Learn Sanskrit

Subscribe to Learn Sanskrit feed Learn Sanskrit
Learn Sanskrit while blogging
Updated: 1 week 5 days ago

सिंहः पाणिने अहरत् प्राणान् (A lion took away Panini’s life)

Sat, 03/25/2017 - 06:30

सिंहो व्याकरणस्य कर्तुरहरत्प्राणान् प्रियान् पणिनेर्मीमांसाकृतमुन्ममाथ सहसा हस्ती मुनिं जैमिनिम्।
छन्दोज्ञाननिधिं जघान मकरो वेलातटे पिङ्गलमज्ञानावृतचेतसामतिरुषां कोऽर्थस्तिरश्चां गुणैः॥
उन्ममाथ मथयामास व्यापादयामासेत्यर्थः, तिरश्चाम् पश्वादीनाम्।
व्याकरणशास्त्र के कर्ता पाणिनि को सिंह ने मार डाला था, मीमांसाशास्त्र के प्रवर्तक जैमिनि मुनि को सहसा एक हाथी ने कुचल डाला था और छन्दःशास्त्र के प्रवर्तक आचार्य पिङ्गल को समुद्र के किनारे किसी ग्राह ने मार डाला था। पशुओं को किसी के गुण से कोई प्रयोजन नहीं होता है। (अनुवादः श्रीश्यामाचरणपाण्डेयेन लिखिते पञ्चतन्त्रस्य ग्रन्थस्य व्याख्यायाम् अस्ति।)
अपि इदं सत्यम्?

२०१७-०३-२५ शनिवासरः (2017-03-25 Saturday)


Categories: Learning Sanskrit

वीरराजगुरुः (Rajaguru)

Fri, 03/24/2017 - 16:43

आचार्येण अद्य एकस्य लेखस्य सङ्केतः प्रेषितः – https://swarajyamag.com/ideas/shivaram-rajguru-the-lesser-known-martyr-of-the-three-revolutionaries। अयं लेखः वीरराजगुरोः विषये अस्ति। लेखे अस्ति राजगुरुः लघुसिद्धान्तकौमुदिं कण्ठस्थ्यकरोत् इति। कथम् एकः पुरुषः एकस्मिन् लघुजीवने इदं सर्वं कर्तुं शक्नोति। सः खलु आदरपात्रम् अस्ति।

२०१७-०३-२४ शुक्रवासरः (2017-03-24 Friday)


Categories: Learning Sanskrit

दिव्यांशुः लन्दननगरे (Divyanshu in London)

Thu, 03/23/2017 - 16:02

ह्यः रात्रौ यदा लन्दननगरे संसदसदनस्य बहिः आक्रमणं प्रचलति तदा आवयोः पुत्रः दिव्यांशुः लन्दनविमानपत्तने अवातरत्। सः मेट्रो इति संयानेन यत्र सः स्थास्यति तत्र प्राप्नोत्। अद्य सः सन्देशं प्रैष्यत् सः कुशली अस्ति इति।

२०१७-०३-२३ गुरुवासरः (2017-03-23 Thursday)


Categories: Learning Sanskrit

योग्यादित्यनाथः (Yogi Adityanath)

Wed, 03/22/2017 - 04:48

योगीवर्यस्य उत्तमप्रदेशस्य मुख्यमन्त्रिपदस्य आरोधने ये जनाः चीत्कुर्वन्ति ते बिभ्यति योगीमाहाराजः उत्तमप्रदेशम् एकं सफलप्रशासनं दास्यति इति। तेषां चिन्ता सः अधर्मं करिष्यति इति नास्ति किन्तु सः राजधर्मस्य पालनं करिष्यति इति अस्ति। यावत् ते उच्चैः चीत्कुर्वन्ति तावत् सुप्रशासनम् अस्ति इति जानातु।

२०१७-०३-२२ बुधवासरः (2017-03-22 Wednesday)


Categories: Learning Sanskrit

शुचिता सेवाम् आरभते (Shuchita starts her job)

Mon, 02/06/2017 - 14:58

अद्य आवयोः कन्या शुचिता सेवाम् आरभते। सा आस्ट्रेलियादेशस्य वित्तविभागे (Treasury) कार्यम् आरभते। मन्ये वित्तविभागे यत् स्थानं सा प्राप्नोत् तस्मै स्थानाय भूरिस्पर्धा आसीत्। अस्माकं तस्यै नैके शुभाशयाः।

२०१७-०२-०६ सोमवासरः (2017-02-06 Monday)


Categories: Learning Sanskrit

रमुँ क्रीडायाम् (to delight, to satisfy)

Sun, 02/05/2017 - 09:48

पोटामहोदयः कथयति – र॒मुँ॒ क्रीडायाम् इति भ्वादिगणीयः आत्मनेपदी अनिट् धातुः अस्ति किन्तु विरम् इति सोपसर्गीयः धातुः परस्मैपदी अस्ति। रम् इति धातोः परस्मैपदरूपमपि क्वचित् दृश्यते । पश्यतु –

मच्चित्ता मद्गतप्राणा बोधयन्तः परस्परम् ।
कथयन्तश्च मां नित्यं तुष्यन्ति च रमन्ति च ॥ गीता १०.९ ॥

भगवान् रामानुजः गीताभाष्ये ‘तुष्यन्ति च रमन्ति च’ इत्यस्य व्याख्यायां ‘वक्तारस्तद्वचनेनानन्यप्रयोजनेन तुष्यन्ति, श्रोतारश्च तच्छ्रवणेनानवधिकातिशयप्रियेण रमन्ते’ इत्युक्त्वान्। अनेन ‘रमन्ति’ इति आर्षपरस्मैपदमिति श्रीभाष्यकारविवरणेनसूचितमिति रसास्वादाख्यटिप्पणकर्त्रा वीरराघवाचार्येण महादेशिकेनोक्तम् ।

२०१७-०२-०४ शनिवासरः (2017-02-04 Saturday)


Categories: Learning Sanskrit

https youtu be yZ4j4iKHgPc t=25m7s

Sun, 02/05/2017 - 04:11


Categories: Learning Sanskrit

विरमति (Stops)

Wed, 02/01/2017 - 04:56

र॒मुँ॒ क्रीडायाम् इति भ्वादिगणीयः आत्मनेपदी अनिट् धातुः अस्ति किन्तु विरम् इति सोपसर्गीयः धातुः परस्मैपदी अस्ति।
प्रतिपलमखिलान् लोकान्मृत्युमुखं प्रविशतो निरीक्ष्यापि।
हा हन्त किमिति चित्तं विरमति नाद्यापि विषयेभ्यः॥शान्तविलासः २६ भामिनीविलासः-४६॥
http://gssmurthy.blogspot.com.au/2013/08/bhaminivilasah-46.html
https://sa.wikisource.org/wiki/%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%83

२०१७-०२-०१ बुधवासरः (2017-02-01 Wednesday)


Categories: Learning Sanskrit

न धातुलोप आर्धधातुके॥१।१।४॥ (Not after dhaatulopa due to aardhadhaatuka)

Tue, 01/31/2017 - 03:32

प्रथमे वारे यदा अहम् अष्टाध्यायीं सूत्रक्रमेण पठितुम् आरभे तदा मम यानम् अस्मिन् सूत्रे आगम्य व्यरमत्। अद्य मन्ये अहम् इदं सूत्रम् अवगतम्। इदं सूत्रं कदा गुणवृद्धिः न भवति इति सूचयति।

अस्य सूत्रस्य बोधनाय छात्रैः कानिचित् वस्तूनि ध्यातव्यानि। प्रथमं तु धातुलोप इति सन्धिपूर्वं धातुलोपे एव अस्ति। द्वितीयं तु धातुलोपे इति सतिसप्तमी अस्ति। तृतीयं लोलुवः इति उदाहरणे यत् लोलू इति अस्ति तस्य धातुसंज्ञा भवति।

२०१७-०१-३१ मङ्गलवासरः (2017-01-31 Tuesday)


Categories: Learning Sanskrit

द्वौ वज्राघातौ (Two Blows)

Mon, 01/30/2017 - 02:22

गतशनिवासरस्य (२८जनवरी२०१७तिथौ – https://www.youtube.com/watch?v=2QG3KI3sDVE&feature=youtu.be) वार्तावलीकार्यक्रमे दर्शकेषु द्वौ वज्राघातौ अपततः।

वयम् एकम् अपि घातं कष्टेन सोढुं शक्नुमः तत्र कथम् द्वौ घातौ। यदि भवद्भिः द्वौ घातौ कर्तव्यौ तर्हि न्यूनातिन्यूनम् एकहोरावधौ कालः दातव्यः।

यथा ऋचामहाभागा काङ्क्षति रसानुभूतिः न विलुप्येत् इति तथैव वयम् अपि इच्छामहे मङ्गलामाहाभागायाः श्रीचमूकृष्णशास्त्रिवर्येण सह सम्भाषणं कदापि न विरमेत्। यावत् सम्भाषणं शृणोमि तावत् साक्षात् अमृतं वर्षति इति मां भाति।

ज्योतिमहाभागायाः श्रद्धाञ्जलिः अपि मनोहरा आसीत् किन्तु नूनं द्वितीयः घातः च आसीत्।

भवन्तः न ज्ञातुं शक्नुवन्ति कथम् आनन्देन मनसि वज्राघातः इव पीडा जायते। रोचका पीडा अस्ति यस्याः चिकित्सा ईदृशया अधिकया पीडया एव भवितुम् अर्हति।

सर्वेभ्यः आयोजकेभ्यः वयं धन्यवादान् व्याहरामः।

२०१७-०१-३० सोमवासरः (2017-01-30 Monday)


Categories: Learning Sanskrit

न क्त्वा सेट् (For SeT ktvaa is not kit)

Sun, 01/29/2017 - 02:39

मम इष्टतमे पुस्तके (सरलसंस्कृतसरणिः – संस्कृतकार्यालयः, श्रीअरविन्दाश्रमः, पुद्दुचेरी) नवमे पाठे अस्ति नृत् + क्त्वा = नर्तित्वा। किति क्क्ङिति च इति सूत्रे किति गुणः न भवति इति मया ज्ञातम् तस्मात् नर्तित्वा इति पदे कथं उपधायां गुणः भवति इति मम प्रश्नः आसीत्। अयं प्रश्नः यावत् विदुषः प्रष्टुम् उद्युक्तः आसम् तावत् अहं मम आचार्यस्य वचनम् अस्मरम्। सः अकथयत् पृष्ट्वा पूर्वं कथं न चिन्तयति कथं उत्तरं न गवेषयति इति।
तत् वचनं ध्यात्वा मया किञ्चित् गवेषितम्।
गवेषणे न क्त्वा सेट्॥१.२.१८॥ इति प्राप्तम्।
तत् परं शङ्काः जाताः कथं कुपित्वा इति भवति। कुप् इति सेट् धातुः तस्मात् कथं न क्त्वा सेट् इति सूत्रेण कोपित्वा न भवति। किञ्चित् गवेषणं परं मया ज्ञातम् अन्यम् एकं सूत्रम् अस्ति येन विकल्पेन कुपित्वा कोपित्वा वा भावति। सूत्रं अस्ति – रलो व्युपधाद्धलादे सँश्च॥१.२.२६॥
मम प्रश्नस्य उत्तरं स्वयम् एव प्राप्तं तस्मात् इदानीं तुष्यामि आचार्याय धन्यवादं व्याहरामि च।

२०१७-०१-२९ रविवासरः (2017-01-29 Sunday)


Categories: Learning Sanskrit

https www youtube com channel UC0hjxSl7vsrnYKuADFg1ITw Samskrita Shikshanam…

Thu, 01/26/2017 - 17:51

https://www.youtube.com/channel/UC0hjxSl7vsrnYKuADFg1ITw – Samskrita Shikshanam

इदं स्वर्णखातम् अस्ति। संस्कृतभारतीसंस्थया आयोजिताः संस्कृतपाठाः अत्र निहिताः सन्ति। पश्यतु। महान्तम् आनन्दम् प्राप्स्यति।


Categories: Learning Sanskrit

मरुता प्रकम्पमानं उच्चैर्विराजमानम् | रुचिरं त्रिवर्णकान्तं राष्ट्रध्वजं नमामि…

Thu, 01/26/2017 - 14:26

मरुता प्रकम्पमानं, उच्चैर्विराजमानम् |
रुचिरं त्रिवर्णकान्तं, राष्ट्रध्वजं नमामि ||

जनैः जनहितार्थाय जनानाम् एव निर्मितम्|
लोकतन्त्रं भारतस्य वसुधायां विराजते॥

मया श्रीसुभाषबखेडीवर्येण प्रेषितौ श्लोकौ।


Categories: Learning Sanskrit

मृत्युञ्जयमन्त्रम् (Maha Mrityunjaya Mantra)

Sun, 01/22/2017 - 06:29

मृत्युञ्जयः इति शब्दस्य का व्युत्पत्तिः। अपि अयं समासः अस्ति वा सन्धिः?

२०१७-०१-२२ रविवासरः (2017-01-22 Sunday)


Categories: Learning Sanskrit

अतिपन्नम् (Missed)

Sat, 01/21/2017 - 14:34

अहं प्रतिदिनं डीडी-संस्कृतवार्तां पश्यामि। किन्तु अद्य प्रमादेन मया संस्कृतवार्ताः अतिपन्नाः किन्तु ताः यूट्यूबजालपत्रे लब्धाः
अतिपन्नम् – अति पद् क्त सुँ – अतिपन्नम् (रदाभ्यां निष्ठातो नः पूर्वस्य च दः॥८.२,४२॥)
लट्लकारः
पद्यते पद्येते पद्यन्ते
पद्यसे पद्येथे पद्येध्वे
पद्ये पद्यावहे पद्यामहे
लोट्लकारः
पद्यताम् पद्येताम् पद्यन्ताम्
पद्यस्व पद्येथाम् पद्यध्वम्
पद्यै पद्यावहै पद्यामहै
लङ्-लकारः
अपद्यत अपद्येताम् अपद्यन्त
अपद्यथाः अपद्येथाम् अपद्यध्वम्
अपद्ये अपद्यावहि अपद्यामहि
विधिलिङ्-लकारः
पद्येत पद्येयाताम् पद्येरन्
पद्येथाः पद्येयाथाम् पद्येध्वम्
पद्येय पद्येवहि पद्येमहि

२०१७-०१-२१ शनिवासरः (2017-01-21 Saturday)


Categories: Learning Sanskrit

समुद्रतीरे हिमांशुवर्यः

Wed, 01/18/2017 - 10:19

अस्मिन् मासप्रारम्भे अत्र भवान् हिमांशुवर्यः सपरिवारः समुद्रतीरे परिभ्रमणाय अगच्छत् । वयं सर्वे अत्रभवतः शुभेच्छवः अचिन्तयन् – किं करोति समुद्रतीरे अत्र भवान्? प्रायः लोके सर्वे समुद्रतीरे निधानाय स्वल्पावकाशाय स्वदिनचर्य्यां शिथिलीकर्तुं च गच्छन्ति। परन्तु नायं भद्रः निधानं जानाति नायं च येन केन प्रकारेण श्रमपरिहारं कर्तुं वाञ्छति । तर्हि कथमयं समुद्रतीरे गतवान्?

पामरजनाः समुद्रतीरावकाशे तरन्ति, यथेष्टं खादन्ति, कालक्षेपाय शृङ्गारोपन्यासान् पठन्ति च। यदा किञ्चिदपि कर्तुं नास्ति तदा पीठे बुद्धावतारमिव उपविशन्तः सर्वान् स्थावरान् च जङ्गमान् एकेन विशिष्टेन शुद्धजाड्येन निर्वर्णयन्तः सन्ति । एवं सति किं करोति हिमांशुवर्यः समुद्रतीरे?

भ्रान्ताः वयं हिमांशुवर्यमन्तरेण ज्ञातुं किमधुना करवाणीति स्थिताववकाशे वयं ईमेयिलकोष्ठे पत्रमेकं प्राप्तवन्तः। पत्रे एकं चित्रमपि आसीत् येन सर्वं स्पष्टीकृतः अस्मभ्यं च हर्षः सञ्जातः। किमासीत् अस्मिन चित्रे?

यदा अयं भद्रः अवकाशे अगच्छत् तदैवासीत् अस्माकं चेतस्सु – नास्तिखल्वसाध्यं नाम तपसाम् । किमतः परमाश्चर्यं यदत्र भवान् समुद्रतीरेऽपि संस्कृताध्ययनमेव करोति? स्थाने खलु अस्माकं प्रत्ययः ।

ईमेयिलमाध्यमे प्राप्तः चित्रमिदमालोकितमस्माभिरदृष्टपूर्वकम् । हिमांशुवर्यः अवकाशेऽपि व्याकरणाध्ययनमेव करोति स्म। पश्यतु

२०१७-०१-१७ मङ्गलवासरः (2017-01-17 Tuesday)


Categories: Learning Sanskrit

नवजोतस्य कांग्रेसे पुनर्प्रवेशः

Tue, 01/17/2017 - 05:21

अद्य क्रिकेटक्रीडकचरः नवजोतसिंहः कांग्रेसे पुनः प्राविशत् । आजन्मकांग्रेससेवकोऽहं स्वगेहे पुनः प्रविशामीत्यपि तेन न्यगदितः । सः केवलं द्विवर्षपूर्वे ‘कांग्रेसपक्षः मुन्न्याः कुत्सिततरः’ इत्यनिन्ददिति अस्मिन् वृत्तपत्रे अस्माभिः लिखित: । पश्यतु http://bit.ly/2jDp6DR

धिक् इमं निर्लज्जं धिक् कांग्रेसदलं च ।

२०१७-०१-१६ सोमवासरः (2017-01-16 Monday)


Categories: Learning Sanskrit

जावेदाख्तरस्य पञ्च उक्तयः।

Tue, 01/17/2017 - 04:20

जावेदाख्तरमहोदयः मम मतेन हिन्दीभाषायाः उत्तमः संवादलेखकः अस्ति। तस्य दक्षतायां गुणेषु कलायां च मतद्वयं नास्ति। सः धुरि तिष्ठति।

कृपया इण्डिया-टुडे इति जालपत्रे प्रकाशितानि जावेदाख्तरस्य पञ्च वाक्यानि पठतु। ते वाक्यानि तामसरसेन परिपूर्णानि सन्ति। तामसरसः एव तेभ्यः वाक्येभ्यः गलति। चिन्तयामि येन जावेदाख्तरस्य पञ्च श्रेष्ठतमाः  उक्तयः निरूपितः (selected) तस्य अभिरुचयः कीदृशाः सन्ति। तेन तामसरसेन लिप्ता एव उक्तयः निरूपिताः (selected)।

मन्ये हिन्दीभाषीभ्यः कृते तमः इति मानोरञ्जनम्। सत्वं रजः तु लुप्ते एव।

http://indiatoday.intoday.in/story/javed-akhtar-poetry-birthday-love-life-heartbreak-lifest/1/859365.html

1. “Main bhool jaun ab yehi munaasib hai,Magar bhulana bhi chahoon toh kis tarah bhulaaon, Ki tum toh phir bhi haqeeqat ho, koi khwab nahi.”

2. “Yaad use bhi ek adhoora afsana toh hoga,Kal raste mein usne humko pehchana toh hoga.”

3. “Kam se kam usko dekh lete the,Ab ke sailaab mein vo pull bhi gya.”

4. “Hai ek darwaza bin deewar duniya,chhutkara gham se yahan koi nahi hai.”

5. “Kuchh kami apni wafaon mein bhi thi,Tumse kya kahte ki tumne kya kiya.”

२०१७-०१-१७ मङ्गलवासरः (2017-01-17 Tuesday)


Categories: Learning Sanskrit

रोककाठिन्यम् अवसितम् (Cash Difficulty is Over)

Mon, 01/16/2017 - 08:53

ह्यः मम मित्रेण आलोकेन मुम्बईतः इदं चित्रं प्रेषितम्। चित्रे स्वचालितरोकयन्त्रम् अस्ति। इदं यन्त्रं कार्यं करोति किन्तु तत्र एकोऽपि ग्राहकः नास्ति। तस्मात् मन्ये रोककाठिन्यम् इदानीम् अवसितम्। मन्ये अधिकोषात् (from the banks) स्वधनं यावत् इष्यते तावात् निवर्तयितुं शक्यते। एकः समयः (condition) अस्ति यतो हि चतुर्विंशतिसहस्रात् अधिकः रोकः पञ्चशतं द्विसहस्रं वा मात्रायाम् एव भविष्यति।

२०१७-०१-१६ सोमवासरः (2017-01-16 Monday)


Categories: Learning Sanskrit

Pages