | तु० सेट् प० | इष (इषु) इच्छायाम् ६. ७८ ||

  3. इष् | क्र्या० सेट् प० | इष आभीक्ष्ण्ये ९. ६१

इ) बृहद्धातुरूपावल्याम् -

1. तत्र धातुकोशे -

  1. इष = गतौ [४०१] ४ । सक. । सेट् | प. | इष्यति | इषीका | इष्टका | इषुर्बाणः |

  2. इष = आभीक्ष्ण्ये | ९ । सक. । सेट् | प. |

(१) लटि इष्णाति

(२) लोटि इष्णातु |

(३) लङ्-लकारे – ऐष्णात् |

(४) विधिलिङ्-लकारे – इष्णीयात् |

आर्धधातुके ‘इष्यति’ (४०१) वत् | एषितव्यम्-एष्टव्यम् | इष्टः | इष्णन् | एषितुम्-एष्टुम् | एषित्वा

  1. इष = इच्छायाम् [५०६] ६ । सक. । सेट् | प. | इच्छति |

  2. इषुध = शरधारणे । ११ । इषुध्यति ।

2. धातुरूपावल्याम्

[४०१] इष = गतौ ४ । सक. । सेट् | प. |

(१) लटि – इष्यति |  (२) लोटि – इष्यतु | (३) लङ्-लकारे – ऐष्यत् | (४) विधिलिङ्-लकारे – इष्येत् | (५) लिट्-लकारे – (प्र.) इयेष | ईषतुः | (म.) इयेषिथ | (उ.) इयेष | ईषिव | (६) लुट्-लकारे – एषिता | (७) लृट्-लकारे – एषिष्यति | (८) आशीर्लिङ्-लकारे – इष्यात् | (९) लुङ्-लकारे – ऐषीत् | (१०) लृङ्-लकारे –  ऐषिष्यत् |

कर्मणि – इष्यते | णिचि – एषयति-ते | सनि – एषिषिषति |

कृत्सु – एषितव्यम् | एषणीयम् | एष्यम् | इषितः | इष्यन् | एषितुम् | एषणम् | एषित्वा | प्रेष्य | एषणा | अन्वेषणा | पर्येषणा | परीष्टिः | प्रैषः | प्रैष्यः | अन्वेषयति |

(ई) लकारेषु रूपाणि – Inflections from http://sanskrit.uohyd.ernet.in/scl/skt_gen/generators.html

No details of words found.

(उ) कृदव्ययानि कृदन्त-प्रातिपदिकानि च – from http://sanskrit.uohyd.ernet.in/scl/skt_gen/generators.html

No details of words found.

(ऊ) Words from धातुः इष्

1. इषुः = बाणः, शरः

-o-O-o-

 


Categories: Sanskrit Blogs

धातुः शूर्

Thu, 08/15/2013 - 18:29

गीतायाः प्रथमे अध्याये चतुर्थे श्लोके अस्ति वाक्यांशः “अत्र शूरा महेष्वासाः ”-इति | अत्र “शूराः”-शब्दमनुसृत्य अभ्यासः |

(अ) आपटे-महाभागस्य शब्दकोशे शूर-शब्दस्य व्युत्पत्तिः “शूर्-अच्” इति | तत्रैव अस्ति

धातुः शूर् 10 उ. (शूरयति-ते)

1. To act the hero, be powerful

2. To make vigorous exertions

There is also a postscript “See शुर् also”.

धातुः शु (शू) र् 4 A (शूर्यते)

  1. To hurt, kill

  2. To make firm or steady

  3. To stop

  4. To be firm or fixed

  5. To be senseless, faint

(आ) धातुपाठसूच्याम् -

शूर (शूर्)| चु० सेट् आ० | शूर- [विक्रान्तौ]१०. ४४४ ||
शूर् | दि० सेट् आ० | शूरी हिंसास्तम्भनयोः (हिंसस्तम्भयोः)४. ५२ ||

(इ) बृहद्धातुरूपावल्याम् -

1. तत्र धातुकोशे -

1. शूर = विक्रान्तौ | 10 | सक. | सेट् | आ. | अदन्तः | आगर्वीयश्च | शूरयते |

2. शूरी (शूर्) = हिंसास्तंभनयोः | 4 | सक. | सेट् | आ. | शूर्यते | 5 (लिटि) शुशूरे | 9 (लुङ्-लकारे) अशूरिष्ट इत्येव |

2. धातुरूपावल्याम् – अयं धातुः न विवृतः |

(ई) लकारेषु रूपाणि – Inflections from http://sanskrit.uohyd.ernet.in/scl/skt_gen/generators.html

No details of words found.

कृदव्ययानि

तुमुन्

शूरयितुम्

णमुल्

शूरं

क्त्वा

शूरयित्त्वा / शूरयित्वा

 

कृदन्तप्रातिपदिकानि

कृत् प्रत्ययः

पुंलिङ्गम् / नपुंसकलिङ्गम्

स्त्रीलिङ्गम्

तृच्

शूरयितृ

शूरयित्री

तव्यत्

शूरयितव्य

शूरयितव्या

शतृ

शूरयत्

शूरयन्ती

ण्वुल्

शूरक

शूरिका

यत्

शूर्य

शूर्या

क्त

शूरित

शूरिता

क्तवतु

शूरितवत्

शूरितवती

अनीयर्

शूरणीय

शूरणीया

 

उ) शूर्-धातुतः शब्दाः

  1. शूर -

    1. adjective meaning brave, heroic, valiant, mighty

    2. शूरः masculine noun meaning

      1. a hero, a warrior, a valiant person.

      2. name of a Yadav, grandfather of Krishna

    3. As seen in the व्युत्पत्ति, it seems that the suffix अच् when affixed to a धातु such as शूर् makes an adjective शूर meaning person capable of the action, which is implicit in the धातु. This logic of affixing suffix अच् is also seen in वीर derived from वीर (वीर्)| चु० सेट् आ० | वीर विक्रान्तौ १०. ४४५

-o-O-o-


Categories: Sanskrit Blogs

धातुः ध्यै

Sat, 07/27/2013 - 23:15

गीतायाः प्रथमे अध्याये तृतीये श्लोके अस्ति वाक्यांशः “तव शिष्येण धीमता”-इति | अत्र “धीमता”-शब्दमनुसृत्य अभ्यासः |

आपटे-महाभागस्य शब्दकोशे धीमत्-शब्दस्य पूर्वं अस्ति धी-शब्दस्य व्युत्पत्तिः विवृता “ध्यै भावे क्विप् संप्रसारणं च” इति |

  • काशिनाथ-अभ्यंकराणां संस्कृत-व्याकरणस्य शब्दकोशे -

    1. भावे क्विप् = धातौ यद्भावः तद्भावं निदर्शयति यन्नाम तदेव क्विप् |

    2. संप्रसारणं = य्, व्, र्, ल् इत्येतानि व्यञ्जनानि अर्धस्वराः मन्यन्ते | तेषां स्थाने इ, उ, ऋ, लृ-स्वराणां आगमः एव संप्रसारणम् | अत्र “ध्यै”-अक्षरे स्थितस्य य्-वर्णस्य स्थाने ‘इ/ई’-स्वरस्य आगमेन धी-शब्दः |

धातुः ध्यै -

(अ) आपटे-महाभागस्य शब्दकोशे -

ध्यै 1 प. (ध्यायति, ध्यात, सनि (इच्छार्थके) – दिध्यासति, भावकर्मणि – ध्यायते)

1. To think of, meditate upon, ponder over, contemplate, reflect upon, imagine, call to mind ध्यायतो विषयान् पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते (गीतायाम् 2-62)

(आ) धातुपाठसूच्याम् -

ध्यै | भ्वा० अनिट् प० | ध्यै चिन्तायाम् १. १०५६ |

(इ) बृहद्धातुरूपावल्याम् -

1. तत्र धातुकोशे -

ध्यै = चिन्तायाम् [267] 1 | सक. | अनि. | प. | ऐकारान्तः | ध्यायति | धीः क्विप् |

2. धातुरूपावल्याम् -

1. लटि – ध्यायति |

5. लिटि – (प्र.) दध्यौ | दध्यतुः | दध्युः | (म.) दध्यिथ / दध्याथ | (उ.) दध्यौ | दध्यिव |

6. लुटि – ध्याता |

7. लृटि – ध्यास्यति |

8. आशीर्लिङ्-लकारे – ध्येयात् |

9. लुङ्-लकारे – अध्यासीत् |

10. लृङ्-लकारे – अध्यास्यत् |

कर्मणि – ध्यायते |

णिचि (प्रयोजके) – ध्यापयति |

सनि – दिध्यासति |

यङि – दाध्यायते |

यङ्लुकि – दाध्येति / दाध्याति |

कृत्सु – ध्यातव्यम् | ध्यानीयम् | ध्येयम् | ध्यातः | ध्यातुम् | ध्यात्वा (निध्याय) |

अभि-(परद्रव्येच्छायाम्) “अभिधा परस्य विषये स्पृहा” इत्यमरः | अभिध्यायति, अभिध्यानम् |

(ई) लकारेषु रूपाणि - Inflections from http://sanskrit.uohyd.ernet.in/scl/skt_gen/generators.html

 

कर्तरिप्रयोगे लट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

ध्यायति

ध्यायतः

ध्यायन्ति

मध्यमपुरुषः

ध्यायसि

ध्यायथः

ध्यायथ

उत्तमपुरुषः

ध्यायामि

ध्यायावः

ध्यायामः

 

कर्तरिप्रयोगे लिट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

दध्यौ

दध्यतुः

दध्युः

मध्यमपुरुषः

दध्याथ/दध्यिथ

दध्यथुः

दध्य

उत्तमपुरुषः

दध्यौ

दध्यिव

दध्यिम

 

कर्तरिप्रयोगे लुट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

ध्याता

ध्यातारौ

ध्यातारः

मध्यमपुरुषः

ध्यातासि

ध्यातास्थः

ध्यातास्थ

उत्तमपुरुषः

ध्यातास्मि

ध्यातास्वः

ध्यातास्मः

 

कर्तरिप्रयोगे लृट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

ध्यास्यति

ध्यास्यतः

ध्यास्यन्ति

मध्यमपुरुषः

ध्यास्यसि

ध्यास्यथः

ध्यास्यथ

उत्तमपुरुषः

ध्यास्यामि

ध्यास्यावः

ध्यास्यामः

 

कर्तरिप्रयोगे लोट्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

ध्यायतु/ध्यायतात्

ध्यायताम्

ध्यायन्तु

मध्यमपुरुषः

ध्यायतात्/ध्याय

ध्यायतम्

ध्यायत

उत्तमपुरुषः

ध्यायानि

ध्यायाव

ध्यायाम

 

कर्तरिप्रयोगे लङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अध्यायत्

अध्यायताम्

अध्यायन्

मध्यमपुरुषः

अध्यायः

अध्यायतम्

अध्यायत

उत्तमपुरुषः

अध्यायम्

अध्यायाव

अध्यायाम

 

कर्तरिप्रयोगे विधिलिङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

ध्यायेत्

ध्यायेताम्

ध्यायेयुः

मध्यमपुरुषः

ध्यायेः

ध्यायेतम्

ध्यायेत

उत्तमपुरुषः

ध्यायेयम्

ध्यायेव

ध्यायेम

 

कर्तरिप्रयोगे आशीर्लिङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

ध्यायात्/ध्येयात्

ध्यायास्ताम्/ध्येयास्ताम्

ध्यायासुः/ध्येयासुः

मध्यमपुरुषः

ध्यायाः/ध्येयाः

ध्यायास्तम्/ध्येयास्तम्

ध्यायास्त/ध्येयास्त

उत्तमपुरुषः

ध्यायासम्/ध्येयासम्

ध्यायास्व/ध्येयास्व

ध्यायास्म/ध्येयास्म

 

कर्तरिप्रयोगे लुङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अध्यासीत्

अध्यासिष्टाम्

अध्यासिषुः

मध्यमपुरुषः

अध्यासीः

अध्यासिष्टम्

अध्यासिष्ट

उत्तमपुरुषः

अध्यासिषम्

अध्यासिष्व

अध्यासिष्म

 

कर्तरिप्रयोगे लृङ्

एकवचनम्

द्विवचनम्

बहुवचनम्

प्रथमपुरुषः

अध्यास्यत्

अध्यास्यताम्

अध्यास्यन्

मध्यमपुरुषः

अध्यास्यः

अध्यास्यतम्

अध्यास्यत

उत्तमपुरुषः

अध्यास्यम्

अध्यास्याव

अध्यास्याम

 

(उ) कृदन्ताः

कृदव्ययानि

तुमुन्

ध्यातुम्

णमुल्

ध्यायं

क्त्वा

ध्यात्त्वा/ध्यात्वा

 

कृदन्तप्रातिपदिकानि

कृत् प्रत्ययः

पुंलिङ्गम् / नपुंसकलिङ्गम्

स्त्रीलिङ्गम्

तृच्

ध्यातृ

ध्यात्री

तव्यत्

ध्यातव्य

ध्यातव्या

यक्

ध्यायमान

ध्यायमाना

शतृ

ध्यायत्

ध्यायन्ती

ण्वुल्

ध्यायक

ध्यायिका

यत्

ध्येय

ध्येया

क्त

ध्यात

ध्याता

क्तवतु

ध्यातवत्

ध्यातवती

अनीयर्

ध्यानीय

ध्यानीया

 

(ऊ) ध्यै-धातुतः अन्ये शब्दाः -

1. धीमत् इति विशेषणम् | “… तव शिष्येण धीमता …” एतस्मिन् वाक्यांशे पुं. तृतीया एकवचनं च |

 

-o-O-o-


Categories: Sanskrit Blogs

Pages