Learn Sanskrit

Subscribe to Learn Sanskrit feed Learn Sanskrit
Learn Sanskrit while blogging
Updated: 1 week 5 days ago

अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा (By the ignorance crosses beyond death)

Wed, 05/09/2018 - 03:39

अद्य अहं कूटमुन्द्राग्रामे हिन्दूमतं इति विषये वक्तुं गमिष्यामि (http://www.cootamundra-u3a.org/find/index.html)।
वक्तव्यस्य कल्पने मम मनसि ईशावास्योपनिषदः वाक्यम् अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा इति आगच्छत्।
अहम् अस्य वाक्यस्य उपरि मम मित्राणां पण्डितानां च स्वचिन्तनं श्रोतुं पठितुं वा इच्छामि।

२०१८-०५-०९ बुधवासरः (2018-05-09 Wednesday)

Categories: Learning Sanskrit

जन्मदिवसः आयव्ययपत्रम् च (Birthday & Budget)

Tue, 05/08/2018 - 17:25

अद्य आवयोः कन्यायाः जन्मदिवसः अस्ति। अद्य औस्ट्रेलियादेशस्य आयव्ययपत्रम् अपि उदघुष्टम्। आवयोः कन्या वित्तविभागे कार्यं करोति सा आयव्ययपत्रस्य कल्पने अपि साहाय्यम् अकरोत्। मन्ये तत् उदघोषणं जन्मदिवसस्य समीचीनम् उपायनम् अस्ति। सा उदघोषणस्य उत्सवे अपि आमन्त्रिता अस्ति।

२०१८-०५-०८ मङ्गलवासरः (2018-05-08 Tuesday)

Categories: Learning Sanskrit

आनन्दः (Pleasure)

Fri, 04/27/2018 - 17:42

अद्य अहं सायङ्काले पादाभ्यां भ्रमणम् अकरवम्। बहिः शीतः आसीत् किन्तु मधुरा ज्योत्सना अपि आसीत्। अहं गीतापाठं कुर्वन् भ्रमणम् अकरवम्। भ्रमणमार्गः गृहाणां पृष्ठे क्रीडाक्षेत्रान् निकषा एकान्तः अस्ति। भ्रमणकाले मया चिन्तितं अस्मात् अधिकः आनन्दः कुत्रापि नास्ति इति।

२०१८-०४-२७ शुक्रवासरः (2018-04-27 Friday)

Categories: Learning Sanskrit

पिहित (closed, concealed, covered)

Sat, 03/17/2018 - 06:08

पिहितशब्दं ‘closed’ अथवा ‘terminated’ इत्यर्थे दूरदर्शने प्रसारिते अद्यतनायां संस्कृतवार्त्तायां उपयुक्तम् । ‘भारतीयरिसर्वबैङ्केन व्यावसायिकऋणार्थमुद्घोषणपत्रस्य प्रणाली पिहिता – Reserve Bank of India has terminated the system of LoU for trade credits.

पश्यतु –

पिहितशब्दः अपिहित इत्यपि दृश्यते । अपिहित इत्यस्य रूपस्य सिद्धिः एवमस्ति।
अपि (उपसर्ग) + धा (धातु) + क्त प्रत्यय —>
अपि हि क्त (दधातेर्हिः ७।४।४२)। दधातेरङ्गस्य ‘हि’ इत्ययमादेशो भवति तकारादौ किति प्रत्यये परतः ।
अपिहितः इति रूपम् ।

एवं सति कथं अल्लोपसहितपिहित इति रूपं सिद्ध्यति? अत्र वयं अव्ययादाप्सुपः (२।४।८२) इत्येतं स्मरामः। यद्यपि अस्य सूत्रस्य प्रवृत्तिः ‘तत्र शालायाम्’, ‘तत्र शालायाम्’, ‘कृत्वा’, ‘हृत्वा’ इत्यादीनां सिद्ध्यर्थं भवति तथापि पारम्परिकेषु वृत्तीषु तत्प्रदेशे पठिते कारिकाश्लोके अल्लोपप्रमाणं दृश्यते ।

वष्टि भागुरिरल्लोपम् अवाप्योरुपसर्गयोः ।
आपं चैव हलन्तानां यथा वाचा निशा दिशा ।।

अत्रस्थानि उदाहरणानि वगाहः, अवगाहः, पिधानम्, अपिधानम् ।

पिधानम्, अपिधानम् – अपिपूर्वकस्य धाधातोः (डुधाञ् धारणपोषणयोः) ल्युटि युवोरनाकौ (७।१।१) इत्यनेन अनादेशविभक्तिकार्यानन्तरं ‘अपिधान’ मिति प्रयोगः सिद्धः ।

तथैव पिहित-अपिहित, वगाह-अवगाह, वतंस-अवतंस इत्यादयः ।

केचित् पिधानशब्दसिद्ध्यर्थं अर्धर्चादिगणपाठं दर्शयन्ति । पश्यतु अर्धर्चाः पुंसि च (२।४।३१)। पठिते गणे केवलं पिधानशब्दः दृश्यते न तु वगाहवतंसेत्यादयः । एतेषां सिद्ध्यर्थं पुरातनवैयाकरणं भागुरिवर्यमनुसृत्य अस्माभिः अल्लोपः करणीयः ।

भाषायामपि ‘भिज्ञ – अभिज्ञ’ इति अल्लोपः दृश्यते इति नारायणप्रसादवर्येणापि उक्तम्।

(वर्तते)

२०१८-०३-१४ बुधवासरः (2018-03-14 Wednesday)

Categories: Learning Sanskrit

प्रस्थानम् (Departure)

Wed, 03/14/2018 - 11:31

अद्य अहं सायं चतुर्वादने वोडोदरानगरतः केन्बरानगरं प्रति प्रातिष्ठम्। प्रथमे चरणे मुम्बईनगरं प्राप्तम्। तत्र मम मित्रेण विनयेन सह तस्य भार्यया सह च अमिलम्। तौ विमानपत्तनम् आगम्य माम् अनयताम्। वयं विमानपत्तनात् नातीदूरम् अल्पाहरगृहम् अगच्छाम। तत्र होराद्वयं पर्यन्तम् अजल्पन्। विनयस्य भार्या अस्मभ्यम् उपस्कराः अन्यानि वस्तूनि च अनयत्। तानि वस्तूनि मया तेभ्यः वस्तुभ्यः आनितानि स्यूते स्थापितानि। रात्रौ सार्धाष्ट्वादने तौ मां पुनः विमानपत्तनम् अनयताम्।

२०१८-०३-१४ बुधवासरः (2018-03-14 Wednesday)

Categories: Learning Sanskrit

समयं विनैव (unconditional)

Tue, 03/13/2018 - 08:45

समयः शब्दस्य agreement इति अर्थः अपि भवति। सः तु उपयोगी शब्दः अस्ति।
दूरदर्शने प्रसारिते अद्यतनायां संस्कृतवार्तायाम् अस्ति – नरेशः अग्रवालः भाजपादलं समयं विनैव आगच्छत् (https://youtu.be/sfsurfiTRbA)- इति।

२०१८-०३-१३ मङ्गलवासरः (2018-03-13 Tuesday)

Categories: Learning Sanskrit

सौरोर्जा (Solar Energy)

Mon, 03/12/2018 - 08:25

अद्यत्वे सौरोर्जा इति महान्तं चर्चाविषयम् अस्ति। भारते गतद्विदिवसेभ्यः अस्मिन् विषये महत् सम्मेलनम् आयोजितम् अस्ति। यस्मिन् सम्मेलने अनैकेषां राष्ट्राणां प्रधानमन्त्रिणः राष्ट्रपतयः च भागं गृह्णन्ति।

जयपुरे, जवाहरलालनेहरू-सौरोर्जा-कार्यक्रमस्य प्रथमचरणं राष्ट्राय समर्प्य भाषमाणः डा. सिंहः ऊर्जासुरक्षां सुनिश्चेतुं सौरोर्जाया संवर्धनावश्यकता सविशेषं व्याहरत्। http://sudharma.epapertoday.com/files/2013/09/sudharma-24b-september-13.pdf इति जालपत्रतः।

सूर्यात् प्राप्ता सौरोर्जा सौर-विद्युत्कोशेषु (सौर-सेल इत्यत्र) विद्युदुत्पादनाय प्रयोक्तुं शक्यते। https://www.samskrittutorial.in/ 

२०१८-०३-१२ सोमवासरः (2018-03-12 Monday)

Categories: Learning Sanskrit

सुहृदः बन्धुभिः समानमानान् (Friends as if they commanded respect due to relatives)

Sun, 03/11/2018 - 10:10

सुहृदः बन्धुभिः समानमानान् इति अपि अत्र बन्धुभिः इत्यस्मिन् तृतीयाविभक्तिः तुल्यार्थैरतुलोपमाभ्यां तृतीयाऽन्यतरस्याम्॥२।३।७२॥ इत्यनेन सूत्रेण भवति।
रामनाथशर्मा वर्यः स्वपुस्तके लिखति –
Note that Panini did not have to use the word artha with tulya to indicate items having the sense of tulya, since he uses tulyaartha in the plural. If he meant just the form, he should have used the singular, as is his normal practice. Since he uses the plural, there must be some special purpose. What could that be? The purpose is to accept only those synonyms of tulya which could qualify as synonumous without any cooccurrence condition. Because of this coorrurrnce exclusion, forms such as iva will not be treated as valid.
रामनाथशर्मणः महोदयस्य किं तात्पर्यम् अस्ति अहं न बोधामि। कृपया बोधयतु।

२०१८-०३-११ रविवासरः (2018-03-11 Sunday)

Categories: Learning Sanskrit

भासते (It appears)

Thu, 03/01/2018 - 13:32

भासृँ दीप्तौ इति अकर्मकः सेट् आत्मनेपदी भ्वादिगणीयः धातुः अस्ति।
मां भासते श्रीदेवी स्वाभाविकतया न अम्रियत।
आभासः सदृशः प्रतिबिम्बं दीप्तिः अभिप्रायः splendour, light, colour, appearance, phantomintention, purpose।
अद्य पूर्णिमा अस्ति चन्द्रस्य आभासः रमणीयः भविष्यति।

२०१८-०३-०१ गुरुवासरः (2018-03-01 Thursday)

Categories: Learning Sanskrit

ग्रीष्मऋतोः अन्तिमदिवसः (The last day of summer)

Wed, 02/28/2018 - 16:27

अद्य ग्रीष्मऋतोः अन्तिमदिवसः अस्ति। अद्य घर्मः अस्ति। किन्तु ऋतुः अपि पाश्चात्यानां पञ्चाङ्गात् बिभेति तस्मात् श्वः घर्मः विलुप्तः भविष्यति इति मन्ये।

२०१८-०२-२८ बुधवासरः (2018-02-28 Wednesday)

Categories: Learning Sanskrit

संस्कृताभ्यासवर्गः (Sanskrit Group)

Tue, 02/27/2018 - 16:17

अस्माकं वर्गः प्रतिसप्ताहे संस्कृतस्य अभ्यासाय मन्दिरे मिलति। अद्य अस्माकं मेलनम् आसीत्। अद्य मया अनुभूतं वर्गस्य सदस्याः बहु समीचीनं प्रगतिं कुर्वन्ति। ते यथाशक्तिं प्रयासं कुर्वन्ति। तेषां प्रगतिं सन्धार्य अहं प्रसन्नः अस्मि।

२०१८-०२-२७ मङ्गलवासरः (2018-02-27 Tuesday)

Categories: Learning Sanskrit

विज्ञप्तिः (Report)

Mon, 02/26/2018 - 12:55

अद्य मया एकस्य विश्लेषणस्य विज्ञप्तिः लिखिता। विज्ञप्तिः मया चन्द्रशेखरवर्याय लिखिता किन्तु सः तां विज्ञप्तिं पठित्वा प्रसन्नः न अभवत्। दीर्घवादविवादस्य अनन्तरं सः मया सह सहमतः अभवत्।

२०१८-०२-२६ सोमवासरः (2018-02-26 Monday)

Categories: Learning Sanskrit

संस्कृते लिखामः इति ख्याता विशालाक्षीमहाभागा (Smt. Vishaalaaxii)

Sun, 02/25/2018 - 08:45

अद्य संस्कृते लिखामः इति ख्याता विशालाक्षीमहाभागा आवां किरातार्जुनीयम् इत्यस्य एकं श्लोकम् अध्यापयत्। तस्याः पाठनशैली अतिरुचिकरा अस्ति। सा आवाभ्याम् अध्यापनेन भृशम् आनन्दम् अददात्।

२०१८-०२-२५ रविवासरः (2018-02-25 Sunday)

Categories: Learning Sanskrit

पश्यत्यकृतबुद्धित्वात् (Observes from an imperfect intelligence)

Sat, 02/24/2018 - 06:25

गीतायाम् अस्ति –
तत्रैव सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः।
पश्यत्यकृतबुद्धित्वान्न स पश्यति दुर्मतिः॥गीता १८.१६॥

२०१८-०२-२४ शनिवासरः (2018-02-24 Saturday)

Categories: Learning Sanskrit

बार्नबीवर्यः पदत्यागं करोति (Mr Barnaby Joyce Resigns)

Fri, 02/23/2018 - 05:30

केषाञ्चन दिवसानां पूर्वं मया माल्कम-बार्नबी-वर्ययोः चर्चितम्। तत् काण्डम् अद्य अवसितम्। बार्नबीवर्येण अद्य स्वपदत्यागं कृतम्। सः देशस्य उपप्रधानमन्त्री आसीत्।

Mr Barnaby Joyce (Courtesy ABC)

२०१८-०२-२३ शुक्रवासरः (2018-02-23 Friday)

Categories: Learning Sanskrit

ज्वलिता सिडनीनगरं गच्छति (Jwalita goes to Sydney)

Thu, 02/22/2018 - 05:15

अद्य प्रातःकाले दशवादने सर्वयानेन ज्वलिता सिडनीनगरम् अगच्छत्। मया तस्याः यात्रापत्रं जालसंयुक्तसेवया क्रीतम् किन्तु केन्बरानगरतः सिडनीनगरं यावत् न क्रीतं सिडनीनगरतः केन्बरानगरं यावत् क्रीतम्। दिष्टया सा इदं स्खलनं यात्रायाः पूर्वमेव अपश्यत्। तैः यात्रापत्रस्य धनं न प्रतिदत्तम् किन्तु तया यात्रायाः पूर्वमेव सम्यग् यात्रापत्रं क्रीतम् तस्य सन्तोषः अस्ति।

२०१८-०२-२२ गुरुवासरः (2018-02-22 Thursday)

Categories: Learning Sanskrit

आकाशस्य मानचित्राणि (Maps of the Sky)

Wed, 02/21/2018 - 04:03

अद्य अहम् आवयोः कन्याभ्यां सह ओस्ट्रेलिया-राष्ट्रीय-विश्वविद्यालये (ANU, Canberra) एकस्मिन् व्याख्याने अगच्छम्। व्याख्यानम् अस्ति – MAPPING THE SKY: FROM ANCIENT TIMES TO THE MODERN AUSTRALIAN SKYMAPPER TELESCOPE।व्याख्यानं द्वौ व्याख्यातारौ अदत्ताम्। एकः आसीत् नोबेलपुरस्कृतः ब्रायन-श्मिड्ट्वर्यः। व्याख्यानं ज्ञानवर्धकं रुचिकरं च आसीत्।

२०१८-०२-२१ बुधवासरः (2018-02-21 Wednesday)

Categories: Learning Sanskrit

रजितः केन्बरानगरम् आगच्छत् (Prof Rajit Gadh visits Canberra)

Tue, 02/20/2018 - 17:14

मम सहकर्मी रजितवर्यः अद्य केन्बरानगरम् आगच्छत्। सः केन्बरानगरम् एकस्मिन् रात्रौ एव अतिष्ठत्। सः लोस्-एन्जलिसनगरे केलिफोर्नियाविश्वविद्यालये प्राध्यापकः अस्ति – https://en.wikipedia.org/wiki/Rajit_Gadh अहं तेन सह शोधकार्यं कर्तुं सम्पूर्णे २०१३तमे वर्षे तस्य विश्वविद्यालये आसम्। इदानीम् अपि तेन सह कार्यं करोमि।

Himanshu & Rajit (right) on Mount Ainslie Canberra (Parliament House in the background) on 20 Feb 2018

२०१८-०२-२० मङ्गलवासरः (2018-02-20 Tuesday)

Categories: Learning Sanskrit

माता कन्या वाग्बद्धे अभवताम् (Mother and daughter silenced)

Sat, 02/10/2018 - 03:35

मम भार्या अमेजोनतः (from Amazon) पुस्तिकाः (notebooks) अक्रीणात्। ते पञ्चपुस्तिकाः अप्रेषयन्। मम भार्या अतीव प्रीणाति स्म यतो हि सा अमेजोनात् पञ्चगुणां पुस्तिकां प्राप्नोति इति। अहम् अकथयम् यत् मूल्यं सा अददात् तत् पञ्चपुस्तिकानाम् एव मूल्यम् अस्ति इति। इति श्रुत्वा माता कन्या च माम् आक्रामताम्। भवान् कथं कस्य किं मूल्यम् अस्ति इति जानाति। भवान् कदापि आपणं न गच्छति। वयं सर्वं क्रयविक्रयणं कुर्मः। अहं सर्वाणि आक्रमणानि असहे।

क्रुद्धा कन्या अपृच्छत् इदानीम् कदलीफलस्य किं मूल्यम् अस्ति इति। अहं उदतरं सार्धद्विडोलरं प्रतिप्रस्थम् ($2.50 per kg) इति। सा तूष्णीं साधितवती। मम भार्या अपृच्छत् यत् मधुमेहे उपयुक्तानि मिष्टखण्डानि अहं क्रीणामि तेषां मूल्यं किम् इति। अहं किमपि गणनां कृत्वा उदतरं शत् खण्डानि पञ्चषं डोलरम् (between five and six dollars) इति अस्ति। तत् परं सा तूष्णीं साधितवती। आवयोः कन्या अवदत् किमपि नास्ति यत् सः न जानाति इति।

अन्ते परीक्षणं कृत्वा मम भार्या अगवेषयत् अमेजोनस्य मूल्यं प्रतिपोटलस्य मूल्यम् एव अस्ति। प्रतिपोटले पञ्चपुस्तिकाः एव आसन्।

एतादृशः सम्पूर्णः विजयः मया जीवने कदापि न प्राप्तः।

२०१८-०२-१० शनिवासरः (2018-02-10 Saturday)

Categories: Learning Sanskrit

सहकर्मिभिः सह मेलनम् (Meeting with the Colleagues)

Fri, 02/09/2018 - 16:20

अद्य इयन-पीटरसनवर्यः सहकर्मिणः स्वगृहे मेलनाय आह्वयत्। सत्कारार्थं तैः पेयानि अल्पाहारः च अर्पयतः। इयनस्य कुटुम्बं विहाय दम्पतीचतुष्टयम् एकः छात्रः च मेलने आसन्।

इयनः अस्माकं शोधक्षेत्रे जगत्विख्यातः अस्ति। तस्य पाण्डित्यं विनम्रता च जगत्विख्याता अस्ति। जीवने यदि अहं कम् अपि साधुं योगिनं वा अमिलं तदा सः अस्ति इयनवर्यः। सः नास्तिकः अस्ति किन्तु तया सदृशं किम् अपि महान्तम् आस्तिकम् अहं न कदापि अमिलम्।

मेलने सः छात्रेण सह सम्भाषते स्म तदा तस्य भार्या अशृणोत् सः कार्यविषये चर्चां करोति इति। सा इयनम् अपृच्छत् अपि भवान् कार्यविषये चर्चां करोति इति। सः अकथयत् आम् इति। तदा तस्य मुखस्य भावः वर्णातीतः आसीत्। एकः साधुजनः कथं भार्याम् उत्तरति तस्य ज्ञानं तस्य मुखस्य भावे आसीत्।

मेलने अहं मम भार्या च आनन्दम् अन्वभवाव।

२०१८-०२-०९ शुक्रवासरः (2018-02-09 Friday)

Categories: Learning Sanskrit

Pages