Learn Sanskrit

Subscribe to Learn Sanskrit feed Learn Sanskrit
Learn Sanskrit while blogging
Updated: 6 months 4 hours ago

मा शुचः (Do not fear)

Thu, 12/08/2016 - 06:34

सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज।
अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः॥गीता १८.६६॥
मम प्रश्नः अस्ति शुचः इति कः लकारः। मन्ये मध्यमपुरुषः एकवचनम् अस्ति।

२०१६-१२-०८ गुरुवासरः (2016-12-08 Thursday)


Categories: Learning Sanskrit

गीतादर्शनम् (Gita Darshan)

Wed, 12/07/2016 - 15:41

शनिवासरे १०दिसेम्बर२०१६तिथौ श्रीमद्भगवद्गीताजयन्ती अस्ति। हिन्दूमन्दिरे इमां जयन्तीं परिपालयिष्यामः। सर्वे भक्ताः आमन्त्रिताः सन्ति। यदि भवान् गीताभ्यासं करोति तर्हि अस्माकं निवेदनम् अस्ति भवान् गीताविषये यत् चिन्तयति यत् भवतः गीतादर्शनम् अस्ति च तत् अस्मिन् कार्यक्रमे अन्यैः भक्तैः सह भजेत। भक्तानां प्रवचनाय प्रायः एकहोरावधिः अस्ति। यदि भवान् भजनं स्वीकरोति तर्हि प्रकाशवर्येण सह सम्पर्कं करोतु।
कार्यक्रमः अस्ति –
सायम् ६.३०-६.४५ पूजा
सायम् ६.४५-७.३० प्रवचनानि
सायम् ७.३०-७.४५ भजनानि
सायम् ७.४५-८.०० आरात्रिकम्
सायम् ८.०० प्रसादः

२०१६-१२-०७ बुधवासरः (2016-12-07 Wednesday)


Categories: Learning Sanskrit

त्रिंशत्तमः वार्षिकोत्सवः (Thirtieth Anniversary)

Tue, 12/06/2016 - 14:10

अस्माकं केन्बराहिन्दूसमाजस्य स्थापना त्रिंशत् वर्षपूर्वम् अभवत्। तस्मात् आगामि-एप्रिलमासे समाजस्य त्रिंशत्तमः वार्षिकोत्सवः परिपालयिष्यामः। उत्सवे नैके कार्यक्रामः भविष्यति तेषां विवरणं यथाकालं सूचयिष्यामः।
उत्सवे समाजस्य इतिहासं प्रकाशयिष्यामः। तस्मै यदि भवतः सकाशे पूर्वतः कानिचित् भाचित्राणि सन्ति तर्हि तानि चित्राणि ददातु। पण्डितमहोदयम् अथवा समित्याः किमपि सदस्यं ददातु।
उत्सवं यावत् सर्वेषां आजीवनसदस्यानां वंशावलिं अमात्यवृत्तान्तम् अपि संग्रहीष्यामः। वयं सर्वान् आजीवनसदस्यान् निवेदयामहे स्ववंशावलिं अमात्यवृत्तन्तं च सङ्गृह्य पण्डितमहोदयम् अथवा समित्याः किमपि सदस्यं १फरवरी२०१७तिथौ पूर्वं ददातु।

२०१६-१२-०६ मङ्गलवासरः (2016-12-06 Tuesday)


Categories: Learning Sanskrit

अश्वः धरति (Horse holds)

Mon, 12/05/2016 - 16:30

इयं कथा मया धातुनामानि स्मरणाय कल्पिता।
अश्वः पुस्तकं धरति। सिंहः अश्वात् पुस्तकं हरति। हस्ती सिंहम् अपहरति। मूषकः सिंहात् पुस्तकम् आहरति अश्वम् उपहरति च। सिंहः मूषकं प्रहरति। श्वानः सर्वान् संहरति मूषकं परिहरति च। मूषकः व्यवहरति अश्वः श्वानेन सह व्याहरति च। जनः मृगाणां प्रीतिम् उदाहरति।

२०१६-१२-०५ सोमवासरः (2016-12-05 Monday)


Categories: Learning Sanskrit

मूषकः नमति (A mouse bows)

Mon, 12/05/2016 - 16:18

इयं कथा मया धातुनामानि स्मरणाय कल्पिता।
मूषकः नमति। उपनेत्राभ्यां पठति। ध्वनिवर्धकेन वदति। तावत् एकः बिडालं दृष्ट्वा मूषकः धावति। मार्गे भोजनं दृष्ट्वा मूषकः खादति। बिडालः पादकन्दुकेन क्रीडति। मूषकः अन्यैः मूषकैः सह खेलति। पादकन्दुकः बालकः भवति। बालकः जपति। तत् दृष्ट्वा बिडालः हसति तस्य बालकस्य परितः भ्रमति च। बालकः चलति। तस्मात् बिडालः त्यजति। बालकः मूषकेन सह भोजनम् पचति। बिडालः भोजनम् रक्षति। भोजने अन्ये मूषकाः जीवति। भोजने गृहेषु मूषकाः वसन्ति। बिडालः मूषकान् वाञ्छति। मूषकाः बिडालं भजन्ति। अन्ते ते सर्वे मिलित्वा जल्पन्ति।

२०१६-१२-०४ रविवासरः (2016-12-04 Sunday)


Categories: Learning Sanskrit

रोचकचर्चा (Interesting Discussion)

Sun, 12/04/2016 - 04:32

इदानीम् अहं कापि ओस्ट्रेलियावासीं महिलां हिन्दीभाषां पाठयामि। सा महाप्राणव्यञ्जनानाम् उच्चारणं सम्यग् न कर्तुं शक्नोति। अद्य अस्माकं संस्कृताभ्यासवर्गे अस्याः समस्यायाः किं समाधानम् अस्ति इति मया पृष्टम्। तत् परं तस्मिन् विषये रोचकचर्चा अभवत् यस्मात् अहं बहु ज्ञानम् अप्राप्नवम्।

२०१६-१२-०३ शनिवासरः (2016-12-03 Saturday)


Categories: Learning Sanskrit

अनुज्ञासम्मेलनम् (Farewell)

Sat, 12/03/2016 - 07:55

अद्य मम सहकर्मिणे ईयनपीटरसनवर्याय अस्माकं विभागेन अनुज्ञासम्मेलनम् आयोजितम्। सः अस्माकं शोधक्षेत्रे समग्रविश्वे धूरि तिष्ठति। तेन मम बहु साहाय्यं कृतम्। सः केन्बरानगरे एव ओस्ट्रेलियाराष्ट्रीयविश्वविद्यालयं गच्छति। आवयोः मिथः निर्देशितः एकः शोधछात्रः अस्ति तस्मात् आवां किञ्चित् कालाय मिलित्वा कार्यं करिष्यावः। तस्य अनुज्ञा मां दुःखीकरोति।

२०१६-१२-०२ शुक्रवासरः (2016-12-02 Friday)


Categories: Learning Sanskrit

प्रत्यागच्छम् (Returned)

Sat, 12/03/2016 - 07:26

गत रविवासरे अहं दिव्यांशुना सह मेल्बोर्ननगरम् अगच्छम्। तत्र स्मार्ट-ग्रिड इति विषये एकम् उपवेशनम् आसीत्। उपवेशने प्रायः त्रिशतम् जनाः आसन्। अस्य उपवेशनस्य कार्यसमित्याः अहम् एकं सदस्यम् आसीत् च। मया तत्र चत्वारि शोधपत्राणि प्रस्तुतीकृतानि। ततः अद्य सायम् अहं केन्बरानगरं प्रत्यागच्छम्।

२०१६-१२-०१ गुरुवासरः (2016-12-01 Thursday)


Categories: Learning Sanskrit

गीतापाठः (Gita Chanting)

Sat, 11/26/2016 - 06:14

अस्मिन् सप्ताहे मया सम्पूर्णगीतापाठः मम स्मृत्या कृतः। अहं प्रत्येकस्मिन् दिवसे यदा यानेन कार्यालयं गच्छामि ततः प्रत्यागच्छमि च तस्मिन् काले यानं चालयन् मम स्मृत्या गीतापाठं करोमि। अयं क्रमः अनेकात् वर्षात् प्रचलति किन्तु मध्ये मध्ये स्खलनं भवति अलसेन आभ्यासः विरमति पाठः स्मृत्यां क्षीणः भवति च। किन्तु गतमासात् अभ्यासः सम्यग् भवति तस्मात् अस्मिन् सप्ताहे सम्पूर्णः पाठः कृतः। प्रसन्नोऽस्मि।

२०१६-११-२६ शनिवासरः (2016-11-26 Saturday)


Categories: Learning Sanskrit

अकृतः (Not Prepared)

Fri, 11/25/2016 - 05:44

श्रीमद्भगवद्गीतायां द्विवारम् अकृतः इति शब्दस्य उपयोगः अभवत्।
यतन्तो योगिनश्चैनं पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम्।
यतन्तोऽप्यकृतात्मानो नैनं पश्यन्त्यचेतसः॥१५।११॥
तत्रैवं सति कर्तरमात्मानं केवलं तु यः।
पश्यत्यकृतबुद्धित्वान्न स पश्यति दुर्मतिः॥१८।१६॥

२०१६-११-२५ शुक्रवासरः (2016-11-25 Friday)


Categories: Learning Sanskrit

असु क्षेपणे (to throw) – 3

Sun, 11/13/2016 - 11:30

परा असु

परास्तम् – निराकृतम् = प्रत्युक्तम्

परास्तवसुधा सुधाधिवसति  – त्यक्तवसुन्धरा चिरमधिवसति   (कि ५।२७)

परास्त –  निराकृत

अप असु

अपास्यात् – जह्यात् (छोड़ दें)

चीराण्यपास्याज्जनकस्य कन्या नेयं प्रतिज्ञा मम दत्तपूर्वा।

यथासुखं गच्छतु राजपुत्री वनं समग्रा सह सर्वरत्नैः  (रा २।३८।६)

जनक की पुत्री अपने वल्कलवस्त्र त्याग दें। मैं ने यह प्रतिज्ञा पहले नहीं की। राजपुत्री अपने  समस्त आभरणादियों के साथ यथासुख वनप्रस्थान करें ।

 

(वर्तते)

२०१६-११-१२ शनिवासरः (2016-11-12 Saturday)

 


Categories: Learning Sanskrit

असु क्षेपणे (to throw) – 2

Sun, 11/13/2016 - 11:03

प्रेरणेऽर्थे अस्यति इति असु धातोः सामान्यः प्रयोगः ।  असु धातु को सामान्यतः ‘दूर करना’ इस अर्थ में प्रयोग किया जाता है।

नीलकण्ठपरिभुक्तयौवनां तां विलोक्य जननी समाश्वसत् ।

भर्तृवल्लभतया हि मानसीं मातुरस्यति सुचं वधूजनः ।।

(कुमारसम्भवे ८।१२)

शिवेन परिभुक्तयौवनां पार्वतीं अवलोक्य तस्याः जननी अथवा मेना संतुतोष। तथा हि पतिवात्सल्येन मातुः मनोभवां शोकं निरस्यति

नीलकण्ठ (अथवा शिवजी) से सम्भोग किये गये पार्वती के यौवन को देखकर उसकी माँ मेना सन्तुष्ट हुई। वधूजन पुत्री अपने पति के प्रेम से ही अपनी माँ का मानसिक शोक को दूर करती हैं

 

(वर्तते)

२०१६-११-१२ शनिवासरः (2016-11-12 Saturday)


Categories: Learning Sanskrit

असु क्षेपणे (to throw)

Sun, 11/13/2016 - 10:31
असु क्षेपणे (फेंकना, निराश होना) दिवादिगणीय, सकर्मक, सेट्, परस्मैपदीय धातुः।

अयं धातुः क्षेपणातिरिक्तेषु बहुष्वर्थेषु प्रयुक्तो दृश्यते।

१। निराकृतावर्थे  परास्यति, परास्यते। अपास्यति, अपास्यते। व्युदस्यति, व्युदस्यते। निरस्यति, निरस्यते इत्येते प्रयोगाः। परास्यते  इत्यत्र परापूर्वः असु धातुः। ‘उपसर्गादस्यत्यूह्योर्वेति वाच्यम्’ इत्यात्मनेपदविकल्पः ।

२। सङ्क्षिप्तावर्थे समस्यति, समस्यते इति सम्पूर्वस्य असु धातोः प्रयोगः ।

३। संन्यासेऽर्थे संन्यस्यति, संन्यस्यते इति सम् नि इत्युपसर्गद्वयपूर्वः असु धातुः ।

४। अतिविस्तारेऽर्थे तथा अन्तर्धावर्थे च व्यस्यति, व्यस्यते इति विपूर्वः असु क्षेपणे इति धातुः प्रयुक्तो दृश्यते ।

५। न्यासेऽर्थे न्यस्यति, न्यस्यते इति निपूर्वस्य असुधातोः प्रयोगः ।

६। शीलनेऽर्थे अभ्यस्यति अभ्यस्यते इत्यभिपूर्वस्य असु धातोः प्रयोगः ।

एते प्रयोगाः क्रमशः परीक्ष्यन्ते ।

(वर्तते)

२०१६-११-१२ शनिवासरः (2016-11-12 Saturday)


Categories: Learning Sanskrit

अन्ताराष्ट्रीयरामायणसम्मेलनम् (International Ramayana Conference)

Sat, 10/22/2016 - 06:42

वयं गर्वम् अनुभवामः यतो हि केन्बरानगरस्थः विद्वान् पण्डितः विद्यावारिधिसम्मानेनालङ्कृतः शैलेशद्विवेदीमहाभागः फिजीदेशे १४-१६अक्टूम्बर२०१६तिथिषु आयोजिते प्रथमे अन्ताराष्ट्रीयरामायणसम्मेलने ओस्ट्रेलियादेशस्य प्रतिनिधिः आसीत्। सः सम्मेलने मुख्यप्रवक्ता च आसीत्। सः तस्य सम्मेलनस्य अनुभवान् अस्मत्कृते मङ्गलवासरे २५अक्टूम्बर२०१६तिथौ सायङ्काले सार्धसप्तवादनात् सार्धाष्टवादनपर्यन्तम् (6.30-7.30pm) वर्णयिष्यति। तस्य व्याख्यानस्य परं सर्वेभ्यः भोजन-प्रसादः अस्ति। कृपया व्याख्याने आगन्तव्यम् अन्यैः भक्तैः सह भोजनं सम्भजतु च।

२०१६-१०-२२ शनिवासरः (2016-10-22 Saturday)


Categories: Learning Sanskrit

मुकुटोपलस्खलत्करैः (Hand fumbling on the precious stones in their crown)

Fri, 10/21/2016 - 17:05

स संचरिष्णुर्भुवनान्तरेषु यां यदृच्छयाशिश्रियदाश्रयः श्रियः ।
अकारि तस्यै मुकुटोपलस्खलत्करैस्त्रिसंध्यं त्रिदशैर्दिशे नमः ।।शिशुपालवधम् 1.46॥
अन्वयः – श्रियः आश्रयः संचरिष्णुः स यदृच्छया भुवनान्तरेषु याम् अशिश्रियत् मुकुटोपलस्खलत्करैः त्रिदशैः त्रिसंध्यं तस्यै दिशे नमः अकारि ।
अस्य श्लोकस्य अन्वयः विश्लेशणं च अत्र पश्यतु – https://maghakavyam.wordpress.com/2011/07/20/1-46/
Translation: When he (Haranyakashapu), the abode of Glory, would by chance resort to any quarter, with a desire to travel in the various worlds, in that direction salutations were offered by (the thirty) gods in all the three junctures of day, with their hands fumbling on the precious stones in their crown. (Translation from – http://www.dli.ernet.in/bitstream/handle/2015/406511/Sisupalavadham-.pdf?sequence=1&isAllowed=y)

मुकुटोपलस्खलत्करैः इति विशेषणस्य हेतुः अभिप्रायः प्रयोजनम् औचित्यं वा न बोधामि। कृपया मां बोधयतु।
२०१६-१०-२१ शुक्रवासरः (2016-10-21 Friday)


Categories: Learning Sanskrit

श्वयुवमघोनामतद्धिते ।६।४।१३३।। (samprasāraṇaa of aṅga śvan, yuvan, maghavan when a non-taddhita affix follows)

Tue, 10/18/2016 - 08:06

अन्नन्तानां भसञ्ज्ञकानाम् एषाम् अतद्धिते परे सम्प्रसारणं स्यात्। मघोनः। मघवभ्याम्। एवं श्वन्, युवन् ।।
अर्थात्

‘अन्’ शब्द जिन के अन्त में हैं ऐसे भसञ्ज्ञक श्वन्, युवन्, मघवन् शब्दों का तद्धितभिन्न प्रत्यय परे होने पर सम्प्रसारण जो जाता है।
इमं सूत्रमन्तरेण एकं सुभाषितमत्यन्तप्रसिद्धमस्ति ।

काचं मणिं काञ्चनमेकसूत्रे
ग्रथ्नासि बाले! किमिदं विचित्रम् ?
विचारवान् पाणिनिरेकसूत्रे
श्वानं युवानं मघवानमाह ।।

अर्थात् ,

माला गूंथती हुई किसी लड़की से प्रश्न किया गया कि तुम कांच, मणि और सोने को एक ही सूत्र (तागे) में क्यों गूंथ रही हो? वह उत्तर देती है – विचारवान् पाणिनिमुनि ने भी तो एक सूत्र में कुत्ते, युवा और इन्द्र को घसीट मारा है ।  कहने का अर्थ यह है कि जब पाणिनि जैसे बुद्धिमान लोग भी असमान वस्तुओं को एक स्थान में बिठाते हैं तो भला मैं बाला (मूर्खा) ऐसा करूँ तो इसमें आश्चर्य की क्या बात है?

 

 

२०१६-१०-१७ सोमवासरः (2016-10-17 Monday)


Categories: Learning Sanskrit

आचमनमन्त्राः (Mantras for Achamanam)

Sun, 10/16/2016 - 10:29

ॐ अमृतोपस्तरणमसि स्वाहा॥१॥
ॐ अमृतापिधानमसि स्वाहा॥२॥
ॐ सत्यं यशः श्रीर्मयि श्रीः श्रयतां स्वाहा॥३॥
तैत्तिरीयारण्यकः॥१०।२२।३५॥
उपस्तरणम् – undercover
अपिधानम् – cover
मयि – in me
मन्ये श्रयताम् इति श्रिञ् सेवायाम् इति धातोः निषपन्नः।
Aum O nectar! you are an undercover or substratum; Aum O nectar! you are a (top)cover; Aum may truth, glory, wealth stay within me.
I think the sense is as I sip this water, let it provide a cover to me from all side so that all the good qualities can stay within me.

२०१६-१०-१६ रविवासरः (2016-10-16 Sunday)


Categories: Learning Sanskrit

पिधानम् (Cover)

Sat, 10/15/2016 - 10:04

भाग्यास्तमयमिवाक्ष्णोर्हृदयस्य महोत्सवावसानमिव।
द्वारपिधानमिव धृतेर्मन्ये तस्यास्तिरस्करणम्॥२।११ मालविकाग्निमित्रम्॥
यदा अद्य वयम् इमं श्लोकम् अपठाम तदा आचार्याय पिधानम् इति न रोचते। सः अकथयत् पि इति कोऽपि उपसर्गः नास्ति इति। अहम् अकथयम् अस्ति इति। सः पृच्छति किं प्रमाणम् इति। अहम् उदतरम् अहमेव प्रमाणम् इति। तत् अपि तस्मै न रोचते। अन्ते आप्टेवर्यस्य शब्दकोषात् ज्ञातम् अपि इति उपसर्गः किन्तु भागुरिमते किञ्चित्वारं अ इति लुप्यते पि इत्येव अवशिष्यते तस्मात् अपिधानम् पिधानम् वा उपयुज्यते।

२०१६-१०-१५ शनिवासरः (2016-10-15 Saturday)


Categories: Learning Sanskrit

श्यामदेशनरेशः (The King of Thailand)

Fri, 10/14/2016 - 05:30

ह्यः श्यामदेशनरेशः दिवं गतः। पूर्णः श्यामदेशः तस्य परलोकगमनस्य शोके निमग्नः अस्ति। अहं तेषां शोकं अनुभवामि। यदा अनेकानां देशानां स्थितिम् अवलोकयामि तदा जानामि देशस्य नेतुः का गरिमा (importance) अस्ति। श्यामदेशनरेशः चिरकालं सिंहासनम् अलङ्कृत्य प्रजां धैर्यं बलं च अददात्। इदानीं सा प्रजा तस्य सेवायै कृतज्ञतां प्रकटीकरोति तस्य मोक्षार्थं प्रार्थयते च। अहम् अपि तस्य मोक्षार्थं प्रार्थये।

Thailand Royal Family Tree (Courtesy BBC)

२०१६-१०-१४ शुक्रवासरः (2016-10-14 Friday)


Categories: Learning Sanskrit

Pages