Learn Sanskrit

Subscribe to Learn Sanskrit feed Learn Sanskrit
Learn Sanskrit while blogging
Updated: 1 day 7 hours ago

महिमन् (Greatness)

Tue, 07/12/2016 - 05:45

चक्रधर-नौटियाल-हंस-शास्त्रीमहोदयः बृहद्-अनुवाद-चन्द्रिका इति ग्रन्थे लिखति यह शब्द हिन्दी में स्त्रीलिङ्ग है, किन्तु संस्कृत में पुँल्लिङ्ग इति।
महिमा महिमानौ महिमानः
महिमानम् महिमानौ महिम्नः
महिम्ना महिमभ्याम् महिमभिः
महिम्ने महिमभ्याम् महिमभ्यः
महिम्नः महिमभ्याम् महिमभ्यः
महिम्नः महिम्नोः महिम्नाम्
महिम्नि-महिमनि महिम्नोः महिम्नाम्
हे-महिमन् हे-महिमानौ हे-महिमानः
शास्त्रीजी लिखते हैं – इसी प्रकार सीमन् (चौहदी – स्त्रीलिङ्ग), मूर्धन् (शिर), गरिमन् (बडप्पन), अणिमन् (छोटापन), लघिमन् (छोटापन), शुक्लिमन् (सफेदी), कालिमन् (कालापन), अश्वत्थामन्, द्रढिमन् (मजबूती), इत्यादि अन्नन्त पुँल्लिङ्ग शब्दों के रूप चलते हैं।

२०१६-०७-१२ मङ्गलवासरः (2016-07-12 Tuesday)


Categories: Learning Sanskrit

गुरुपूर्णिमा (Guru Purnima)

Mon, 07/11/2016 - 17:18

गुरुपूर्णिमापर्व बुधवासरे २०जूलै२०१६तिथौ अस्ति। गुरोः महिमां को न जानाति। परा विद्यापि गुरोः कृपया विना प्राप्तुं न शक्यते। मातापितरौ प्रभृति विद्यालये महाविद्यालये विश्वविद्यालये च अस्मभ्यं नैके गुरवः वर्तन्ते। तेषाम् उपकारः कथं विस्मरणीयः। कथ्यते च –
एकमेवाक्षरं यस्तु गुरुः शिष्यं प्रबोधयेत्।
पृथिव्यां नास्ति तद्द्रव्यं यत् दत्त्वा च अनृणी भवेत्॥
परा विद्या गुरोः विना नास्ति तत् कथम् अपरा विद्या। श्रूयते च – गुरुकृपा हि केवलं शिष्यपरं मङ्गलम्। अपरं च –
ध्यानमूलं गुरोर्मूर्तिः पूजामूलं गुरोः पदम्।
मन्त्रमूलं गुरोर्वाक्यं मोक्षमूलं गुरोः कृपा॥
मन्दिरे गुरुपूर्णिमापर्वणि गुरून् पूजयिष्यामः। भवद्भ्यः निवेदयामः कृपया स्वगुरोः प्रतिमां मन्दिरे आनयन्तु। वयं पण्डितमहोदयस्य निर्देशनेन स्व स्व गुरुं पूजयिष्यामः। पूजा सप्तवादनात् सार्धसप्तवादनपर्यन्तं भविता तत् अनन्तरम् आरतिः अन्ते भोजनप्रसादभाजनम्। कृपया आगच्छन्तु।

२०१६-०७-११ सोमवासरः (2016-07-11 Monday)


Categories: Learning Sanskrit

अनुसन्धाने (To Search)

Sun, 07/10/2016 - 06:41

त्रयः धातवः अनुसन्धाने इति अर्थे उपयोक्तुं शक्यते। मृग अन्वेषणे चुरादिगणीयः आत्मनेपदी सेट् धातुः, गवेष मार्गणे चुरादिगणीयः उभयपदी सेट् धातुः, अनु + इष् गतौ दिवादिगणीयः परस्मैपदी सेट् धातुः।
अहं रत्नान् मृगये। अहं गृहे मम पुस्तकं गवेषये। सा बालकानां कृते भोजनं गवेषयते। सः कुञ्चिकां गवेषयति। अहं सत्यम् अन्वेष्यामि। सः मार्गम् अन्वेष्यति।
उपरि दत्तं धातुत्रयं सेट् अस्ति। तस्मात् मृगितं मृगयितुं मृगयित्वा गवेषितं गवेषयितुं गवेषयित्वा अन्वेषितम् अवेषितुम् अन्वेषित्वा।

२०१६-०७-१० रविवासरः (2016-07-10 Sunday)


Categories: Learning Sanskrit

डुधाञ् धारणपोषणयोः (dhaa – to hold, to nourish)

Sat, 07/09/2016 - 17:35

लट्लकाररूपाणि
दधाति धत्तः दधति
दधासि धत्थः धत्थ
दधामि दध्वः दध्मः
लोट्लकाररूपाणि
दधातु धत्ताम् दधतु
धेहि धत्तम् धत्त
दधानि दधाव दधाम
लङ्लकाररूपाणि
अदधात् अधत्ताम् अदधुः
अदधाः अधत्तम् अधत्त
अदधाम् अदध्व अदध्म
विधिलिङ्लकाररूपाणि
दध्यात् दध्याताम् दध्युः
दध्याः दध्यातम् दध्यात
दध्याम् दध्याव दध्याम

२०१६-०७-०९ शनिवासरः (2016-07-09 Saturday)


Categories: Learning Sanskrit

उत्सूयते (Celebrates)

Thu, 07/07/2016 - 19:31

उत्सूत उत्सूयते वा हर्षमित्युत्सवो महः इति उपसर्गार्थचन्द्रिका।
षूङ् प्राणिप्रसवे इति दिवादिगणीयः धातुः, षूङ् प्राणिगर्भविमोचने इति अदादिगणीयः धातुः।
अहं जगन्नाथरथयात्रां उदसूये। सः होलिकां उत्सूयते। ते दीपावलीपर्व उदसूयन्ते।
उद्-षूङ् दिवादिगणे रूपाणि
लट्लकाररूपाणि
उत्सूयते उत्सूयेते उत्सूयन्ते
उत्सूयसे उत्सूयेथे उत्सूयध्वे
उत्सूये उत्सूयावहे उत्सूयामहे
लोट्लकाररूपाणि
उत्सूयताम् उत्सूयेताम् उत्सूयन्ताम्
उत्सूयस्व उत्सूयेथा उत्सूयध्वम्
उत्सूयै उत्सूयावहै उत्सूयामहै
लङ्लकाररूपाणि
उदसूयत उदसूयेताम् उदसूयन्त
उदसूयथाः उदसूयेथाम् उदसूयध्वम्
उदसूये उदसूयावहि उदसूयामहि
विधिलिङ्लकाररूपाणि
उत्सूयेत उत्सूयेयाताम् उत्सूयेरन्
उत्सूयेथाः उत्सूयेयाथाम् उत्सूयेध्वम्
उत्सूयेय उत्सूयेवहि उत्सूयेमहि

२०१६-०७-०८ शुक्रवासरः (2016-07-08 Friday)


Categories: Learning Sanskrit

अभियोक्तव्याः (Should be Charged)

Thu, 07/07/2016 - 08:34

चिलकोटायोगस्य विवरणम् ह्यः प्रकाशितम्। मन्ये तस्य विवरणस्य आधारे जोर्ज-टोनी-जोन-समुदयः युद्धापराधाय अभियोक्तव्यः अनन्तरम् अन्ताराष्ट्रीय-न्यायालये व्यवहारदर्शनं (trial) च कर्तव्यम्। तेषु अनेकलक्षजनानां वधस्य उत्तरदायित्वम् अस्ति।

Picture sourced from here.

२०१६-०७-०७ गुरुवासरः (2016-07-07 Thursday)


Categories: Learning Sanskrit

जगन्नाथयात्रा (Lord Jagannath Yatra)

Wed, 07/06/2016 - 19:18

अद्य अस्माभिः मन्दिरे जगन्नाथयात्रापर्व अपाल्यत। प्रायः शत् जनाः उत्सवे आसन्।

२०१६-०७-०६ बुधवासरः (2016-07-06 Wednesday)


Categories: Learning Sanskrit

अवकाशः (Leave)

Tue, 07/05/2016 - 18:59

अद्य अहं गदी आसम् तस्मात् कार्यालयं न अगच्छम्। गृहे स्थित्वा व्यश्राम्यम्।

२०१६-०७-०५ मङ्गलवासरः (2016-07-05 Tuesday)


Categories: Learning Sanskrit

आमयः निगृहणाति (Sickness gets hold)

Mon, 07/04/2016 - 18:44

कार्यालये अद्य मम प्रकोष्ठः हिमवत् आसीत्। तस्मात् माम् आमयः दृढेन न्यगृहणात्। अहम् अनवरतं क्षौमि (sneeze)। क्षुत् न विरमति। मन्ये इदानीं मया स्वप्तव्यम्।

२०१६-०७-०४ सोमवासरः (2016-07-04 Monday)


Categories: Learning Sanskrit

मालविकाग्निमित्रम् (Malvika Agnimitra)

Sun, 07/03/2016 - 18:45

आचर्यः बालादित्यवर्यं मां च मालविकाग्निमित्रं पाठयति। किन्तु अद्य बालादित्यवर्यः व्याप्रियत तस्मात् आचर्यः मया सह वार्तालापम् एव अकरोत् किमपि पठनं न अभवत्।

२०१६-०७-०३ रविवासरः (2016-07-03 Sunday)


Categories: Learning Sanskrit

निर्वाचनम् (Election)

Sat, 07/02/2016 - 05:27

अद्य औस्ट्रेलियादेशे लोकसभायै राज्यसभायै च निर्वाचनम् अभवत्। लोकसभानिर्वाचनं त्रयाणां वर्षाणाम् अन्तरे भवति। सामान्यतः लोकसभानिर्वाचनेन सह अर्धराज्यसभायै निर्वाचनं भवति। किन्तु अस्मिन् वारे प्रधानमंत्री सम्पूर्णराज्यसभायाः विलयम् अकरोत्। सः किमपि विधायकं पारितं न अशक्नोत् यतो हि तस्य लिबरल इति दलस्य राज्यसभायां बहुमतं न आसीत्। निर्वाचने पूर्णबहुमतं प्राप्स्यामि इति विचिन्त्य सः द्वयोः सदनयोः विलयम् अकरोत्। अद्य निर्वाचनस्य आंशिकः परिणामः एव ज्ञायते किन्तु तस्मात् वयं जानीमः द्वयोः सभयोः लिबरलदलस्य  प्रतिनिधेः सङ्ख्या न्यूनीभविष्यति इति। अनेकेषु निर्वाचनस्थलेषु प्रतिद्वन्द्विदलाभ्यां मताभ्यां ईदृशं न्यूनम् अन्तरम् अस्ति येन मतानां गणना परीक्षणं च एकमासावधौ भविष्यति। तथा प्रशासने निश्चिन्तता एकमासपरम् आगमिष्यति।

२०१६-०७-०२ शनिवासरः (2016-07-02 Saturday)


Categories: Learning Sanskrit

तुल्यास्यप्रयत्नं सवर्णम्॥१.१.९॥ (Same in mouth and effort is savarnam)

Fri, 07/01/2016 - 16:41

रुन्धः इति पदस्य सिद्धये झरो झरि सवर्णे॥८.४.६५॥ इति सूत्रं प्रयुज्यते। सवर्णम् इति किं तत् ज्ञातुं मया तुल्यास्यप्रयत्नं सवर्णम्॥१.१.९॥ इति सूत्रं प्राप्तम्। अस्य सूत्रस्य व्याख्या भैमीव्याख्या इति ग्रन्थे पठिता। पठित्वा अत्यन्तम् आनन्दम् अन्वभवम्। जयतु भैमीव्याख्या।

२०१६-०७-०१ शुक्रवासरः (2016-07-01 Friday)


Categories: Learning Sanskrit

प्रकरणम् (Episode)

Thu, 06/30/2016 - 16:22

डीडीसंस्कृतवार्ताः इति episode इति अर्थे प्रकरणम् इति शब्दः प्रयुज्यते। सः शब्दः मह्यं रोचते।

२०१६-०६-३० गुरुवासरः (2016-06-30 Thursday)


Categories: Learning Sanskrit

ऐरोप्यदेशसमुदयः (European Union)

Wed, 06/29/2016 - 16:17

सुधर्मा इति वार्तापत्रे लेखकैः ऐरोप्यदेशसमुदयः इति शब्दः उपयुज्यते। गत सप्ताहे ऐरोप्यदेशसमुदयः शीर्षसामाचारे आसीत्। केश्चित् समाचाराः वर्णयन्ति निर्वाचनस्य परिणामं दृष्ट्वा आङ्ग्लदेशे नागरिकाः buyer’s remorse इति अनुभवन्ति इति।
http://sudharma.epapertoday.com/?yr=2016&mth=6&d=27&pg=1

२०१६-०६-२९ बुधवासरः (2016-06-29 Wednesday)


Categories: Learning Sanskrit

उत्तर-दक्षिण-परिणयः (The marriage of north and south)

Tue, 06/28/2016 - 10:10

ह्यः सोमवासरे मैसूरुनगरे महाराजयदुवीरकृष्णदत्तचामराजवोडियारमाहाभागस्य डुङ्गरपुरराज्यस्य राजकन्यया तृषिकाकुमारीसिंहमहाभागया सह परिणयः अभवत्।

Picture from: http://www.loksatta.com/photos/news/1257309/mysore-royal-wedding-yaduveer-krishnadatta-chamaraja-wadiya-weds-trishika-at-amba-vilas-palace/8/

२०१६-०६-२८ मङ्गलवासरः (2016-06-28 Tuesday)


Categories: Learning Sanskrit

मा माने (maa – to measure, to weight)

Mon, 06/27/2016 - 15:40

अहं प्रकोष्ठस्य मानम् मामि। (I measure the size of the room.)
मा माने अदादिगणीयः अकर्मकः सेट् परस्मैपदी धातुः अस्ति।
लट्
माति मातः मान्ति
मासि माथः माथ
मामि मावः मामः
लोट्
मातु माताम् मान्तु
माहि मातम् मात
मानि माव माम
लङ्
अमात् अमाताम् आमान्-अमुः
अमाः अमातम् अमात
अमाम् अमाव अमाम
विधिलिङ्
मायात् मायाताम् मायुः
मायाः मायातम् मायात
मायाम् मायाव मायाम

२०१६-०६-२७ सोमवासरः (2016-06-27 Monday)


Categories: Learning Sanskrit

माङ् माने शब्दे च (Maa – measure and sound)

Sun, 06/26/2016 - 10:06

धान्यं कुडवेन मिमीते। He measures grain with kudava. संस्कृत स्वयं-शिक्षक – श्रीपाद दामोदर सातवलेकर।
माङ् माने शब्दे च जुहोत्यादिगणीयः सकर्मकाकर्मकौ अनिट् आत्मनेपदी धातुः अस्ति।
लट्
मिमीते मिमाते मिमते
मिमीषे मिमाथे मिमीध्वे
मिमे मिमीवहे मिमीमहे
लोट्
मिमीताम् मिमाताम् मिमताम्
मिमीष्व मिमाथाम् मिमीध्वम्
मिमै मिमावहै मिमामहै
लङ्
अमिमीत अमिमाताम् अमिमत
अमीमीथाः अमिमाथाम् अमिमीध्वम्
अमिमि अमिमीवहि अमिमीमहि
विधिलिङ्
मिमीत मिमीयाताम् मिमीरन्
मिमीथाः मिमीयाथाम् मिमीध्वम्
मिमीय मिमीवहि मिमीमहि

२०१६-०६-२६ रविवासरः (2016-06-26 Sunday)


Categories: Learning Sanskrit

माङ् माने (maa – to measure, to weigh)

Sat, 06/25/2016 - 06:10

माङ् माने दिवादिगणीयः सकर्मकः अनिट् आत्मनेपदी धातुः अस्ति। बृहद्धातुकुसुमाकरः इति ग्रन्थे अस्ति – माङ् माने। (नापना, तौलना)। अनुमा – तर्क से सिद्ध करना, उपमा – उपमा देना, तुलना करना। परिमा – नापना, परिमाण करना, प्रमा – प्रमाण होना।
लट्
मायते मायेते मायन्ते
मायसे मायेथे मायध्वे
माये मायावहे मायामहे
लोट्
मायताम् मायेताम् मायन्ताम्
मायस्व मायेथाम् मायध्वम्
मायै मायावहै मायामहै
लङ्
अमायत अमायेताम् आमयन्त
अमायथाः अमायेथाम् अमायध्वम्
अमाये अमायावहि अमायामहि
विधिलिङ्
मायेत मायेयाताम् मायेरन्
मायेथाः मायेयाथाम् मायेध्वम्
मायेय मायेवहि मायेमहि

२०१६-०६-२५ शनिवासरः (2016-06-25 Saturday)


Categories: Learning Sanskrit

बरतानीया स्थास्यति (Britain will stay)

Fri, 06/24/2016 - 05:09

अद्य प्रातःकाले अहम् अन्वमाये बरतानीया यूरोपसमूहे स्थास्यति किन्तु अपराह्णे ज्ञातं बरतानीया बहिर्गमिष्यति। इदं निर्वाचनं अश्चर्यमयम् आसीत्। मन्ये विभाजनं तेभ्यः लाभकरं भविष्यति।

२०१६-०६-२४ शुक्रवासरः (2016-06-24 Friday)


Categories: Learning Sanskrit

आसिनोमि (I tie)

Thu, 06/23/2016 - 16:14

अहम् एकं ग्रन्थिम् आसिनोमि। अहम् एकं पोटलम् आसिनोमि। सः पोटलं बध्नाति। तौ पोटलं बध्नीतः।
षिञ् बन्धने इति स्वादिगणीयः सकर्मकः अनिट् उभयपदी धातुः अस्ति।

२०१६-०६-२३ गुरुवासरः (2016-06-23 Thursday)


Categories: Learning Sanskrit

Pages