Learning Saskrit and Geetha

Subscribe to Learning Saskrit and Geetha feed Learning Saskrit and Geetha
This site is for Learning Sanskrit and GeetA together
Updated: 1 week 18 hours ago

Vikram, Vetal and (१४’९)

Sat, 02/25/2017 - 07:04

सत्त्वं सुखे सञ्जयति रजः कर्मणि भारत ।

ज्ञानमावृत्य तु तमः प्रमादे सञ्जयत्युत ।।१४’९।।

पदच्छेदैः – There are only two संधि-s.

  1. ज्ञानमावृत्य = ज्ञानम् आवृत्य
  2. सञ्जयत्युत = सञ्जयति उत

अन्वयाः – There are 3 clear sentences.

  1. भारत, सत्त्वं सुखे सञ्जयति = Oh descendant of (the great) भरत ! Happiness is the victory of righteousness. OR Righteousness will result in happiness.
  2. रजः कर्मणि (सञ्जयति) = Action is the victory of indulgent character. OR Indulgent character will result in action.
  3. तमः तु ज्ञानम् आवृत्य प्रमादे सञ्जयति उत = Alas ! occurrence of mistakes due to clouding of knowledge makes victory of darkness. OR Darkness, due to clouding of knowledge will result in mistakes.

In each of these sentences, there is one word, which is in seventh case, सुखे, कर्मणि, प्रमादे, respectively. In the optional OR-interpretations,  the seventh case is rightly interpreted by the preposition “in”. This has become so, by interpreting सञ्जयति as “will result (in)”.

Notes –

(1) सत्त्वं सुखे सञ्जयति = Righteousness will result in happiness. It is to be understood that every happiness may not be due to righteousness. If theft gives happiness, that happiness is certainly not due to righteousness. But righteousness will certainly result in happiness.

(2) रजः कर्मणि (सञ्जयति) = Indulgent character will result in action. Generally speaking, रजः the indulgent character is neither as good as righteousness सत्त्वम्, nor as bad as darkness तमः.

  1. Etymology of रजस् (रजः) is given as [रञ्ज्-असुन् नलोपः Uṇ.4.224]. रजस् (रजः) is derived from धातुः रञ्ज्
    • रञ्ज्
      1. To be dyed or colored, to redden, become red, glow;
      2. To dye, tinge, color, paint.
      3. To be attached or devoted to (with loc.).
      4. To be enamored of, fall in love with, feel passion or affection for.
      5. To be pleased, satisfied, or delighted.
  2. ‘Indulgent character’ as interpretation of रजस् (रजः) is good. 
  3. People of indulgent character have great curiosity. That is how scientists’ brains work.
  4. This statement “Indulgent character will result in action”,  can be connected with शरीरवाङ्-मनोभिर्यत् कर्म प्रारभते नरः (गीता १८’१५). Action gets initiated in any of three ways, with organs, with speech or with mind.
    1. Actually speech becomes speech, i.e. uttered sound, only in the fourth stage (1) परा (2) पश्यन्ती (3) मध्यमा (4) वैखरी. Initiation of speech as human action happens at the परा-stage itself.
  5. Point here is, curiosity exciting the thought-process is action. That connects well with meaning of रञ्ज् as “To be enamored of, fall in love with, feel passion or affection for”. 

(3) तमः तु ज्ञानम् आवृत्य प्रमादे सञ्जयति = Occurrence of mistakes due to clouding of knowledge makes victory of darkness. Darkness, due to clouding of knowledge will result in mistakes.

  1. “Victory of darkness” brought to my mind वेतालपञ्चविंशति the 25 stories of Vikram and Vetal. At the end of every episode, Vetal succeeds in forcing Vikram to break his vow to stay dumb. Success of Vetal is victory of darkness. Vetal तमः achieves his success सञ्जयति by forcing Vikram ज्ञानम् आवृत्य to commit the mistake प्रमादे of breaking his own vow.  
    • The whole setting is apt for victory of darkness. Everytime, King Vikram goes out to the dark jungles on no-moon night तमः and carry the corpse on his shoulders, connoting blinding of his reasoning ज्ञानम् आवृत्य.
    • Vetal threatens him of the consequence that Vikram’s brain will be shattered to pieces. That threat is also blinding of his reasoning ज्ञानम् आवृत्य. 
  2. The stories also illustrate रजः कर्मणि (सञ्जयति) = Indulgent character will result in action. It is Vikram’s own resolve, his indulgent character रजः to relieve the corpse from Vetal’s grip, which prompts सञ्जयति him to act कर्मणि. 
  3. Vikram would have been happy, by being what he was, the King. सत्त्वं सुखे सञ्जयति = Righteousness will result in happiness.

The 25 stories are said to be महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचिते कथासरित्सागरे शाङ्कवतीलम्बकेऽष्टमस्तरङ्गः specks in

  • अष्टमस्तरङ्गः = eighth wave 
  • शाङ्कवतीलम्बके = on the शाङ्कवती stream 
  • कथासरित्सागरे = of the ocean of fluent stories
  • महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचिते = composed by the great poet श्रीसोमदेवभट्ट

Every story, a node on the wave of a stream of an ocean ! Such is the immensity and high intellect of authorship of Sanskrit litterateurs ! One life is certainly not enough ! One life is not enough, even to understand and build one’s character as per just the गीता.

शुभमस्तु !

-o-O-o-


Categories: Classical Literature

७’१२

Sat, 02/18/2017 - 19:38

ये चैव सात्त्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये ।
मत्त एवेति तान्विद्धि न त्वहं तेषु ते मयि ॥ ७’१२॥

पदच्छेदैः – ये च एव सात्त्विकाः भावाः राजसाः तामसाः च ये मत्तः एव इति तान् विद्धि न तु अहं तेषु ते मयि 

There are no compound words in this verse. Just putting into syntax, one can read this as भावाः ये सात्त्विकाः च राजसाः च ये तामसाः एव (सन्ति), तान् मत्तः एव (विद्धि), अहम् तेषु न (अस्मि), ते तु मयि (सन्ति) इति (अपि) विद्धि ।

If we get meanings of the words, interpretation of the verse should come through straightforward. 

भावाः is पुँल्लिङ्गी, and प्रथमा वि. बहुवचनम् of भावः [भू-भावे घञ्] 

  1. Being, existing, existence.
  2. There are many other meanings given in the dictionary. But we can explore with this meaning.
  3. भावाः encompasses all that exists. 

 सात्त्विकाः

  1. सात्त्विक a. (-की f.) [सत्वगुणेन तत्कार्येण मनसा वा निर्वृत्तः ठञ्] 1 Real, essential. -2 True, genuine, natural. -3 Honest, sincere, good. -4 Virtuous, amiable. -5 Vigorous. -6 Endowed with the quality Sattva (goodness). -7 Belonging to or derived from the Sattva quality

राजसाः 

  1. राजस a. (-सी f.) [रजसा निर्मितम् अण्] Relating to or influenced by the quality rajas, endowed with the quality rajas or passion

तामसाः 

  1. तामस a. (-सी f.) [तमो$स्त्यस्य अण्] 1 Dark, consisting of darkness -2 Affected by or relating to तमस् or the quality of darkness (the third of the three qualities of nature) -3 Ignorant. -4 Vicious.

मत्तः –

  1. This is मत् + तः
  2. Actually मत् is पञ्चमी विभक्तिः, एकवचनम् of अस्मद्.
  3. But it is also used as a partial component in a compound word as in मत्कर्म (my job). 
  4. तः is an optional suffix for पञ्चमी विभक्तिः 
  5. मत्तः = from me.

Meaning of the verse then becomes 

  1. भावाः ये सात्त्विकाः च राजसाः च ये तामसाः एव (सन्ति) = All that exists, whether virtuous, mediocre or vicious
  2. तान् मत्तः एव (विद्धि) = understand them to be from me only
  3. अहम् तेषु न (अस्मि) = I am not in them.
  4. (अपि)तु ते मयि (सन्ति) = Nevertheless they are in me 
  5. इति (अपि) विद्धि = understand this also.

Discussion – 

  1. General tendency among people is not to own viciousness. Here श्रीकृष्णभगवान् says “All that exists, whether virtuous, mediocre or vicious is from me only”. 
  2. But having made all that exists to exist, does he own their virtuosity, mediocrity or viciousness ? “अहम् तेषु न (अस्मि) = I am not in them” seems to negate ownership of the behavior, what they would indulge in, after having come into existence ‘from Him’.
  3. The next statement “ते तु मयि (सन्ति) = They are in me” sounds like the story in Bible, of the father accepting the Prodigal Son back into the family. 
  4. But from a much vaster metaphysical perspective, looking at the canvas of the universe or of the cosmos, one can appreciate that, the whole canvas cannot exist in ‘every particulate, that is prompted to exist’. So, the अहम् of अहम् तेषु न is the canvas and certainly the canvas अहम् would not exist तेषु in them. But all the same, all that is prompted to exist, exists on the canvas ते मयि (सन्ति) ‘they are in me’.
  5. When discussing this verse yesterday (Friday, Feb. 18, 2017) another metaphor came to mind. Say, there is the field with crop of wheat. But the soil would have allowed some weeds and some thorny creepers also to exist. Now to detail the metaphor, let us say the field or the soil is अहम्, the wheat are the सात्त्विकाः भावाः, the weeds राजसाः भावाः and the thorny creepers तामसाः भावाः. Obviously the soil does not exist in the wheat plants or in the weeds or in the thorny creepers अहम् तेषु न. But they all emanate from the soil and exist on the field ते तु मयि (सन्ति). 
  6. This verse seems to hint at विश्वरूपदर्शनम् which would come in the eleventh chapter. 

शुभमस्तु !

-o-O-o-


Categories: Classical Literature

Professionalism at work व्यवसायात्मिका बुद्धिः

Sat, 11/05/2016 - 23:30

I got a diagram of “Ways to be professional at work” from a post on Facebook by my friend Mr. Dattatray Shelke. I thought the theme of the diagram “Ways to be professional at work” connects well with the phrase व्यवसायात्मिका बुद्धिः

व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनदन |

बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोऽव्यवसायिनाम् (2’41)

पदच्छेदैः व्यवसाय-आत्मिका बुद्धिः एका इह कुरु-नन्दन | बहु-शाखाः हि अनन्ताः च बुद्धयः अव्यवसायिनाम् ||

अन्वयः – कुरुनन्दन इह व्यवसायात्मिका बुद्धिः एका | अव्यवसायिनाम् च बुद्धयः बहुशाखाः अनन्ताः हि ||

For interpretation of the verse one needs to check up

  1. what is बुद्धिः and where or when does one apply बुद्धिः
  2. How and when can it be called व्यवसायात्मिका ? For that, what is व्यवसाय ?
  • बुद्धिः f. [बुध्-क्तिन्] 1 Perception, comprehension. -2 Intellect, understanding, intelligence, talent; तीक्ष्णा नारुंतुदा बुद्धिः Śi.2.19; शास्त्रेष्वकुण्ठिता बुद्धिः R.1.19. -3 Information, knowledge; बुद्धिर्यस्य बलं तस्य H.2.122 ‘knowledge is power’; P.I.4.52. -4 Discrimination, judgement, discernment; विदेशेष्वपि विज्ञाताः सर्वतो बुद्धिनिश्चयाः Rām.1.7.17. -5 Mind; मूढः परप्रत्ययनेयबुद्धिः M.1.2; so कृपण˚, पाप˚ &c. -6 Presence of mind, readiness of wit. -7 An impression, opinion, belief, idea, feeling; दूरात्तमवलोक्य व्याघ्रबुद्ध्या पलायन्ते H.3; अनया बुद्ध्या Mu.1 ‘in this belief’; अनुक्रोशबुद्ध्या Me.117. -8 Intention, purpose, design; मन्दीचकार मरणव्यवसायबुद्धिम् Ku.4.45. (बुद्ध्या ‘intentionally’, ‘purposely’, deliberately’). -9 Returning to consciousness, recovery from a swoon; Māl.4.1. -10 (In Sāṅ. phil.) Intellect, the second of the 25 elements of the Sāṅkhyas; एषा ते$भिहिता सांख्ये बुद्धिर्योगे त्विमां शृणु Bg.2.39. -11 Nature (प्रकृति); Bhāg.3.27.18. -12 A means, way (उपाय); किं करिष्याम भद्रं ते बुद्धिरत्र विचार्यताम् Rām.1.4.9. -13 N. of the 5th astrological mansion.
  • From Apte’s dictionary – व्यवसायः 1 Effort, exertion, energy, industry, perseverance; करोतु नाम नीतिज्ञो व्यवसायमितस्ततः H.2.14. -2 Resolve, resolution, determination; मन्दीचकार मरण- व्यवसायबुद्धिम् Ku.4.45 ‘the thought of resolving to die’; व्यवसायात्मिका बुद्धिः Bg.2.41; व्यवसायो$स्मि 10.36. -3 An act, action, performance; व्यवसायः प्रतिपत्तिनिष्ठुरः R.8.65. -4 (a) Business, employment, trade. (b) Following a particular profession or trade. -5 Conduct, behaviour. -6 Device, stratagem, artifice.
  • This is from verbal root व्यवसो 4 P. 1 To strive, endeavour, try, seek, attempt, set about; यथा मे गौतमः प्राह ततो न व्यवसाम्यहम् Mb.3.185.9; ध्रुवं स नीलोत्पलपत्रधारया शमीलतां छेत्तुमृषि- व्यवस्यति Ś.1.18; V.4. -2 To think of, wish, desire; पातुं न प्रथमं व्यवस्यति जलं युष्मास्वपीतेषु या Ś.4.9. -3 To exert strenuously, be industrious or diligent. -4 To resolve, determine, settle, decide; य आत्मनो दृश्यगुणेषु सन्निति व्यवस्यते स्वव्यतिरेकतो$वुधः Bhāg.1.3.18; प्रथमपरि- गृहीतं स्यान्न वेत्यव्यवस्यन् Ś.5.19. -5 To accept, undertake; कच्चित् सौम्य व्यवसितमिदं बन्धुकृत्यं त्वया मे Me.116. -6 To be convinced or persuaded. -7 To reflect.

In the diagram, the words “at work” should rather be understood as related to doing every job, every task, every action.

When reading the phrase व्यवसायात्मिका बुद्धिः and the diagram together, because, one meaning of व्यवसाय is profession, obviously for being professional at work, बुद्धिः has to be व्यवसायात्मिका. At work, meaning, when doing every job, every task, every action, बुद्धिः should be व्यवसायात्मिका.

But is there a good definition of what व्यवसायात्मिका बुद्धिः is ? Possibly the diagram summarises a definition of what व्यवसायात्मिका बुद्धिः is, by identifying ten faculties in the ten circles.

  1. Competence
  2. Reliability
  3. Honesty
  4. Integrity
  5. Listening carefully
  6. Staying work-focused
  7. Supporting others
  8. Being positive
  9. Self up-grading
  10. Respect for others

As a diagram, it looks good and one would be impressed at first glance. But thinking deeper on the ten faculties, I wonder what the difference is

  • Between (1) Competence and (2) Reliability – If the person is not competent enough you will always doubt relying on him.
  • Between (2) Reliability and (3) Honesty – If you now that the person is not honest, you will not rely on him.
  • Between (3) Honesty and (4) Integrity  
  • Between (4) Integrity and (6) Staying work-focused.
  • Between (5) Listening carefully and (10) Respect for others or
  • Between (8) Being positive vis-a-vis (1) Competence (2) Reliability (3) Honesty (4) Integrity (5) Staying work-focused

Actually nine out of the ten faculties can be considered as characteristics of human intellect बुद्धिः. The first one ‘competence’ seems to include aptitude, skills and learning or training, which in turn are related to mind, body and intellect.

Analysis in Gita identifies three entities body इन्द्रियाणि mind मनः and intellect बुद्धिः [इन्द्रियाणि पराण्याहुरिन्द्रियेभ्यः परं मनः | मनसस्तु परा बुद्धिर्योबुद्धेः परतस्तु सः (3’42)] – These three entities have faculties, which then make up one’s personality and character.

Faculties of intellect are qualified to be सात्त्विक, राजस and तामस – प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये | बन्धं मोक्षं च या वेत्ति बुद्धिः सा पार्थ सात्त्विकी (18’30) यया तु धर्ममधर्मं च कार्यं चाकार्यमेव च | अयथावत्प्रजानाति बुद्धिः सा पार्थ राजसी (18’31) अधर्मं धर्ममिति या मन्यते तमसावृता | सर्वार्थान्विपरीतांश्च बुद्धिः सा पार्थ तामसी (18’32) From this analysis one can read that the most important faculty of बुद्धिः is to exercise right discretion in respect of both, do’s and don’ts कार्याकार्ये.

This right discretion is further detailed in

नात्यश्नतस्तु योगोस्ति न चैकान्तमनश्नतः |

न चातिस्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन (6’16)

युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु |

युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा (6’17)

न अति-अश्नतः योगः अस्ति, न च एकान्तम् अनश्नतः | न च अतिस्वप्नशीलस्य जाग्रतः न एव च अर्जुन (6’16)

  • न अति-अश्नतः योगः अस्ति = It cannot be observance of योग for one who eats too much
  • न च एकान्तम् अनश्नतः = (It cannot be observance of योग) also for one who totally abstains from eating
  • न च अतिस्वप्नशीलस्य = (It cannot be observance of योग) for one who sleepy or dreamy
  • जाग्रतः न एव च = (It cannot be observance of योग) for one who stays awake (i.e. who does not sleep at all, has lost his sleep)

युक्त-आहार-विहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु | युक्त-स्वप्न-अवबोधस्य योगः भवति दुःखहा (6’17)

  • युक्त-आहार-विहारस्य = For one whose intake of food and indulgence in enjoyment are appropriate
  • युक्तचेष्टस्य कर्मसु = For one whose actions employ appropriate activities
  • युक्त-स्वप्न-अवबोधस्य = For one whose sleep and attentiveness are appropriate
  • योगः भवति दुःखहा = for such person योगः alleviates all sorrows and discomforts.

It comes to mind that appropriateness is needed even in running and use of machineries. For example machineries have bearings and bearings need lubrication. Lack of lubrication or inadequate lubrication is of course harmful. But excessive lubrication is also harmful. If lubrication is the food आहार for the bearings, it has to be युक्त, neither excessive nor starving.

Pumping systems are often designed, say with 3 pumps (A, B and C), of which 2 are to be running and one standby. This does not mean that one pump, say, pump C has to be designated as the standby pump. It only means that at any time two of the three pumps will be running. Running and idle times have to be so distributed that all pumps will have equal running and idle times. This will ensure that all pumps are “available” at any time. Here the running and idle times are the same as स्वप्न and अवबोध states, both of which have to be युक्त appropriate for all pumps.

I translated the word विहार as indulgence in enjoyment. I think congenial environment at work is also part of professionalism at work. Indulgence in enjoyment helps to make work-environment congenial. At the end of the episode of “Whitewashing the fence” in “Adventures of Tom Sawyer” Mark Twain summarises the moral of the episode as “Work is what one is obliged to do. Play is what one is not obliged to do”. Work should never appeal as an obligation to be discharged. It should appeal as play, Work and work-environment have to be only so “designed”. So युक्तविहार is also essential part of professionalism at work ! Considering teaching profession, that too teaching mathematics, are there not teachers of mathematics, who make the subject of mathematics also so interesting that students who were once dull, start shining. I would think that such teacher indulge in युक्तविहार. They do not just indulge in enjoyment, they create enjoyment. That is professionalism. I think creativity is inherent to युक्तविहार. In fact, I think that the diagram misses out on creativity, which is certainly an essential part of professionalism.

The phrase युक्तचेष्टस्य कर्मसु brings to mind an observation made by my colleague, who was the Production Supervisor. Two turners Ram and Shyam were doing identical jobs on their respective lathes. At the end of the shift both had done equal work. But Shyam seemed to be more exhausted than Ram. The reason was obvious. Shyam was more vigorous in his actions. When retracting the boring tool, the tool would come out 6 cms. Ram’s actions were ‘cool’. In his case the tool would retract only 2 to 3 cms. To be कर्मसु युक्तचेष्टः includes working with economy of motions, not to overexert. To the company it did not matter, as long as both were giving equal output. But for himself, why should Shyam overexert himself ? In the least, overexertion is inefficiency, spending more energy for the same output. Overexertion is not व्यवसायात्मिका बुद्धिः. 

We need to also deliberate on the second line of (2’41) बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोऽव्यवसायिनाम् (पदच्छेदैः अन्वयेन च) – अव्यवसायिनाम् बुद्धयः बहुशाखाः अनन्ताः च meaning, those who are not professional at work have intellects endlessly digressing in many directions.

  • One does not have to see very far for explanation of this edict. For any group-discussion to be fruitful, everyone of the group needs to have व्यवसायात्मिका बुद्धिः. Many meetings end up with inconclusive discussions, simply because there is no dearth of people who cause the discussions to digress variously and endlessly.
  • Both, participating in a meeting and conducting a meeting very much demand professionalism.

Professionalism at work is of three types – (1) to work in a group (2) to do a job by oneself (3) to get work done. The third type is supervisory or managerial function. Once when preparing a speech on “Management Challenges in the third millennium” the topic involved making a forecast or prediction of what the management challenges would be, that too, over a period of 1000 years. I got an idea to do statistical extrapolation of management thought. To do statistical extrapolation I needed records or mentions of management thoughts as old as possible. I got some fairly old management thought in

पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे |

साङ्ख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्माणाम् (गीता 18’13)

अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् |

विविधाश्च पृथक्चेष्टाः दैवं चैवात्र पञ्चमम् (गीता 18’14)

First of all, I contend that these verses delineate management thought, because they detail elements कारणानि which need to be provided for सिद्धये सर्वकर्माणाम् fulfilment of tasks.

Date and reference of the thought is mentioned as साङ्ख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि i.e. quoted in the साङ्ख्य-philosophy, which is dated as of कृतान्त end of कृत-युग. The war was towards the end of द्वापारयुग. The period between कृतान्त and the war was of almost two युग-s, त्रेता and द्वापार. By this dating, this management thought is thousands of years old.

Five elements are identified (1) workplace अधिष्ठानम् (2) doer कर्ता (3) materials, tools and equipment करणं च पृथग्विधम् (4) energy-systems विविधाश्च पृथक्चेष्टाः (5) organization of these in right proportion, in right time दैवम्. In the theory of production in the classical theory of economics, mention is made of four factors of production – land, labor, capital, organization. In modern management concepts, there is mention of six ‘M’s – Men, Machines, Materials, Methods, Money, Market. One can see quite some one-to-one correspondence in the elements of management. One may hence predict that in any furtherance of management thought over another millennium, may not identify any new element. But weightages of the elements may vary. For example, in a software development company, since development of software requires strong logical thinking which is really व्यवसायात्मिका बुद्धिः, one employee will not be much different from another intellectually. In such a situation, man-management is really a challenge of managing among equals. In Marathi there is a proverb उंटावरून शेळ्या हांकणे managing a herd of sheep, when riding a camel. That often will be simpler than managing a horde of camels, when riding one of those camels. A man-management function of managing among equals is certainly challenging. Once I had an assignment to conduct a half-day program on Supervisory Development. I wanted a ready crisp list of Supervisory functions. I got it in

शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च |

ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म स्वभावजम् (गीता 18’42)

I derive from this that a good supervisor or manager needs to cultivate and promote (1) शमः = peace, to make peace, to maintain peace, to ensure positive environment (2) दमः = regulation, control (3) तपः = readiness to do hard work (4) शौचम् = purity of thoughts विचारशुचिता and purity of means साधनशुचिता (5) क्षान्तिः = capacity to tolerate and pardon (6) आर्जवम् = transparency (7) ज्ञानम् = knowledge, know-how (8) विज्ञानम् = know why (9) आस्तिक्यम् = faith

In respect of the other aspect of professionalism at work, i.e. doing a job by oneself, I contend that professionalism at work is योगः, which is defined as योगः कर्मसु कौशलम् (2’50) and also as समत्वं योग उच्यते (2’48). Actually (2’48) merits to be studied and understood more completely. The complete verse is

योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय |

सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते (2’48)

अन्वयेन – धनञ्जय, सङ्गं त्यक्त्वा सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा योगस्थः कर्माणि कुरु | (यतः) समत्वं योगः उच्यते |

Oh Dhananjaya, perform tasks devoid of attachment, equanimous of success or failure and as one settled in योग, i.e. with steadfast conscience. Equanimity is योग.

Thomas Alva Edison confessed that he succeeded in making the light bulb only after 1000 failures. He said, ‘I have not failed. I’ve just found 10000 ways that won’t work.’. Thomas Edison was certainly a योगी. He had cultivated व्यवसायात्मिका बुद्धिः

However in Gita, there is one very challenging advocacy सहजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत् | सर्वारम्भा हि दोषेण धूमेनाग्निरिवावृताः (18’48) Any कर्म which can be called as सहजं कर्म must not be forsaken, even if it prima facie appears to be malafide, rather, devoid of bonafides. This advocacy appeals to be challenging because of the phrase सहजं कर्म. The challenge is in understanding, first of all, what सहजं कर्म is.

  • Certainly a task planned and then undertaken cannot be called as सहजं कर्म. A task planned and undertaken is संकल्पितं कर्म.
    • In (6’2) Gita denounces the very concept of संकल्प. See न ह्यसंन्यस्तसंकल्पो योगी भवति कश्चन (न हि असंन्यस्तसंकल्पः योगी भवति कश्चन = असंन्यस्तसंकल्पः कश्चन योगी न हि भवति) Note असंन्यस्तसंकल्पः = one who has not renounced संकल्प. Such असंन्यस्तसंकल्पः cannot become a योगी.  
    • In fact in (6’4) सर्वसंकल्पसंन्यासी योगारूढस्तदोच्यते reiterates संन्यास of सर्वसंकल्प.
    • It comes to mind that the reason for denouncing संकल्प must be, because संकल्प implies “I plan and undertake”. Thus संकल्प has अहंकार inherent. Anything which has अहंकार inherent is wrong, it is bad.
  • In Apte’s dictionary meaning of सहज is given as “.. inborn, natural, innate ..” and exactly this verse (18’48) is quoted.
  • Idea of सहजं कर्म seems to be that it is that कर्म, which just presents itself.
  • Simple example of how सहजं कर्म presents itself is this instance of my compiling my thoughts on व्यवसायात्मिका बुद्धिः. I saw that diagram on Facebook and got the prompt for this write-up.
  • I did not at all plan, how this write-up was going to proceed from one point to another. I must admit that the thoughts kept flowing and the write-up kept evolving. Should I put in a ‘disclaimer’ इदं न मम !

Certainly, Professionalism at work व्यवसायात्मिका बुद्धिः has been delineated in Gita both philosophically and practically, rather, in terms of practical philosophy. May such fraternity of people with व्यवसायात्मिका बुद्धिः grow !

शुभमस्तु !

-o-O-o-


Categories: Classical Literature

Linguistic charms in Gita

Thu, 10/20/2016 - 06:02

My friend Shri. R. Y. Deshpande has suggested that I may present some study of Linguistic charms in Gita. Being an engineer by profession, so, not a linguist as such, I am yet venturing to present some such study. The simple contention is that, when one undertakes study of a literature such as Gita, some linguistic charm or other will appeal to one’s mind. That is what the linguistic charms are there for, to appeal even to a common mind, not necessarily only to appeal to linguists.

As I understand, linguistic charms भाषालङ्काराः in Sanskrit literature would be of two broad categories (1) charm of sounds शब्दालङ्काराः (2) charm by figures of speech अर्थालङ्काराः. Actually in English, the term ‘figure of speech’ includes both शब्दालङ्काराः and अर्थालङ्काराः.

Charm of sounds शब्दालङ्काराः is again by Prosody छन्दांसि i.e. metrical structure of the poetry and also by such styles as alliteration and onomatopoeia प्रासाः, as also by different types of यमक, which is defined as “repetition in the same stanza (in any part of it) of words or syllables similar in sound, but different in meaning, a kind of rhyme, (of which various kinds are enumerated; see Kāv.3.2-52); आवृत्तिं वर्णसंघातगोचरां यमकं विदुः Kāv.1.61”

In Apte’s dictionary, “अर्थालङ्काराः are of various types अलंकारशेखर of केशवमिश्र mentions (verse 29) fourteen types of अर्थालंकारs as follows:- उपमारूपकोत्प्रेक्षाः समासोक्तिरपह्नुतिः । समाहितं स्वभावश्च विरोधः सारदीपकौ ॥ सहोक्तिरन्यदेशत्वं विशेषोक्तिर्विभावना । एवं स्युरर्थालकाराश्चतुर्दश न चापरे ॥ simile, metaphor, hyperbole, irony, pun, etc.”

There are अर्थालङ्काराः also by various moods and sentiments called as रस-s in संस्कृत. Again in Apte’s dictionary, “The रस-s are usually eight :– शृङ्गारहास्यकरुणरौद्रवीरभयानकाः । भीभत्साद्भुतसंज्ञौ चेत्यष्ट नाट्ये रसाः स्मृताः ॥ but sometimes शान्तरस is added; thus making the total number 9; निर्वेदस्थायिभावो$स्ति शान्तो$पि नवमो रसः K. P.4; sometimes a tenth, वात्सल्यरस, is also added. Rasas are more or less a necessary factor of every poetic composition, but, according to Viśvanātha, they constitute the very essence of poetry; वाक्यं रसात्मकं काव्यम्”. I would think that भक्तिरसः is yet another eleventh रसः, which merits to be added. Also, since भर्तृहरिः composed a distinct वैराग्यशतकम्, विरक्तिः or वैराग्यम् should become twelfth रसः.

Since Gita is well-known for its philosophical content, one may wonder whether, though it is basically a poem, it does have any linguistic charms worth noting and appreciation.

All the verses in Gita are definitely metrical. So charm of sounds शब्दालङ्काराः are definitely there. गीता सुगीता कर्तव्या is a proverbial advocacy. Majority of the verses are in अनुष्टुभ् or श्लोक-meter, having four quarters of eight letters each, though often written in two lines of 16 letters. The four quarters may make the recitation easy. But single line of 16 letters makes the writing compact, especially if all 16 letters can be written conjoint by संधि-s. For example आचार्यान्मातुलान्भ्रातॄन्पुत्रान्पौत्रान्सखीन्स्तथा (1’26) or पापमेवाश्रयेदस्मान्हत्वैतानाततायिनः (1’36) also अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरमर्जुन (2’2) and यतेन्द्रियमनोबुद्धिर्मुनिर्मोक्षपरायणः (2’28-अ) and many more. To recite this line (2’28-अ) by its two quarters, it would sound good recitation to say it as यतेन्द्रियमनोबुद्धिर् | मुनिर्मोक्षपरायणः | There are 645 verses in अनुष्टुभ् or श्लोक-meter. I remember having read that all the 645 verses do not exactly conform to the code for अनुष्टुभ् or श्लोक-meter, which is quoted as श्लोके षष्ठं गुरु ज्ञेयं सर्वत्र लघु पञ्चमम् | द्विचतुष्पादयोर्ह्रस्वं सप्तमं दीर्घमन्यथा || The metrical inaccuracies do not anyway hamper smoothness in recitation. The metrical inaccuracies can not only be discounted as poetical liberties निरङ्कुशाः कवयः, but also suggestive that the focus should be on the meaning and the message.

Balance 55 verses 2’5 to 2’8, also 2’20, 2’22, 2’29, 2’70, 8’9, 8’10, 8’11, 8’28, 9’20, 9’21, 36 verses (11’15 to 11’50), 15’2, 15’3, 15’4, 15’5, 15’15 have four quarters of 11 letters each.

  • Similar to the instance of saying यतेन्द्रियमनोबुद्धिर्मुनिर्मोक्षपरायणः (2’28-अ) as यतेन्द्रियमनोबुद्धिर् | मुनिर्मोक्षपरायणः | for the verse 8’9, its first two quarters may be written as कविं पुराणमनुशासितारमणोरणीयाँ-समनुस्मरेद्यः it would sound good recitation to say it as कविं पुराणम् अनुशासितारम् | अणोरणीयान् समनुस्मरेद् यः | Not only that this recitation would be good, one would have also understood the contained words distinctly in the flow of recitation itself.
  • Most of these 55 verses, I guess, would be in उपजाति meter, which is often a combination of इन्द्रवज्रा (त-त-ज-ग-ग) and उपेन्द्रवज्रा (ज-त-ज-ग-ग).

645 verses of 32 letters each and 55 verses of 44 letters each make a total of 23060 letters in Gita ! That count does not include धृतराष्ट्र् उवाच (1), संजय उवाच (9) अर्जुन उवाच (21) and श्रीभगवानुवाच (28).

I am more fascinated by the अर्थालङ्काराः in Gita.

  • To begin with the title श्रीमद्भगवद्गीता, this title is feminine by its gender. Why feminine ? It could as well have been श्रीमद्भगवद्गीतम्. I think the answer is in the epilogue समापनवाक्यम् of every अध्याय. The phrase worth noting is “श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु”. Obviously the contention is that every अध्याय is an उपनिषत् and all अध्याय-s together make one comprehensive उपनिषत् the श्रीमद्भगवद्गीता. By the way, the word उपनिषत् is feminine ! Why is the word उपनिषत् feminine ? उपनिषत्-s are to Vedas as शक्ति is to शिव or प्रकृति is to पुरुष ! Since the word वेदः is masculine, the word उपनिषत् is feminine ! Every such revelation gives me immense pleasure and hence I see अर्थालङ्कार there.
  • Every chapter is called as अध्यायः (अधि + आ + अयः) Note अधि = deep आ = comprehensive अयः = penetration (into the mind of the reader, reciter, listener). Such is the impact expected from the study of each अध्याय. The English word ‘chapter’ sounds to be too poor to convey the import of the word अध्यायः. Every word is so much meaningful अर्थपूर्ण ! Understanding श्रीमद्भगवद्गीता becomes most charming, if one has some good understanding of its language.
  • The very first verse (1’1) seems to present the personality of धृतराष्ट्र्, the King, yet biased towards his sons, whom he refers to as मामकाः. The affix क in मामकाः itself connotes more affection and in turn the bias. Alternatively, for धृतराष्ट्र्, everyone fighting on the side of दुर्योधन are मामकाः. And the rest are पाण्डवाः. Maybe, a complex always lurked in धृतराष्ट्र्’s mind that he became the king, not by his own merit, but only because पण्डु awarded it to him (like a piece of bread tossed to a dog ?), All that acrimony seems to find expression in the phrase मामकाः पाण्डवाश्चैव.
  • In the phrase धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे, often धर्मक्षेत्रे is interpreted to be adjectival of कुरुक्षेत्रे. But as a king, धृतराष्ट्र् can be wanting संजय to tell him what happened / was happening on both sides of the battle and hence would have spelt out the two sides as धर्मक्षेत्रे and कुरुक्षेत्रे.
  • Any literary composition is certainly rich with अर्थालङ्काराः, if it is replete with number of interpretations. Just by this consideration alone, Gita would stand out as a preeminent composition.
  • Verse 1’3 sounds quite satirical. दुर्योधन seems to draw attention of precept द्रोणाचार्य to the fact that his own disciples have arranged themselves against him, the arrangement itself having been schemed by his number one enemy, the son of द्रुपद. The verse seems to have the aim of inciting द्रोणाचार्य to teach lesson to his ungrateful disciples.
  • Verse 1’10 is interesting, because it brings forth arrogance of दुर्योधन in a subtle way. When pointing to his own army he calls it with the pronoun तत् (that), implying that his army is spread vast to quite some distance, hence worthy of the pronoun ‘that’. Pointing to army of Pandavas he uses the pronoun इदम् (this), implying that their army is just this much.
  • The words अपर्याप्तम् and पर्याप्तम् are not only antonyms, but each of them has inherently two contradictory meanings. One way अपर्याप्तम् means limitless. It also has an alternate meaning as ‘inadequate’. These words are very suggestive that the strength of an army is to be gauged not just by the number of soldiers, not just quantitatively, but also qualitatively, by the fighting spirit and fighting skills.
  • All the narration of दुर्योधन to द्रोणाचार्य in as many as 9 verses from 1’3 to 1’11 could have been made more distinct by prefacing it as दुर्योधन उवाच. Is there a poetic suggestion implicit in the absence of any such preface, that दुर्योधन does not merit any distinct mention ?
  • Verses 1’12 to 1’18 starting from भीष्मपितामह giving the clarion call and blowing his conch, followed by blowing of conches by श्रीकृष्णभगवान् and all the eminent Pandava-warriors is वीररस in full flow culminating in “स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत्” (भयानक-रस) and “नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयन्” (अतिशयोक्ति) in 1’19
  • The verses सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति | वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते (1’29) गाण्डीवं स्रंसते हस्तात्त्वक्चैव परिदह्यते | न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः (1’30) are so much expressive and picturesque that an absorbed reader may experience in himself, what अर्जुन might have then experienced. These verses describing the pitiable condition of अर्जुन are full of करुणरस.
  • There is करुणरस also in येषामर्थे काङ्क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च | त इमेsवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च (1’33) because here अर्जुन is expressing his compassion. Rather his compassion continues up to नरकेsनियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम (1’44) culminating in अहो बत (भय-रस) in (1’45), rather विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः (करुणरस) in (1’47)
  • In the entire first chapter there is no श्रीभगवानुवाच. This means that श्रीभगवान lent a patient ear to what all अर्जुन wanted to say (शान्तरस).  

One would come across good number of similes उपमालङ्कार-s as in

  • यावानर्थ उदपाने सर्वतः संप्लुतोदके | तावान्सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः (2’46)
  • इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोsनुविधीयते | तदस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्भसि (2’67)
  • आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठम् समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत् | तद्वत् कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमाप्नोति न कामकामी (2’70)

It comes to mind that every instance of उपमालङ्कार merits its study, taking note of उपमानसर्वस्वम् and उपमेयसर्वस्वम्, rather by tabulating them to see the one-to-one correspondence.

उपमानानि यावान् अर्थः सर्वतः संप्लुतोदके उदपाने उपमेयानि तावान् (अर्थः) विजानतः ब्राह्मणस्य सर्वेषु वेदेषु

Now, this is interesting. At first reading one may think that the correspondence is between सर्वतः संप्लुतोदके and सर्वेषु वेदेषु. But that is not so. When a ब्राह्मण has become accomplished विजानन्, his विज्ञानम् becomes all-pervading like flood-waters. In that state of accomplishment, knowledge even in all Vedas put together would be like the water in a pond or well. I am left wondering whether there could be a better simile. Alternatively, one can also wonder whether the significance or importance of accomplishing विज्ञानम् could have been stated without the simile and yet with the same impact.

In अशोच्यानन्वशोचास्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे (2’11) would one sense उपहास ?

There is some शब्दालङ्कार of अनुप्रास of ओ-कार and of ‘यम’ in अच्छेद्योsयमदाह्योsयमक्लेद्योsशोष्य एव च (2’24) अव्यक्तोsयमचिन्त्योsयमविकार्योsयमुच्यते (2’25).

In (3’37), (3’38) and (3’39) together श्रीकृष्णभगवान् thought it worthwhile to explain the impact of काम and क्रोध on human mind not only by as many as three similes – यथा (1) धूमेनाव्रियते वह्निः (2) आदर्शः मलेन (3) गर्भः उल्बेन He gives to it the personality of someone with insatiable hunger महाशनः He further calls it as fire, which not only engulfs but has the animosity unto one’s intellect to burn it into ashes आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्यवैरिणा. The fire is also difficult to drowse दुष्पूरेणानलेन. Maybe, without mentioning it, श्रीकृष्णभगवान् wanted to remind अर्जुन of the ignominious incident of द्रौपदीवस्त्रहरणम्. Even otherwise काम and क्रोध are such दोष-s, which incite people into indecent conduct and demean the character, both individually and socially.

I have tried to present the शब्दालङ्काराः and अर्थालङ्काराः, which appeal to my mind, here, primarily, only from the first three chapters.

There are certainly many, many more, not to forget the great रूपकम् – ऊर्ध्वमूलमधःशाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययम् | छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित् (15’1). “One who understands ‘that’ is magi”.

शुभमस्तु !

-o-O-o-


Categories: Classical Literature

Uplift Oneself by Oneself

Sun, 10/16/2016 - 21:26

उद्धरेदात्मनात्मानम् = उद्धरेत् आत्मना आत्मानम् = One should uplift oneself by oneself.

Ever since it became clear that गीता is so long, because अर्जुन prayed that he be told what will be परं श्रेयः for him,  I have been obsessed of what I can learn from गीता for परं श्रेयः for myself too.

It is clear that first of all, my mind and character ought to be cleansed of vices. Of course, it cannot be a one-time cleansing. I need to be doing constant self-checking. It would be good, if there can be a ready checklist. For a checklist of vices, there is often the mention of six enemies षड्रिपवः as are mentioned in

  • दम्भो दर्पोsभिमानश्च क्रोधः पारुष्यमेव च | अज्ञानं चाभिजातस्य पार्थ सम्पदमासुरीम् (16’4)
  • or also in अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं च संश्रिताः | मामात्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तोभ्यसूयकाः (16’18)
  • or also in अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् | विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते (18’53).

But I am getting to think that only षड्रिपवः do not make a complete checklist of all vices. For example one सुभाषितम् says आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थो महारिपुः. As is obvious आलस्यम् is not among षड्रिपवः.

Actually the characteristics which make तामसः कर्ता as also राजसः कर्ता, these also appeal to be list of vices only.

  • रागी कर्मफलप्रेप्सुर्लुब्धो हिंसात्मकोsशुचिः | हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः (18’27)
  • अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठोsनैष्कृतिकोsलसः | विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामस उच्यते (18’28).

Let me see what list I get by understanding these verses.

(1) दम्भो दर्पोsभिमानश्च क्रोधः पारुष्यमेव च | अज्ञानं चाभिजातस्य पार्थ सम्पदमासुरीम् (16’4) पदच्छेदैः – दम्भः दर्पः अभिमानः क्रोधः पारुष्यम् एव च | अज्ञानम् च अभिजातस्य पार्थ सम्पदम् आसुरीम् || अन्वयः – पार्थ, आसुरीम् सम्पदम् अभिजातस्य दम्भः दर्पः अभिमानः क्रोधः पारुष्यम् एव च अज्ञानम् च (भवति)

  • आसुरी – आसुर a. (-री f.) [असुरस्येदं अण् opp. दैव] 1 Belonging to Asuras. -2 Belonging to evil spirits; आसुरी माया, आसुरी रात्रिः &c. -3 Infernal, demoniacal; आसुरं भावमाश्रितः Bg.7.15 (for a full exposition of what constitutes आसुर conduct, see Bg.16.7-24).
  • अभिजात – 1 (a) Born to or for (b) Produced all around. (c) Born in consequence of. -2 Inbred, inborn. -3 Born, produced
  • दम्भः – [दम्भ्-घञ्] 1 Deceit, fraud, trickery
  • दर्पः – [दृप् भावे घञ् कर्तरि अच् वा] 1 Pride, arrogance, insolence, haughtiness
  • अभिमानः – 1 Pride (in a good sense), self-respect, honourable or worthy feeling -2 Self- conceit, pride, arrogance, haughtiness, egotism, high- opinion of oneself
  • क्रोधः – [क्रुध्-भावे घञ्] 1 Anger, wrath
  • पारुष्यम् [परुषस्य भावः ष्यञ्] 1 Roughness, ruggedness, hardness. -2 Harshness, cruelty, unkindness (as of disposition). -3 Abusive language, abuse, reproach, scurrilous language, insult; Bg.16.4; Y.2.12,72; हिंसा तदभिमानेन दण्ड्यपारुष्ययोर्यथा । वैषम्यमिह भूतानां ममाहमिति पार्थिव ॥ Bhāg.7.1.23. -4 Violence (in word or deed)
    • परुष a. [पॄ-उषन्] 1 Hard, rough, rugged, stiff (opp. मृदु or श्लक्ष्ण) -2 Harsh, abusive, severe, unkind, cruel, stern (as words)

(2) अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् | विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते (18’53) पदच्छेदैः – अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् | विमुच्य निर्ममः शान्तः ब्रह्मभूयाय कल्पते अन्वयः – (यः) अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् विमुच्य निर्ममः शान्तः (च) (सः) ब्रह्मभूयाय कल्पते |

  • अहङ्कारम् –  अहंकारः 1 egotism, sense of self, self-love considered as an अविद्या or spiritual ignorance in Vedānta Phil. Note, this explains what is mentioned as अज्ञानम् in 16’4.
  • बलम् – बलं वासनाविषयप्राप्त्यनुकूलो यत्नः Forceful action towards getting one’s desires.
  • कामम् – कामः desire, often of sensual enjoyments
  • परिग्रहम् – detailed study of this is at the given link.
  • निर्ममः (निर्गतं ममत्वं यस्मात् सः) – a. 1 free from all connections with the outer world, who has renounced all worldly ties
  • शान्तः – [शम्-क्त] 1 Appeased, allayed, calmed, satisfied, pacified
  • ब्रह्मभूयाय – ब्रह्मभूयम् identity with Brahma, absorption or dissolution into Brahma, final emancipation
  • कल्पते – कॢप् । भ्वा० सेट् आ० । कृपूँ॒ साम॑र्थ्ये 1 Ā. (कल्पते, चक्लृपे, अक्लृपत्, अक्लृप्त, अकल्पिष्ट; कल्पि- ष्यते; कल्प्स्यति-ते, कल्पितुम्, कल्प्तुम्, क्लृप्त) 1 To be fit or adequate for result in, bring about, accomplish, produce, tend to
  • (यः) अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् विमुच्य निर्ममः शान्तः (च) (सः) ब्रह्मभूयाय कल्पते = After giving up ego, forcefulness, arrogance, sensual desires, wrath, accepting gratifications, one, who has transcended all thoughts of “I, me, mine” and is at peace, merits identity with Brahma.

(3) रागी कर्मफलप्रेप्सुर्लुब्धो हिंसात्मकोsशुचिः | हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः (18’27) पदच्छेदैः – रागी कर्मफलप्रेप्सुः लुब्धः हिंसात्मकः अशुचिः | हर्षशोक-अन्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः अन्वयः – रागी कर्मफलप्रेप्सुः लुब्धः हिंसात्मकः अशुचिः हर्षशोक-अन्वितः कर्ता राजसः (इति) परिकीर्तितः (अस्ति) |

  • रागी
  • कर्मफलप्रेप्सुः
  • लुब्धः
  • हिंसात्मकः
  • अशुचिः
  • हर्षशोक-अन्वितः
  • कर्ता
  • राजसः
  • परिकीर्तितः

(4) अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठोsनैष्कृतिकोsलसः | विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामस उच्यते (18’28) पदच्छेदैः – अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठः अनैष्कृतिकः अलसः | [Note “शठोsनैष्कृतिकोsलसः” has been deciphered as “शठः अनैष्कृतिकः अलसः” by स्वामी रामसुखदास whereas I find only the word नैष्कृतिकः in Critical word-index by रावबहादुर प्रह्लाद दिवाणजी. Hence, “शठः नैष्कृतिकः अलसः” according to him.] विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामसः उच्यते अन्वयः – अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठः अनैष्कृतिकः/नैष्कृतिकः अलसः विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामसः उच्यते

  • अयुक्तः – Since युक्तः = Fit, proper, right, suitable, अयुक्तः = unfit, improper, wrong, unsuitable
  • प्राकृतः – Uncultivated, vulgar, unrefined, illiterate
  • स्तब्धः – Paralysed, senseless, stupefied, benumbed, Obstinate, stubborn, hard-hearted, stern
  • शठः – Crafty, deceitful, fraudulent. dis- honest, perfidious. Wicked, depraved. A rogue, cheat, knave, swindler
  • अनैष्कृतिकः/नैष्कृतिकः – स्वामी रामसुखदास in his book published by गीताप्रेस, गोरखपुर gives meaning of अनैष्कृतिकः as ungrateful. रावबहादुर प्रह्लाद दिवाणजी gives नैष्कृतिकः = one, who cuts off interest of others. In Apte’s dictionary I could find neither अनैष्कृतिकः nor नैष्कृतिकः
  • अलसः – [न लसति व्याप्रियते, लस्-अच्] 1 Inactive, without energy, lazy, idle, indolent
  • विषादी – विषादिन् = Dejected, dismayed, sad, disconsolate
  • दीर्घसूत्री – working slowly, slow, dilatory, procrastinating
  • तामसः – A malignant person, an incendiary, a villain
  • उच्यते – वच् – . 2 P. (Ā. also in non-conjugational tenses; in conjugational tenses it is said to be defective in the third person plural by some authorities, or in the whole plural by others; वक्ति, उवाच, अवोचत्, वक्ष्यति, वक्तुम्, उक्त) 1 To say, speak

So, from these four verses, I have following checklist of vices.

  • दम्भः, दर्पः, अभिमानः, क्रोधः, पारुष्यम्, अज्ञानम् in 16’4
  • अहङ्कारः, बलम्, दर्पः, कामः, क्रोधः, परिग्रहः in 18’53
  • रागः कर्मफलापेक्षा, लोभः, हिंसात्मकता, अशुचिता, हर्षशोकान्वितता in 18’27
  • अयुक्तता, प्राकृतता, स्तब्धता, शाठ्यम्, अनैष्कृतिकता/नैष्कृतिकता, आलस्यम्, विषादः, दीर्घसूत्रता in 18’28

Of course there are repetitions or overlaps due to synonymity. Hence the list without repetitions or overlaps should be

  1. दम्भः (16’4)
  2. दर्पः (16’4), (18’53)
  3. अभिमानः (16’4),
  4. अहङ्कारः (18’53)
  5. क्रोधः (16’4), (18’53)
  6. पारुष्यम् (16’4) बलम् (18’53) हिंसात्मकता (18’27) are fairly synonymous
  7. परिग्रहः (18’53)
  8. कामः (18’53) रागः (18’27) लोभः (18’27) are fairly synonymous.
  9. कर्मफलापेक्षा (18’27)
  10. अशुचिता (18’27)
  11. हर्षशोकान्वितता (18’27) विषादः (18’28) are fairly synonymous.
  12. अयुक्तता  (18’28)
  13. प्राकृतता  (18’28)
  14. स्तब्धता  (18’28)
  15. शाठ्यम्  (18’28)
  16. अनैष्कृतिकता/नैष्कृतिकता  (18’28)
  17. आलस्यम्   (18’28)
  18. दीर्घसूत्रता (18’28)

(5) In Apte’s dictionary, when detailing the word आसुरी it is mentioned “.. for a full exposition of what constitutes आसुर conduct, see Bg.16.7-24”. It would become a meticulous exercise to list vices inherent in these 18 verses.

  1. आसुराः जनाः प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च न विदुः (16’7)
  2. न शौचं (विदुः) (16’7)
  3. न आचारः (विदुः) (16’7)
  4. न तेषु सत्यं विद्यते (16’7)
  5. जगत् असत्यम् अप्रतिष्ठम् अनीश्वरम् अपरस्परसम्भूतम् आहुः (16’8)
  6. (जगत्) कामहैतुकम् (आहुः) (16’8)
  7. नष्टात्मानः अल्पबुद्धयः (16’9)
  8. जगतः अहिताः (जगतः) क्षयाय उग्रकर्माणः प्रभवन्ति (16’9)
  9. दुष्पूरं कामम् आश्रित्य (16’10)
  10. दम्भ-मान-मद-अन्विताः (16’10)
  11. मोहात् गृहीत्वा असद्ग्राहान् (16’10)
  12. अशुचिव्रताः प्रवर्तन्ते (16’10)
  13. अपरिमेयां प्रलयान्तां चिन्ताम् उपाश्रिताः (16’11)
  14. कामोपभोगपरमाः (16’11)
  15. आशापाशशतैः बद्धाः कामक्रोधपरायणाः कामभोगार्थम् अन्यायेन अर्थसञ्चयान् ईहन्ते (16’12)
  16. इदमद्य मया लब्धम् इमं प्राप्स्ये मनोरथम्, इदम् अस्ति पुनः इदम् धनम् अपि मे भविष्यति (16’13)
  17. असौ मया हतः शत्रुः अपरान् अपि च हनिष्ये (16’14)
  18. ईश्वरः अहम् अहं भोगी सिद्धः अहम् बलवान् (अहम्) सुखी (अहम्) (16’15)
  19. आढ्यः (अहम्) अभिजनवान् अस्मि कः अन्यः मम सदृशः अस्ति (16’16) [Note आढ्य a. [आ-ध्यै-क पृषो˚ Tv.] 1 Rich, wealthy]
  20. यक्ष्ये दास्यामि मोदिष्ये इति अज्ञानविमोहिताः (16’16) अनेकचित्तविभ्रान्ताः मोहजालसमावृताः कामभोगेषु प्रसक्ताः (16’17)
  21. आत्मसंभाविताः स्तब्धाः धनमानमदान्विताः (16’18)
  22. दम्भेन अविधिपूर्वकम् नामयज्ञैः यजन्ते (16’18)
  23. अहङ्कारम् संश्रिताः (16’19)
  24. बलम् (संश्रिताः) (16’19)
  25. दर्पम् (संश्रिताः) (16’19)
  26. कामम् (संश्रिताः) (16’19)
  27. क्रोधम् (संश्रिताः) (16’19)
  28. माम् आत्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तः अभ्यसूयकाः (16’19)
  29. यः शास्त्रविधिम् उत्सृज्य कामकारतः वर्तते (16’23)

There seems to be quite some overlap or repetitiveness even within this list of 29 phrases.

(6) Just as कर्ता has been detailed as सात्विकः, राजसः, तामसः, many aspects of human character such as आहार, यज्ञ, तप, दान, (in 17th) and ज्ञान, कर्म, बुद्धिः, धृतिः, सुखम्  are detailed by their सात्विक, राजस, तामस variations. Obviously, while सात्विक variations are virtuous, राजस and तामस variations are vices. Since vices are antonymous to virtues, one can chart out vices and virtues as antonyms. There are good lists of virtues in 12’13 to 12’19 also in 13’7 to 13’11 again in 16’1 to 16’3 and in 17’14 to 17’16 and in 18’42 to 18’44. I think it would be a good idea to set the antonymous राजस and तामस variations words/phrases of vices against respective सात्विक words/phrases of virtues.

  1. अमानित्वम् (13’7) नातिमानिता (16’3) <> अभिमानः (16’4)
  2. अदम्भित्वम् (13’7) <> दम्भः (16’4) [दम्भ्-घञ्] 1 Deceit, fraud, trickery; Ms.4.163. -2 Religious hypocrisy; Bg.16.4. -3 Arrogance. pride, ostentation. -4 Sin, wickedness.
  3. अहिंसा (13’7), (16’2), (17’14) <> पारुष्यम् (16’4) बलम् (16’19), (18’53) हिंसात्मकता (18’27)
  4. क्षमी (12’13) क्षान्तिः (13’7), (18’42) क्षमा (16’3) <> दर्पः (16’4), (16’19), (18’53)
  5. आर्जवम् (13’7), (16’1), (17’14), (18’42) <> दर्पः (16’4), (16’19), (18’53)
  6. आचार्योपासनम् (13’7) देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनम् (17’14)
  7. शुचिः (12’16) शौचम् (13’7), (16’3), (17’14), (18’42) <> अशुचिता (18’27)
  8. दृढनिश्चयः (12’14) स्थिरमतिः (12’19) स्थैर्यम् (13’7) शान्तिः (16’2) शमः (18’42)
  9. यतात्मा (12’14) आत्मविनिग्रहः (13’7), (17’16)
  10. अनपेक्षः (12’16) इन्द्रियार्थेषु वैराग्यम् (13’8), ब्रह्मचर्यम् (17’14)
  11. निरहङ्कारः (12’13) अनहङ्कारः (13’8) <> अहङ्कारः (16’19), (18’53)
  12. गतव्यथः (12’16) जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम् (13’8)
  13. सर्वारम्भपरित्यागी (12’16) निर्ममः (12’13) अनिकेतः (12’19) असक्तिः (13’9) अलोलुप्त्वम् (16’2)
  14. उदासीनः (12’16) अनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु (13’9)
  15. समदुःखसुखः (12’13) हर्षामर्षभयोद्वेगैः मुक्तः (12’15) यो न हृष्यति न द्वेष्टि न शोचति न काङ्क्षति शुभाशुभपरित्यागी समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः (12’17) तुल्यनिंदास्तुतिः (12’18) नित्यं समचित्तत्वम् इष्टानिष्टोपपत्तिषु (13’9) <> हर्षशोकान्वितता (18’27) विषादः (18’28)
  16. अनन्ययोगेन अव्यभिचारिणी भक्तिः (13’10) आस्तिक्यम् (18’42) ईश्वरभावः (18’43)
  17. विविक्तदेशसेवित्वम् (13’10) मौनम् (17’16)
  18. जनसंसदि अरतिः (13’10)
  19. अध्यात्मज्ञाननित्यत्वम् (13’11) तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् (13’11) ज्ञानयोगः (16’1) ज्ञानविज्ञानम् (18’42) – येन ज्ञानेन (मनुजः) सर्वभूतेषु एकं अव्ययम् भावं ईक्षते तज्ज्ञानं सात्त्विकम् (18’20) <> येन ज्ञानेन (मनुजः) सर्वभूतेषु पृथग्विधान् नानाभावान् पृथक्त्वेन वेत्ति तद्राजसम् (19’21) यत् एकस्मिन् कार्ये कृत्स्नवत् सक्तम् अहैतुकम् अतत्त्वार्थवत् अल्पम् तत्तामसम् (18’21)
  20. बुद्धिः – व्यवसायात्मिका एका (2’41) या प्रवृत्तिं निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये बन्धं मोक्षं च वेत्ति सा सात्त्विकी (18’30) <> अव्यवसायिनां बुद्धयः बहुशाखाः अनन्ताः च (2’41) यया बुद्ध्या मनुजः अधर्मं धर्मं च कार्यं च अकार्यं च अयथावत् प्रजानाति सा राजसी (18’31) यया तमसावृतया बुद्ध्या मनुजः अधर्मं धर्ममिति सर्वार्थान् विपरीतान् च मन्यते सा तामसी (18’32)
  21. श्रद्धा – मय्यर्पितमनोबुद्धिः (12’14) यजन्ते सात्त्विका देवान् (17’4) <> यक्षरक्षांसि राजसाः (17’4) प्रेतान्भूतगणांश्चैव यजन्ते तामसा जनाः (17’4)
  22. अभयम् (16’1) युद्धे अपलायनम् (18’43)
  23. सत्त्वसंशुद्धिः (16’1) भावसंशुद्धिः (17’16) <> क्लैब्यम् (2’3) किल्बिषम् (18’47)
  24. दक्षः (12’16) व्यवस्थितिः (16’1) अकल्कता Honesty, integrity अकल्मषम् (6’27) <>
  25. कर्म – यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् (18’5) नियतं सङ्गरहितमरागद्वेषतः कृतम् | अफलप्रेप्सुना कर्म यत्तत्सात्विकमुच्यते (18’23) <> यत्तु कामेप्सुना कर्म साहङ्कारेण वा पुनः | क्रियते बहुलायासं तद्राजसमुदाहृतम् (18’24) अनुबन्धं क्षयं हिंसामनवेक्ष्य च पौरुषम् | मोहादारभ्यते कर्म यत्तामसमुच्यते (18’25)
  26. दानम् (16’1), (18’43) – यदनुपकारिणे दातव्यमिति देशे काले पात्रे च दीयते तत्सात्त्विकम् (17’20) <> प्रत्युपकारार्थं वा फलमुद्दिश्य परिक्लिष्टम् दीयते तद्राजसम् (17’21) अदेशकाले अपात्रेभ्यः च यत् असत्कृतम् अवज्ञातं तत्तामसम् (17’22)
  27. दमः (16’1), (18’42)
  28. यज्ञः (16’1) – यजन्ते सात्त्विका देवान् (17’4) अफलाकाङ्क्षिभिः यष्टव्यमेव इति मनः समाधाय इज्यते सः सात्त्विकः (17’11) <> यक्षरक्षांसि राजसाः (17’4) प्रेतान्भूतगणांश्चैव यजन्ते तामसा जनाः (17’4) फलमभिसंधाय दम्भार्थमपि इज्यते सः राजसः (17’12) विधिहीनम् असृष्टान्नम् मन्त्रहीनम् अदक्षिणम् श्रद्धाविरहितम् इज्यते सः तामसः (17’13)
  29. स्वाध्यायः (16’1) स्वाध्यायाभ्यसनम् (17’15), कृषिगोरक्षवाणिज्यम् (18’44)
  30. तपः (16’1), (18’42) – अफलाकाङ्क्षि सात्त्विकम् (17’17) <> सत्कारमानपूजार्थम् दम्भेन च चलम् अधृवम् राजसं तपः (17’18) मूढग्राहेण आत्मनः पीडया वा परस्य उत्सादनार्थम् तामसं तपः (17’19)
  31. सत्यम् (16’2), (17’15) <> न तेषु (असुरेषु) सत्यं विद्यते (16’7) असुराः जगत् असत्यम् अप्रतिष्ठम् अनीश्वरम् अपरस्परसम्भूतम् आहुः (16’8)
  32. अक्रोधः (16’2) <> क्रोधः (16’4), (16’19), (18’53)
  33. त्यागः (16’2) यन्नियतं कर्म कार्यमित्येव सङ्गं फलं च त्यक्त्वा क्रियते सः सात्त्विकः (18’9) <> परिग्रहः (18’53) नियतस्य कर्मणः संन्यासः मोहात्तस्य परित्यागः तामसः त्यागः (18’7) यत्कर्म (मनुजः) दुःखमित्येव कायक्लेशभयात्त्यजेत् सः राजसः त्यागः (18’8)
  34. अपैशुनम् (16’2) <> पैशुनम्/न्यम् [पिशुनस्य भावः अण् ष्यञ् वा] 1 Back-biting, slandering, talebearing, calumny
  35. अद्वेष्टा सर्वभूतानाम् मैत्रः करुणः (12’13) भूतेषु दया (16’2) <> पारुष्यम् (16’4) बलम् (18’53) हिंसात्मकता (18’27)
  36. सौम्यत्वम् (17’16) मार्दवम् (16’2) अनुद्वेगकरं प्रियहितम् वाक्यम् (17’15), <> दर्पः (16’4), (16’19), (18’53) पारुष्यम् (16’4) बलम् (16’19) (18’53) हिंसात्मकता (18’27)
  37. ह्रीः (16’2) [Note ह्री f. 1 Shame -2 Bashfulness, modesty] परिचर्यात्मकं कर्म (18’44) <> दर्पः (16’19), 18’53)
  38. अचापलम् (16’2) <> दीर्घसूत्रता (18’28) शाठ्यम् {[शठस्य भावः ष्यञ्] (a) Dishonesty, perfidy, guile; trickery, fraud, villainy} (18’28)
  39. तेजः (16’3), (18’43)
  40. धृतिः (16’3), (18’43) यया अव्यभिचारिण्या धृत्या (मनुजः) मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः योगेन धारयते सा धृतिः सात्त्विकी (18’32) <> यया धृत्या (मनुजः) धर्मकामार्थान् धारयते या च प्रसङ्गेन फलाकाङ्क्षी सा राजसी धृतिः (18’33) यया धृत्या स्वप्नं भयं शोकं विषादं मदमेव च न विमुञ्चति सा दुर्मेधा धृतिः तामसी (18’34)
  41. अद्रोहः (16’3) <> द्रोहः [द्रुह् भावे-घञ्] 1 Plotting against, seeking to hurt or assail, injury, mischief, malice मित्रद्रोहे च पातकम् Bg.1.38; Ms.2.161;7.48; 9.17. -2 Treachery, perfidy
  42. शौर्यम् (18’43)
  43. दाक्ष्यम् (18’43) <> (अदक्षिणम्) (17’13) अनार्यजुष्टम् (2’2)
  44. सततं सन्तुष्टः (12’14) संतुष्टो येन केनचित् (12’19) मनःप्रसादः (17’16) <> विषादी (18’29)
  45. आहारः – आयुःसत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धिनः | रस्याः स्निग्धाः स्थिराः हृद्याः (17’8) <> कट्वम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरुक्षविदाहिनः (17’9) यातयामं गतरसं पूति पर्युषितम् उच्छिष्टम् अमेध्यम् भोजनम् (17’10)

That makes a good checklist both for being free of vices and for cultivating virtuous conduct.

That should become a good way to uplift oneself by oneself, in one’s own eyes, so that there will never be any guilt in one’s own conscience. Often the public may or may not know of your guilt, but your conscience does know, right ? – उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत् |

शुभमस्तु !

-o-O-o-

Verses referred to – 2’2, 2’3, 2’41, (12’13 to 12’19), (13’7 to 13’11), (16’1 to 16’23), 17’4, (17’8 to 17’22), (18’7 to 18’9), (18’20 to 18’28), (18’23 to 18’25), (18’30 to 18’35) (18’47) Total 76.


Categories: Classical Literature

योगारोहणम् – About Climbing and योगः

Fri, 10/07/2016 - 15:44

Some analytical thinking about योगारोहणम् – Climbing and योगः is provoked by आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते | योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते (6’3).

Before indulging in the analytical thinking, let me proceed with understanding the श्लोक itself step by step.

First पदच्छेदाः – आरुरुक्षोः मुनेः योगं कर्म कारणम् उच्यते | योग-आरूढस्य तस्य एव शमः कारणम् उच्यते

Next शब्दानां विश्लेषणानि

आरुरुक्षोः – आरोढुम् इच्छति इति आरुरुक्षुः – तस्य | आरुरुक्षु a. Wishing to ascend, mount or reach

मुनेः – मुनिः [मन्-इन् उच्च Uṇ.4.122] तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनं च |

योगम् – योगः [युज् भावादौ घञ् कुत्वम्]

  • युज् – चुरादिः उभयपदी | युजँऽ [सं॒यम॑ने] १०.३३८ (योजति, योजयति-ते) To unite, join, yoke &c.
  • युज् – दिवादिः आत्मनेपदी | यु॒जँ॒ समा॒धौ ४.७४ (युज्यते) To concentrate the mind (identical with the pass. of युज् I)
  • युज् – रुधादिः उभयपदी | यु॒जिँ॑र् योगे॑ ७.७ (युनक्ति, युङ्क्ते, युयोज, युयुजे, अयुजत्, अयौक्षीत्, अयुक्त, योक्ष्यति-ते, योक्तुम्, युक्त) 1 To join, unite, attach, connect, add 2 To yoke, harness, put to 3 To furnish or endow with 4 To use, employ, apply 5 To appoint, set (with locative) 6 To direct, turn or fix upon (as the mind &c.) 7 To concentrate one’s attention upon 8 To put, place or fix on (with locative) 9 To prepare, arrange, make ready, fit. -10 To give, bestow, confer 11 To adhere or cleave to. -12 To enjoin, charge -13 To put in, insert. -14 To think or meditate upon

कर्म – कर्मन् [कृ-मनिन् Uṇ.4.144] 1 Action, work, deed. -2 Execution, performance

कारणम् – [कृ-णिच् ल्युट्] [1] A cause, reason [2] Ground, motive, object [3] An instrument, means [4] (In Nyāya phil.) A cause, that which is invariably antecedent to some product and is not otherwise constituted; or, according to Mill, ‘the antecedent or concurrence of antecedents on which the effect is invariably and unconditionally consequent’; according to Naiyāyikas, it is of three kinds; (1) समवायि (intimate or inherent); as threads in the case of cloth; (2) असमवायि (non-intimate or non-inherent), as the conjunction of the threads in the case of cloth; (3) निमित्त (instrumental) as the weaver’s loom. [5] The generative cause, creator, father [6] An element, elementary matter

उच्यते – वच्-धातोः कर्मणि लटि प्रथमपुरुषे एकवचनम् | अदादिः परस्मैपदी | व॒चँ परि॒भाष॑णे २.५८ | वच् 2 P. (Ā. also in non-conjugational tenses; in conjugational tenses it is said to be defective in the third person plural by some authorities, or in the whole plural by others; वक्ति, उवाच, अवोचत्, वक्ष्यति, वक्तुम्, उक्त) 1 To say, speak

योगारूढस्य – योगम् आरूढस्य – आरुह् 1 P. 1 To ascend, mount, bestride, get upon (with acc., sometimes loc.) आरूढ p. p. 1 Mounted, ascended; seated on.

शमः – [शम्-घञ्] 1 Quiet, tranquility, calmness; धृतिं न विन्दामि शमं च विष्णो Bg.11.24. -2 Rest, calm, repose, cessation. -3 Absence or restraint of passions, mental quietness, quietism; शमरते$मरतेजसि पार्थिवे R.9.4; Ki.1.1;16.48; Śi.2.94; Bg.1.4. -4 Allayment, mitigation, alleviation, satisfaction, pacification (of grief, thirst, hunger &c.); शममुपयातु ममापि चित्तदाहः U.6.8; शम- मेष्यति मम शोकः कथं नु वत्से Ś.4.21. -5 Peace; as in अस्माकं शमकामा वै त्वं च पुत्रो ममेत्यथ Mb.12.1.27; शमोपन्यास Ve.5. -6 Final emancipation (from all worldly illusions and attachments). -7 The hand. -8 Cure of disease, convalescence. -9 Indifference, apathy.

  • शम् I. 4 P. (शाम्यति, शान्त) 1 To be calm, quiet or tranquil, be appeased or pacified (as a person)

अन्वयाः – योगम् आरुरुक्षोः मुनेः कर्म कारणम् उच्यते | तस्य एव योगारूढस्य (मुनेः) शमः कारणम् उच्यते ||

Discussion – (1) As is obvious, there are two stages mentioned – (अ) आरुरुक्षु (आ) आरूढ

Since the action is of आरोहणम् three instances of आरोहणम् come to mind – गिर्यारोहणम्, अश्वारोहणम्, निश्रेण्यारोहणम् (Note निश्रयणी /निश्रेणि/ निश्रेणी A ladder, a staircase) The questions then are –  

  • to what is योगारोहणम् closest – गिर्यारोहणम् or अश्वारोहणम् or निश्रेण्यारोहणम् ?
  • Where does attaining परं श्रेयः fit in योगारोहणम् ?

Thinking of परं श्रेयः it came to mind that some specific aspects have to devolve, viz.  

  1. Our mind and character be washed clean of vices. One should become निर्धूतकल्मष (5’17)
  2. Our mind and character be adorned with virtues. One should become दैवीसम्पदमभिजातः (16’3)
  3. Our mind and character should rather transcend virtuosity. One should become गुणातीतः (14’25)
  4. Our faith should become firm. One should become श्रद्धया परयोपेतः (12’2)
  5. Our devotion should be our all-time platform. One should become भक्तिमान्यः (12’17)
  6. Asceticism should become our nature. त्रिविधं तपः तप्तम् (17’17)
  7. Our senses should become free of distractions. इन्द्रियार्थेभ्यः इन्द्रियाणि सर्वशः निगृहीतानि (2’68)
  8. Our intellect should become steadfast at all times, at all instances. दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः वीतरागभयक्रोधः स्थितधीः (2’56)
  9. We should experience oneness with all creation. सर्वभूतात्मभूतात्मा (5’7)

Though I have made a numbered list of nine devolutions, we need not consider that these would devolve sequentially. For example, character being cleansed of vices and it being adorned with virtues can be simultaneous. Of course transcending virtuosity will mature in course of time, but that also may become a corollary of cleansing of vices and adornment with virtues. Firmness of faith and devotion becoming all time can also be simultaneous.

By this consideration, I would think that योगारोहणम् is akin to अश्वारोहणम्. Riding a horse has two distinct phases – (1) getting astride the horse (2) staying put. In the first phase, there is not much significance for the reins. In the second phase it is all reins. This matches with योगम् आरुरुक्षोः मुनेः कर्म कारणम् उच्यते and तस्य एव योगारूढस्य (मुनेः) शमः कारणम् उच्यते. Getting astride the horse is all action कर्म कारणम् उच्यते. Staying put is all शमः.

योगारोहणम् is not at all like निश्रेण्यारोहणम् climbing a ladder, because the devolutions need not be taken to be sequential. Anyway, a ladder निश्रेणी does not take one to any high elevation.

Now let us consider how योगारोहणम् compares with गिर्यारोहणम्. By गिर्यारोहणम् I would not consider climbing a hillock. I would rather consider mountaineering, say, scaling the Everest. It is well-known that गिर्यारोहणम् becomes more and more challenging, higher one goes. Frankly, I do not know, whether योगारोहणम् also becomes more challenging as one progresses upwards on the spiritual path. But in गिर्यारोहणम् one does not stay put at the mountain top. In योगारोहणम् one has to stay put.

At least for myself I would like to think that योगारोहणम् is like अश्वारोहणम्.

Discussion (2) – Having listed 9 devolutions, it comes to mind that अष्टाङ्गयोग speaks of eight devolutions to be imbibed through यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्त्याहार, ध्यान, धारणा, समाधि.

Let me check whether one can see some correspondence between them. Before that I should check whether I understand the devolutions of अष्टाङ्गयोग.

  1. यम – The yamas are usually said to be ten, but, their names are given differently by different writers; e. g. ब्रह्मचर्यं दया क्षान्तिर्दानं सत्यमकल्कता । अहिंसा$स्तेयमाधुर्ये दमश्चेति यमाः स्मृताः ॥ Y.3.312; or आनृशंस्यं दया सत्यमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् । प्रीतिः प्रसादो माधुर्यं मार्दवं च यमा दश ॥ sometimes only five yamas are mentioned:– अहिंसा सत्यवचनं ब्रह्मचर्यमकल्कता । अस्तेयमिति पञ्चैते यमाख्यानि व्रतानि च ॥
  2. नियम – शौचमिज्या तपो दानं स्वाध्यायोपस्थनिग्रहः । व्रतमौनोपवासं च स्नानं च नियमा दश ॥
  3. आसनम् – अनायासेन येन स्यादजस्रं ब्रह्मचिन्तनम् । आसनं तद् विजानीयाद् योगिनां सुखदायकम् ॥
  4. प्राणायामः – restraining or suspending the breath during the mental recitation of the names or attributes of a deity.
  5. प्रत्याहारः –  Restraining the organs; स्वविषया$संप्रयोगे चित्तस्य स्वरूपानुकार इवेन्द्रियाणां प्रत्या- हारः Pātañjala.
  6. ध्यानम् – Meditation, reflection, thought; contemplation; ज्ञानाद् ध्यानं विशिष्यते Bg.12.12
  7. धारणा – Keeping the mind collected, holding the breath suspended, steady abstraction of mind; धारणेत्युच्यते चेयं धार्यते यन्मनो तया ।
  8. समाधिः – Intentness, concentration (in general), fixing of thoughts; यथा भानुगतं तेजो मणिः शुद्धः समाधिना । आदत्ते राजशार्दूल तथा योगः प्रवर्तते ॥ Mb.12.298.12 सम्यगाधीयते यत्र स समाधिः स्मृतो यथा ।
Sr. No. Nine devolutions to imbibe अष्टाङ्गयोग 1 Be free of vices यम, नियम, आसन, प्राणायाम and प्रत्याहार all these together help the devolutions 1, 2 and 3 2 Cultivate virtues 3 Transcend virtuosity 4 Faith should be firm धारणा 5 Be devout all the time ध्यान 6 Asceticism as nature प्रत्याहार 7 Control on senses यम, नियम, आसन, प्राणायाम and प्रत्याहार all these together help the devolution 7 and 8. 8 Steadfast intellect 9 Oneness with all creation समाधिः

I think, the nine devolutions are easier to understand, practise and gradually imbibe. अष्टाङ्गयोग does not seem to be as easy to understand. Practising and imbibing can happen only when understanding is clear.

May we all succeed in योगारोहणम् !

शुभमस्तु !

-o-O-o-


Categories: Classical Literature

Analytics in गीता

Wed, 10/05/2016 - 08:09

If it is to be contended that much of गीता is based on साङ्ख्य-philosophy, that philosophy itself seems to be very analytical in its spirit. Since the words साङ्ख्य and सङ्ख्या are closely related and since one meaning of सङ्ख्या is number, the word साङ्ख्य can be taken to mean ‘enumerative’. Analytics is inherent to enumeration. That would be some explanation of why this philosophy, which is analytical in its spirit is called as साङ्ख्य philosophy.

(A) A very prominent instance which comes to mind is – पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे | साङ्ख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम् (18’12) अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् | विविधाश्च पृथक् चेष्टाः दैवं चैवात्र पञ्चमम् (18’13). Here we have the analysis of the five elements, which participate in fulfilment of tasks सर्वकर्मणाम् सिद्धये. The five elements are (1) अधिष्ठानम् (2) कर्ता (3) पृथग्विधम् करणम् (4) विविधाश्च पृथक् चेष्टाः (5) दैवम्. These five elements are of course as साङ्ख्ये प्रोक्तानि.

  • The first element is mentioned as अधिष्ठानम्, not just स्थानम्. I would contend that अधिष्ठानम् is such स्थानम्, which is fit for कर्मसिद्धिः. I read  शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः | नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम् (6’11) as specifying how a स्थानम् would become अधिष्ठानम्. Note शुचौ देशे connotes pleasant, cleaned, purified, conducive location and ambience, स्थिरमासनम् connotes steadiness, rigidity नात्युच्छ्रितं नातिनीचम् connotes uniform equilibrium चैलाजिनकुशोत्तरम् connotes leveled and also cushioned to isolate vibrations and shocks

(B) A good study of psychoanalysis of, how association, attachment and involvement in worldly matters leads to self-destruction, can be learnt in ध्यायतो विषयान् पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते | सङ्गात्सञ्जायते कामः कामात्क्रोधोsभिजायते (2’62) क्रोधाद्भवति संमोहः संमोहात्स्मृतिविभ्रमः | स्मृतिभ्रंशाद्बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति (2’63)

(C) The cycle of interdependence of natural and ethereal phenomena is detailed in अन्नाद्भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसंभवः | यज्ञाद्भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः (3’14) कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि ब्रह्माक्षरसमुद्भवम् | तस्मात्सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम् (3’15) एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः | अघायुरिन्द्रियारामो मोघं पार्थ स जीवति (3’16)

(D) The analytics is both subtle and comprehensive at the same time as can be seen in कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं बोद्ध्यव्यं च विकर्मणः | अकर्मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः (4’17)

(E) The concept of यज्ञ is both minute and varied, as is detailed in 4’28, 4’29, 4’30.

(F) In तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया | उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः (4’34) I find wonderful summary of the entire theory of education. Since education has two aspects, learning and teaching, I find the first line to be summarizing the theory of learning and the second line, the theory of teaching.

  • तद्विद्धि = get to know that, i.e. whichever topic of knowledge, you want to learn
  • प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया
    • प्रणिपातेन = प्रकृष्टः नितान्तः पातः, तेन = By intensive thorough analysis
    • परिप्रश्नेन = circumspect questioning of the logic, detailed enquiry into the concepts involved
    • सेवया = by verification and validation of the theory, which is often obtained by Exercising, Experimenting and Experiencing
    • Mr. Herbert Casson summarized the theory of Learning by an acronym OTA (Observation, Thinking, Action). Here प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया.
  • उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः –
    • Teacher, to impart the knowledge has to be himself ज्ञानी.
    • Even if one is ज्ञानी, teaching is an aptitude by itself. So to impart the knowledge the teacher has to have the aptitude of being तत्त्वदर्शी.
    • The teacher also needs to keep a judgement, an assessment of the student of how much hand-holding a student needs. The teacher should never ever give the answer. The answers have to be explored by the student only. The teacher should guide and lead the student towards the answer. That is the significance of the prefix उप in उपदेक्ष्यन्ति – उप, i.e. near enough, as the student would need, but never the answer. Again उपदेक्ष्यन्ति contains the meaning of showing the direction, again, just showing the direction. Treading the path has to be done by the student himself.
    • In chapter 39 of श्रीसाईसच्चरितम् one would get flabbergasted by a wonderful perception lent by श्रीसाईबाबा by suggesting ते ज्ञानं to be rather read as तेsज्ञानम्. That prompts a very challenging thought, “Is a teacher supposed to impart Knowledge or is supposed to remove ignorance ?” Knowledge is said to be self-revealing तत्स्वयं योगसंसिद्धः कालेनात्मनि विन्दति (4’38). Saint Kabir also said जिन दूँढा तिन पाइयाँ गहरे पानी पैठ. Teacher should remove the doubts, clear the obstacles, help overcome the impediments on the path. There is a श्लोक, defining why गुरु is called a गुरु – गुकारस्त्वन्धकारो वै । रुकारस्तन्निवर्तनम् । अन्धकारनिवर्तित्वात् । गुरुरित्यभिधीयते.॥
    • The second line does summarize the theory of teaching.

(G) The Godhood or परमात्वतत्त्व or ब्रह्मतत्त्व or पुरुषः is said to have two identities परा प्रकृतिः अपरा प्रकृतिश्च.

  • Of these अपरा प्रकृतिः is stated to be the eightfold cognitive identity – भूमिरापोsनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च | अहङ्कार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा (7’4) अपरेयम् (= अपरा इयम्)
  • परा प्रकृतिः is then the noncognitive identity, which is both the genesis and support system of the cosmos – इतस्त्वन्यां प्रकृतिं विद्धि मे पराम् | जीवभूतां महाबाहो ययेदं धार्यते जगत् (7’5)
  • I get to use the word identity, which, as in mathematics, connotes an equation or statement or theory, which is eternally true and valid.

In 13’5 and 13’6 क्षेत्रम् is analyzed to be comprising of as many as 31 aspects.

  1. महाभूतानि …………. 5
  2. अहङ्कारः ………….. 1
  3. बुद्धिः ………………. 1
  4. अव्यक्तम् …………… 1
  5. इन्द्रियाणि दश ..……. 10
  6. एकम् ………………. 1
  7. पञ्च इन्द्रियगोचराः …..  5
  8. इच्छा ……………….  1
  9. द्वेषः ………………..  1
  10. सुखम् दुःखम् ………..  2
  11. सङ्घातः ……………. 1 त्वक् च मांसं तथा$स्थीनि मज्जा स्नायुश्च पञ्चमम् । इत्येतदिह संघातम् Mb.12.184.2
  12. चेतना ………………. 1
  13. धृतिः ……………….. 1

Out of these 13,

  1. (1) महाभूतानि, (5) इन्द्रियाणि (5 out of 10), (7) इन्द्रियगोचराः, (11) सङ्घातः seem to be physiological with material content.
    1. (1) महाभूतानि are well known to be पञ्च and are enlisted as भूमिरापोsनलो वायुः खम् in 7’4.
    2. The count ‘5 out of 10’ for इन्द्रियाणि would take note of कर्मेन्द्रियाणि  
  2. (2) अहङ्कारः (3) बुद्धिः (6) एकम् (मनः) (8) इच्छा (9) द्वेषः (10) सुखं दुःखम् (12) चेतना (13) धृतिः seem to be aspects of psychology
    1. Out of these (2) अहङ्कारः (3) बुद्धिः (8) इच्छा (12) चेतना (13) धृतिः seem to be primarily inherent or internal instincts.
    2. (6) एकम् (मनः) (9) द्वेषः (10) सुखं दुःखम् would contain responses to external instincts, as received by पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि – श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च (15’9) by which मनः विषयानुपसेवते. And corresponding विषयाः are शब्दाः, रूपाणि, रसाः, गन्धाः, स्पर्शाश्च  
  3. (4) अव्यक्तम् appeals to be the philosophical aspect

(H) Virtues are enlisted in अमानित्वमदंभित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् | आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः (13’7) इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कारमेव च | जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम् (13’8) असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु | नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु (13’9) मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी | विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि (13’10) अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् | एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोsन्यथा (13’11) Virtues are also listed in अभयं सत्त्वसंशुद्धिर्ज्ञानयोगव्यवस्थितिः | दानं दमश्च यज्ञश्च स्वाध्यायस्तप आर्जवम् (16’1) अहिंसासत्यमक्रोधस्त्यागः शान्तिरपैशुनम् | दया भूतेष्वलोलुप्त्वम् मार्दवं ह्रीरचापलम् (16’2) तेजः क्षमा धृतिः शौचमद्रोहो नातिमानिता | भवन्ति संपदं दैवीमभिजातस्य भारत (16’3)

Of people, who become spiritually inclined, there would be four categories. See चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोर्जुन | आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ (7’16). What are detailed as inherent aptitudes of ब्रह्मकर्म, क्षात्रकर्म, वैश्यकर्म and शूद्रकर्म are in fact lists of virtues only. See शमो दमः तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च | ज्ञानविज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म स्वभावजम् (18’42) शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् | दानमीश्वरभावश्च क्षात्रं कर्म स्वभावजम् (18’43) कृषिगोरक्षवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम् | परिचार्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम् (18’44).

(I) Given the virtues, what becomes the ideal conduct is detailed as कायिक, वाचिक and मानस तप-s in देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचमार्जवम् | ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते (17’14) अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत् | स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्-मयं तप उच्यते (17’15) मनःप्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः | भावसंशुद्धिरित्येतत्तपो मानसमुच्यते (17’16)

(J) Given the virtues and the ideal conduct, the vices to be refraining from and to be guarded against are stated in दम्भो दर्पोभिमानश्च क्रोधः पारुष्यमेव च | अज्ञानं चाभिजातस्य पार्थ सम्पदमासुरीम् (16’4) and also in अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् | विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते (18’53)

The गुणाः – सत्त्वम्, रजः, तमः have the capacity to keep one engaged in worldly bonds, as has been detailed in 14’6, 14’7, 14’8. How they thrive is detailed in 14’9. How their influence grows is detailed in 14’11, 14’12 and 14’13. The carryovers of their influences are detailed in 14’14 and 14’15. Their results are detailed in 14’16. Their corollaries are detailed in 14’17. What they lead to are detailed in 14’18.

There is threefold (सात्विक, राजस, तामस) detailing

  1. of श्रद्धा in 17’4
  2. of आहार in 17’8, 17’9 and 17’10
  3. Of यज्ञ in 17’11, 17’12, 17’13
  4. Of तप in 17’17, 17’18, 17’19,
  5. Of दान in 17’20, 17’21, 17’22
  6. Of ज्ञानम् in 18’20, 18’21, 18’22
  7. Of कर्म in 18’23, 18’24, 18’25
  8. Of कर्ता in 18’26, 18’27, 18’28
  9. Of बुद्धिः in 18’30, 18’31, 18’32
  10. Of धृतिः  in 18’33, 18’34, 18’35
  11. Of सुखम् in 18’37, 18’38, 18’39

(K) One who becomes ineligible for all the knowledge, due to oneself being otherwise, is also summarized in इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन | न चाशुश्रूषवे वाच्यं न च मां योऽभ्यसूयति (18’67).

शुभमस्तु !

-o-O-o-


Categories: Classical Literature

गीता, a recipe for परं श्रेयः ?

Mon, 08/29/2016 - 09:36

(A) From my study of गीता a thought comes to mind that in all his advocacy श्रीकृष्णभगवान् wished not just that अर्जुन be motivated back to fight the battle, but also that अर्जुन should understand परमार्थः the highest or most sublime truth and in turn should attain परं श्रेयः the best attainment. In fact it was not that श्रीकृष्णभगवान् wanted to educate अर्जुन on परमार्थः and परं श्रेयः. अर्जुन himself asked it. See यच्छ्रेयस्स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे | शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम् (2-7) also तदेकं वद निश्चित्य येन श्रेयोऽहमाप्नुयाम् (3-2). Does that mean that all advocacy of श्रीकृष्णभगवान् is a sure recipe to attain परं श्रेयः for anyone who is anxious for that ? Should not we too be studying गीता to check what will make परं श्रेयः for us also ? That would be an exciting angle to study गीता.

Here then I embark on some freewheeling exploration from this angle. अथातः परश्रेयसि जिज्ञासा. As is obvious, who will attain परं श्रेयः, will be one, who has become most eligible for it. One, who becomes most eligible is called as योगी. See तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिकः | कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगी भवार्जुन (6-46).

(A-1) Let us grant that everyone may not become a योगी. I know it well that I am myself far too away from becoming a योगी. In fact there is already such caution in गीता. See मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये | यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति तत्त्वतः (7-3). In fact one may not become a योगी in this life itself. अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम् (6’45). Obviously there is no point in worrying about whether I would become a योगी and if yes, when. Let us just keep the focus on, whether गीता has the recipe.

(B) First step on the path of becoming a योगी should be to cleanse one’s mind and intellect of all negativities, rather, the dirts. The dirts which make mind and intellect dirty are primarily six अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् | विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते (18’53). They are also mentioned as six enemies षड्रिपु-s कामः क्रोधस्तथा लोभो मदमोहौ च मत्सरः It seems, of these six, अहङ्कारः बलं दर्पः are internal instincts, makings of one’s own mind. कामः क्रोधः परिग्रहः may have external instincts. It is of course quite challenging to cleanse the mind and intellect of all these six. They are challenging even one by one.

(B-1) About अहङ्कारः – Basically taking credit for any job done implies अहङ्कार. This is fallacious and demonstrates ignorance, as stated, first in प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः | अहङ्कारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते (3’27) and reemphasized in तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः | पश्यत्यकृतबुद्धित्वान्न स पश्यति दुर्मतिः (18’16). Antidote for अहङ्कार is नैव किञ्चित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित् (5’8).

(B-2) About बलम् / बलः – There is a श्लोक, wherein different types of बल-s are mentioned. तदेव लग्नं सुदिनं तदेव | ताराबलं चंद्रबलं तदेव | विद्याबलं दैवबलं तदेव | लक्ष्मीपते तेऽङ्घ्रियुगं स्मरामि People harbour excessive notions of their strengths, skills and/or capabilities. This is more so with people of असुर-character. See असौ मया हतः शत्रुः हनिष्ये चापरानपि | ईश्वरोऽहमहं भोगी सिद्धोऽहं बलवान्सुखी (16-14)

(B-3) About दर्पः – Its synonym is मद. “.. दर्प [दृप् भावे घञ् कर्तरि अच् वा] 1 Pride, arrogance, insolence, haughtiness; भृतो नार्तो न कुर्याद्यो दर्पात्कर्म यथोदितम् (स दण्ड्यः) Ms.8.215; Bg.16.4. -2 Rashness. -3 Vanity, conceit. -4 Sullenness, sulkiness. -5 Heat. -6 Musk…” This दर्प or मद is also a shade of असुर-character. See दम्भो दर्पोऽभिमानश्च क्रोधः पारुष्यमेव च | अज्ञानं चाभिजातस्य पार्थ संपदमासुरी (16’4). Also आढ्योऽभिजनवानस्मि कोऽन्योस्ति सदृशो मया | यक्ष्ये दास्यामि मोदिष्य इत्यज्ञानविमोहिताः (16-15)

(B-4) About काम – आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्यवैरिणा | कामरूपेण कौन्तेय दुष्पूरेणाचलेन च (3-39) Genesis of काम is well-explained in ध्यायतो विषयान् पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते | सङ्गात्सञ्जायते कामः कामात्क्रोधोभिजायते (2-62)

(B-5) About क्रोध – क्रोधाद्भवति संमोहः सम्मोहात्स्मृतिविभ्रमः | स्मृतिभ्रंशाद्बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात् प्रणश्यति (2-63). These two श्लोक-s 2’62 and 2’63 make a textbook on psychology ! Rather, entire गीता is a textbook on psychology, explaining how mind and intellect work, how they should work and how they should not work.

(B-6) About परिग्रह – This word परिग्रह occurs in गीता at four places, 4’21, 6’10, 17’16 and 18’53. Study of this and related words is compiled at the link. The six enemies affect right thinking. Lack of right thinking is अज्ञानम्.

(c) The tool to cleanse mind and intellect of all अज्ञानम् is ज्ञानम् ! See ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः | तेषामादित्यवज्ज्ञानं प्रकाशयति तत्परम् (5-16). If so, one needs to know what ज्ञानम् is. This is well-detailed in 5 श्लोक-s – अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् | आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः (13-7) इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च | जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम् (13-8) असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु | नित्यं च समचित्तस्त्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु (13-9) मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी | विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि (13-10) अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् | एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोऽन्यथा (13-11). From another angle, what is detailed as ज्ञानम् here are diktats of virtuous conduct. A list of virtues is also detailed in first 3 श्लोक-s in the sixteenth chapter. अभयं सत्त्वसंशुद्धिर्ज्ञानयोगव्यवस्थितिः | दानं दमश्च यज्ञश्च स्वाध्यायस्तप आर्जवम् (16-1) अहिसा सत्यमक्रोधस्त्यागः शान्तिरपैशुनम् | दया भूतेष्वलोलुप्त्वं मार्दवं ह्रीरचापलम् (16-2) तेजः क्षमा धृतिः शौचमद्रोहो नातिमानिता | भवन्ति संपदं दैवीमभिजातस्य पाण्डव (16-3). One can read lists of virtues also in शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च | ज्ञानविज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्मस्वभावजम् (18-42) शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् | दानमीश्वरभावश्च क्षात्रं कर्म स्वभावजम् (18-43) Obviously some virtues are repeated in these three lists. Once I tried to make a list of virtues eliminating the repetitions. It became a list of 42 virtues. Most virtuous person will have 42 virtues ! Why अर्जुन was dearest to श्रीकृष्णभगवान् was possibly because he was one such person ! And yet he became afflicted by सम्मोह.

(D) Hence virtuosity, even total virtuosity by itself does not become enough guarantee or insurance against afflictions. In fact for insurance against afflictions it is mentioned यज्ज्ञात्वा न पुनर्मोहमेवं यास्यसि पाण्डव | येन भूतान्यशेषेण द्रक्ष्यस्यात्मन्यथो मयि (4-35) तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया | उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः (4-34). I think, import in these two श्लोक-s comes out better by reading them in this order. The ज्ञानम् for insurance against afflictions should be such that भूतानि अशेषेण आत्मनि द्रक्ष्यसि. This ज्ञानम् is not just insurance against afflictions, but by such ज्ञानम् one would undergo such transformation that योगयुक्तो विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेन्द्रियः । सर्वभूतात्मभूतात्मा कुर्वन्नपि न लिप्यते ॥५-७॥ Here, the words जितेन्द्रियः and सर्वभूतात्मभूतात्मा merit study and deliberation.

(D-1) जितेन्द्रियत्वम् is when one attains command वशः over इन्द्रियाणि. वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता (2-61). जितेन्द्रियत्वम् would lead to or would come by स्थितप्रज्ञत्वम्. It is not that for जितेन्द्रियत्वम् and/or स्थितप्रज्ञत्वम् one needs to forsake all interests. In fact, what is advocated is न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानानां कर्मसङ्गिनाम् | जोषयेत्सर्वकर्माणि विद्वान् युक्तः समाचरन् (3-26). Also, यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम् | नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता (2-57). One stays to be सर्वत्रानभिस्नेहः But one does not pursue the interests by oneself. Also, one does not complement नाभिनन्दति the resultant शुभ, nor does one disdain न द्वेष्टि the अशुभ. To be disinterested, to forsake all interests and शुभाशुभम् प्राप्य नाभिनन्दति न द्वेष्टि are three different things. It would be relevant here to note that अपरिग्रहः is non-acceptance, rejection and renunciation. One श्लोक, which I like very much in this context is विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः | रसवर्जं रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते (2-59). Realizing that this person is रसवर्ज, विषय-s themselves go away from him विनिवर्तन्ते. That is one way, how जितेन्द्रियत्वम् would happen, would come by. The other way is तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः | इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता (2-68). One who strives for जितेन्द्रियत्वम् would withdraw इन्द्रियाणि from इन्द्रियार्थाः or विषयाः. Basically इन्द्रियार्थाः or विषयाः are five – शब्द, रूप, रस गन्ध स्पर्श. Correspondingly, इन्द्रियाणि, which indulge in the विषय-s are श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च | अधिष्ठाय मनश्चायं विषयानुपसेवते (15-9). To withdraw इन्द्रियाणि from इन्द्रियार्थाः is like the eyes are open but one is not seeing anything. He is not seeing anything, because he is not looking at anything. If a pill of medicine is bitter, but if one gulps it with lot of water, the tongue does not get to taste any bitterness. There are sounds falling on the ears. But one may not hear any of those sounds, if one is not listening. That, I think, is how one withdraws इन्द्रियाणि from इन्द्रियार्थाः. This then becomes स्थितप्रज्ञत्वम्. If one practises it intensely, स्थितप्रज्ञत्वम् would become second nature. Intense practice is तपस्.

(D-1-1) तपस् is of three types. Much detailing in गीता reads like scientific theories. They are scientific theories. Three types of तपस् are detailed in the seventeenth chapter. See देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचमार्जवम् | ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते (17-14). अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत् | स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते (17-15) मनःप्रसादं सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः | भावसंशुद्धिरित्येतत्तपो मानसमुच्यते (17-16). Intense practice of such threefold तपस् would build up a chaste सात्त्विक personality. श्रद्धया परया तप्तं तपस्तत्त्रिविधं नरैः | अफलाकाङ्क्षिभिर्युक्तैः सात्त्विकं परिचक्षते (17-17). A सात्त्विक person would not have enemies internal or external. It comes to mind that it is more important not to have internal enemies. दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः | वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते (2-56).

(D-1-2) There are many prescriptions. नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनश्नतः | न चातिस्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन (6-16) युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु | युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा (6-17).

(D-2) Having discussed जितेन्द्रियत्वम् in Para (D-1) and तपस् in (D-1-1), the word  सर्वभूतात्मभूतात्मा also needs to be discussed. I think five श्लोक-s 6’29 to 6’32 dwell on this. सर्वभूतस्थामात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि | ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्रसमदर्शनः (6’29) यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति | तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति (6’30) सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः | सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तते (6’31) आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन सुखं वा यदि वा दुःखं स योगी परमो मतः (6’32). This समदर्शनम् seems to be a much higher plateau than समत्वम् as in सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ (2’38). For some simple understanding of this समदर्शनम् let us appreciate that there are trillions of microbes hovering around all the time all around us, in all the air around us. Some are bacteria, some are viruses and whatever. Some of them would be offensive, which is why we may suffer viral fever. Does आत्मौपम्येन सर्वत्र imply experiencing समदर्शनम् with all those trillions ? This brings to mind one अभंग by जनाबाई – वामसव्य दोहीकडे | दिसे देवाचे रूपडे | खाली पहावे अथवा वरी | जिकडे पहावे तिकडे हरी || डोळे झांकूनीया पाहे | पुढे गोपाळ उभा आहे | अणूरेणू चक्रपाणी | खूण झाली दासी जनी ||, meaning “On the right or left I see Him. Above or below, wherever I see, I see that हरी. Even when I see with eyes closed, that गोपाल is standing in front. All molecules and atoms are but He, He, who wields the wheel in His hand. Myself, जनी, a mere housemaid, am but a mark of that Omnipresence !” Uumh ! Isn’t that some magnificent समदर्शनम् ?

(E) When I was studying the first मन्त्र in ईशावास्योपनिषत् – ईशा वास्यमिदं सर्वं यत्किञ्च जगत्यां जगत्, I came to a guess that the word जगत् is derived from धातुः जज् / जञ्ज्. In धातुपाठ, जज् । भ्वा० सेट् प० । जजँऽ [यु॒द्धे] also जञ्ज् । भ्वा० सेट् प० । जजिँ यु॒द्धे. Use of these धातु-s would be यु॒द्धे, in the context of यु॒द्धम्, in the context of fight, struggle. Of course, life is a struggle. जगत् living means undergoing the struggle. But basically fight or struggle is needed, if there are enemies. If there are no enemies, internal or external, there would be no struggle, just peace, absolute Peace ! युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी नियतमानसः | शान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति (6-15). 

(F) A person enjoying such absolute peace would still be living, would still be  जगत्. Is his living so taken care of that he is जगत् and is yet enjoying absolute peace ? The answer is possibly in the assurance अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते | तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम् (9’22). The assurance of योगक्षेम is for those who are नित्याभियुक्त and who render पर्युपासना. Possibly these conditions of being नित्याभियुक्त and rendering पर्युपासना are also explained in मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु | मामेवैष्यसि युक्त्वैवमात्मानं मत्परायणः (9’34). There is further assurance सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज | अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः (18’66). Here the assurance is to even absolve the person of all sins. Important words in these three श्लोक-s to understand and imbibe are नित्याभियुक्त, पर्युपासना, मन्मनाः, मद्भक्तः, मद्याजी, मत्परायणः, शरणम्.

(F-1) The word नित्याभियुक्त has in it धातुः युज्. Words योगः योगी are also from धातुः युज्. A योगी observes योगः, nothing but योगः all the time and thus becomes नित्याभियुक्त and hence योगी. अर्जुन got a doubt, whether one can observe योगः, nothing but योगः all the time. He asks योऽयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन | एतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्वात्स्थितिं स्थिराम् (6’33) In reply श्रीकृष्णभगवान् agreed, but added असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम् | अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते (6’35) असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः | वश्यात्मना तु यतता शक्योऽवाप्तुमुपायतः (6’36). Of course योगः is not easy. It is difficult, but not impossible, can be practised, by वश्यात्मना, अभ्यासेन, वैराग्येण,

(F-2) What is meant by सर्वधर्मान् परित्यज्य merits some deliberation. Usual English translation of the word धर्म is religion. So translation of सर्वधर्मान् परित्यज्य becomes “forsake all religions (and) ..”. Point to deliberate upon is, why here the word सर्वधर्मान् is plural. I would interpret the word धर्म here to mean code related to interpersonal relations. Every person has many interpersonal relationships, as a father, as a son, as husband, as a friend, as a student, as a teacher, as a colleague. In the flow of life one develops in his mind codes of how the relationships are to be cultivated and sustained. अर्जुन also had in his mind, धर्म-s about how his conduct needs to be with भीष्मपितामह and द्रोणाचार्य. However the situation on the battlefield was challenging him to forsake the धर्म-s, which had become entrenched in his mind over so many years of life. He became askance कथं भीष्ममहं संख्ये द्रोणं च मधुसूदन | इषुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन (2’4). In 18’66 श्रीकृष्णभगवान् is advocating सर्वधर्मान् परित्यज्य. This advocacy is in effect an invitation to unlearn long-entrenched concepts and to adapt oneself to the situation on hand. It is not easy to unlearn long-entrenched concepts. One good antidote would be to surrender to a superior command. Hence मामेकं शरणं व्रज. Such surrender demands unquestioning faith in the superior, rather, in the superior-most commandant. That faith also needs to be cultivated by being नित्याभियुक्त, by rendering पर्युपासना, by being मन्मनाः, मद्भक्तः, मद्याजी, मत्परायणः and by शरणम्.

That, I would say, is गीता’s recipe for परं श्रेयः !

शुभमस्तु !

-o-O-o-

P.S. – I have not given meanings of the verses. Giving the meanings would have interrupted the flow of thoughts and would make the write-up too long. People, who need to know the meanings can read in books of गीता with meanings of verses. I am giving links to my posts on those few verses, which  have been covered already in my verse-by-verse study so far.

Verses quoted from गीता, in the order of their occurrence in the above write-up – 2’7, 3’2, 6’46, 7’3, 6’45, 18’53, 3’27, 18’16, 5’8, 16’14, 16’15, 3’39, 2’62, 2’63, 5’16, 13’7, 13’8, 13’9, 13’10, 13’11, 16’1, 16’2, 16’3, 18’42, 18’43, 4’35, 4’34, 5’7, 2’61, 3’26, 2’57, 2’59, 2’68, 15’9, 17’14, 17’15, 17’16, 17’17, 2’56, 6’29, 6’30, 6’31, 6’32, 2’38, 6’16, 6’17, 6’15, 9’22, 9’34, 18’66, 6’33, 6’35, 6’36, 2’4. Verses quoted in the linked article on परिग्रहापरिग्रहयोः 4’21, 6’10, 17’16 and 18’53.

Above index of verses in the order of their occurrence in गीता – 2’4, 2’7, 2’38,  2’56, 2’57, 2’59, 2’61, 2’62, 2’63, 2’68, 3’2, 3’26, 3’27, 3’39, 4’21, 4’34, 4’35, 5’7, 5’8, 5’16, 6’10, 6’15, 6’16, 6’17, 6’29, 6’30, 6’31, 6’32, 6’33, 6’35, 6’36, 6’45, 6’46, 7’3, 9’22, 9’34, 13’7, 13’8, 13’9, 13’10, 13’11, 15’9, 16’1, 16’2, 16’3, 16’14, 16’15, 17’14, 17’15, 17’16, 17’17, 18’16, 18’42, 18’43, 18’53, 18’66.

 


Categories: Classical Literature

परिग्रहापरिग्रहयोः

Sun, 08/28/2016 - 01:16

I am working on another article “गीता, a recipe for परं श्रेयः ?” There I came to the words परिग्रहः and अपरिग्रहः. In गीता they occur at three places, निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः | शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम् (4’21) योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः | एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः (6’10) अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् | विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते (18’53). I realize that I must understand परिग्रहः and अपरिग्रहः more clearly. It would be good to find from the dictionary the meanings of परिग्रह, अपरिग्रह starting with ग्रह्, ग्रहः.

ग्रह् 9 U. (In Vedic literature ग्रभ्; गृह्णाति, जग्राह, अग्र- हीत्, ग्रहीतुम्, गृहीत caus. ग्राहयति; desid. जिवृक्षति) 1 To seize, take, take or catch hold of, lay hold of, catch, grasp; तयोर्जग्रहतुः पादान् राजा राज्ञी च मागधी R.1.57; आलाने गृह्यते हस्ती वाजी वल्गासु गृह्यते Mk.1.5; तं कण्ठे जग्राह K.363. पाणिं गृहीत्वा, चरणं गृहीत्वा &c. -2 To receive, take, accept, exact; प्रजानामेव भूत्यर्थं स ताभ्यो बलिमग्रहीत् R.1.18; Ms.7.124; 9.162. -3 To apprehend, capture, take prisoner. बन्दिग्राहं गृहीत्वा V.1; यांस्तत्र चोरान् गृह्णीयात् Ms.8.34. -4 To arrest, stop, catch; अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते Bg.6.35. -5 To captivate, attract; महाराजगृहीत- हृदयया मया V.4; हृदये गृह्यते नारी Mk.1.5; माधुर्यमीष्टे हरिणान् ग्रहीतुम् R.18.13. -6 To win over, persuade, induce to one’s side; लुब्धमर्थेन गृह्णीयात् Chāṇ.33; Pt.1.69,184. -7 (Hence) To please, gratify, satisfy, propitiate; ग्रहीतुमार्यान् परिचर्यया मुहुर्महानुभावा हि नितान्तमर्थिनः Śi.1.17,33. -8 To affect; seize or possess (as a demon, spirit &c.); as in पिशाचगृहीत, वेतालगृहीत. -9 To assume, take; द्युतिमग्रहीद् ग्रहगणः Śi.9.23; Bk.19.29. -10 To learn, know, recognize, understand; युवतीजनैर्जग्रहे मुनि- प्रभावः Ki.1.8; Pt.1.43. -11 To regard, consider, believe, take for; मयापि मृत्पिण्डबुद्धिना तथैव गृहीतम् Ś.6; परिहासविजल्पितं सखे परमार्थेन न गृह्यतां वचः Ś.2.19; एवं जनो गृह्णाति M.1; Mu.3. -12 To catch or perceive (as by an organ of sense); ज्यानिनादमथ गृह्णती तयोः R.11.15. -13 To master, grasp, comprehend; न्यस्ताक्षरामक्षरभूमि- कायां कार्त्स्न्येन गृह्णाति लिपिं न यावत् R.18.46. -14 To guess, conjecture, infer; नेत्रवक्त्रविकारैश्च गृह्यते$न्तर्गतं मनः Ms.8.26. -15 To utter, mention (as a name); यदि मयान्यस्य नामापि न गृहितम् K.35; न तु नामापि गृह्णीयात् पत्यौ प्रेते परस्य तु Ms.5.157. -16 To buy, purchase; कियता मूल्येनैतत्पुस्तकं गृहीतम् Pt.2; Y.2.169; Ms.8.21. -17 To deprive (one) of, take away from, rob or seize away; यथा रणे प्राणान् बहूनामग्रहीद् द्विषाम् Bk.9.9;15.63. -18 To wear, put on (as clothes &c.); वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरो$पराणि Bg.2.22. -19 To conceive. -20 To observe (as a fast). -21 To eclipse. -22 To undertake, undergo, begin. -23 To take up, draw (water.); अपस्फुरं गृभायत सोममिन्द्राय पातवे Rv.8.69.1. -24 To stop, intercept. -25 To withdraw, to draw back; यथोर्णनाभिः सृजते गृह्णते Muṇḍa.1.7. -26 To include. -27 To receive hospitably (as a guest). [The senses of this root may be variously modified according to the noun with which it is joined]. -Caus. 1 To cause to take, catch, seize or accept. -2 To give away in marriage; अयाचितारं न हि देवदेवमद्रिः सुतां ग्राहयितुं शशाक Ku.1.52. -3 To teach, make one acquainted with. -4 To make one take, deliver over to. -5 To become familiar with; -With अनुसम् to salute humbly. -अप to take away, tear off. -अभि to seize forcibly. -II. 1 P., 10 U. (ग्रहति, ग्राहयति-ते) To take, receive, &c.

ग्रहः [ग्रह्-अच्] 1 Seizing, grasping, laying hold of, seizure, रुरुधुः कचग्रहैः R.19.31. -2 A grip, grasp, hold; विक्रम्य कौशिकं खड्गं मोक्षयित्वा ग्रहं रिपोः Mb.3.157.11; कर्कटकग्रहात् Pt.1.26. -3 Taking, receiving, accepting; receipt. -4 Stealing, robbing; अङ्गुलीग्रन्थिभेदस्य छेदयेत्प्रथमे ग्रहे Ms.9.277; so गोग्रहः. -5 Booty, spoil. -6 Eclipse; see ग्रहण. -7 A planet, (sometimes more particularly ‘Rāhu’; वध्यमाने ग्रहेणाथ आदित्ये मन्युराविशत् Mb.1.24.7.) (the planets are nine :– सूर्यश्चन्द्रो मङ्गलश्च बुधश्चापि बृहस्पतिः । शुक्रः शनैश्चरो राहुः केतुश्चेति ग्रहा नव ॥); नक्षत्रताराग्रहसंकुलापि (रात्रिः) R.6.22;3.13;12.28; गुरुणा स्तनभारेण मुखचन्द्रेण भास्वता । शनैश्चराभ्यां पादाभ्यां रेजे ग्रहमयीव सा ॥ Bh.1.17. -8 Mentioning; utterance, repeating (as of a name) नामजातिग्रहं त्वेषामभिद्रोहेण कुर्वतः Ms.8.271; Amaru.85. -9 A shark, crocodile. -10 An imp in general. -11 A particular class of evil demons supposed to seize upon children and produce convulsions &c. cf. Mb. Crit. ed. 3.219.26; कृष्णग्रहगृहीतात्मा न वेद जगदीदृशम् Bhāg.7.4.38. -12 Apprehension, perception; ज्योतिश्चक्षुर्गुणग्रहः. …… श्रोत्रं गुणग्रहः Bhāg.2.1.21-22. -13 An organ or instrument of apprehension; Bṛi. Up.3.2.1. -14 Tenacity, perseverance, persistence; नृणां स्वत्वग्रहो यतः Bhāg.7.14.11. -15 Purpose, design. -16 Favour, patronage. -17 The place of a planet in the fixed zodiac.-18 The number ‘nine’. -19 Any state of mind which proceeds from magical influences. -20 A house. -21 A spoonful, ladleful; ग्रहान्त्सोमस्य मिमते द्वादश Rv.1.114.5. -22 A ladle or vessel; चमसानां ग्रहाणां च शुद्धिः प्रक्षालनेन तु Ms.5.116. -23 The middle of a bow. -24 A movable point in the heavens. -25 Keeping back, obstructing. -26 Taking away, depriving; प्राण˚ Pt.1.295. -27 Preparation for war; ग्रहो$वग्रहनिर्बन्धग्रहणेषु रणोद्यमे । सूर्यादौ पूतनादौ च सैंहिकेये$पि तत् त्रिषु । Nm. -28 A guest (अतिथि); यथा सिद्धस्य चान्नस्य ग्रहायाग्रं प्रदीयते Mb.13.1.6. -29 Imprisoning, imprisonment; Mb.13.136.11.

परिग्रहः 1 Seizing, holding, taking, grasping; आसनरज्जुपरिग्रहे R.9.46; शङ्कापरिग्रहः Mu.1 ‘taking or entertaining a doubt’. -2 Surrounding, enclosing, encircling, fencing round. -3 Putting on, wrapping round (as a dress); मौलिपरिग्रहः R.18.38. -4 Assuming, taking; मानपरिग्रहः Amaru.97; विवाहलक्ष्मी˚ U.4. -5 Receiving, taking, accepting, acceptance; भौमो मुनेः स्थानपरिग्रहो$यम् R.13.36; अर्ध्यपरिग्रहान्ते 7;12.16; Ku. 6.53; विद्यापरिग्रहाय Māl.1; so आसनपरिग्रहं करोतु देवः U.3 ‘your majesty will be pleased to take a seat or sit down’. -6 Possessions, property, belongings; त्यक्तसर्वपरिग्रहः Bg. 4.21; R.15.55; V.4.26. -7 Taking in marriage, marriage; नवे दारपरिग्रहे U.1.19; Māl.5.27; असंशयं क्षत्रपरिग्रहक्षमा Ś.1.22; न हि गणयति क्षुद्रो जन्तुः परिग्रहफल्गुताम् Bh.1.9. -8 A wife, queen; प्रयतपरिग्रहद्वितीयः R.1.95,92;9.14; 11.33;16.8; Ś.5.28,31; परिग्रहबहुत्वे$पि Ś.3.19; प्राप श्रियं मुनिवरस्य परिग्रहो$सौ Rām. Ch. -9 Taking under one’s protection, favouring; धन्याः स्मो वः परिग्रहात् U.7. 11; M.1.13; कुर्वन्ति पाण्डवपरिग्रहमेव पौराः Pañch.1.2. -10 Attendants, followers, train, retinue, suite; परिग्रहेण सर्वेण कोषेण च महीयसा Śiva.B.8.4. -11 A household, family, members of a family. -12 The seraglio or household of a king, harem. -13 Anything received, a present; राजपरिग्रहो$यम् Ś.1. -14 Assent, consent. -15 Taking possession of, acquiring. -16 A claim. -17 Entertaining, honouring, receiving (a guest &c.). Mb.1.195.1. -18 An entertainer. -19 Assistance. -20 A husband. -21 Respect, reverence.-22 Grace, favour. -23 Comprehension, understanding. -24 Undertaking, performing. -25 Subjugation; धर्षितो मत्परिग्रहः Mb.12.32.55. -26 Dominion.-27 Punishment. -28 Connection, relation. -29 Summing up, totality. -3 A house, residence. -31 Removing, taking away. -32 A curse; निर्मुक्तनिष्ठुरपरिग्रहपाशबन्धः Rām. Ch. (cf. पत्नीपरिजनादानमूलशापाः परिग्रहाः Ak.). -33 (In Ved. gram.) The double mention of a word both before and after इति. -34 The form which precedes इति. -35 Root, origin. -36 The eclipse of the sun or moon. -37 An oath. -38 The rear of an army. -39 N. of Viṣṇu.-40 The body; आश्रयन्त्याः स्वभावेन मम पूर्वपरिग्रहम् Mb.12. 32.57. (com. स्वभावेन चित्तेन मम परिग्रहं शरीरं आश्रयन्त्याः). -41 Administration; राज्यपरिग्रहः Mb.12.32.51.

अपरिग्रह a. Without possessions or belonging, attendants &c; Without a wife; तदाप्रभृत्येव विमुक्तसङ्गः पतिः पशूनामपरिग्रहो$भूत Ku.1.53. quite destitute, as in निराशीरपरिग्रहः Bg.6.1. -हः 1 Non-acceptance, rejection, renunciation, one of the several kinds of yamas (mental restraints) stated in Yogaśāstra by Patañjali. -2 Destitution, poverty.

It is interesting to note that number of meanings of परिग्रहः are more than those of ग्रहः. This would be so, because the prefix परि has its own shades of meaning.

From उपसर्गवृत्तिः – परीत्युपसर्गः समन्ततो भावः, व्याप्तिः, दोष-आख्यान-उपरभूषण-पूजा-आवर्जन-आलिङ्गन-निवसन-व्याधि-शोक-वीप्सासु अर्थेषु

Actually, since अपरिग्रहः is like an antonym of परिग्रहः, number of meanings of अपरिग्रहः should be as many as of परिग्रहः . Though number of meanings of अपरिग्रहः detailed in the dictionary are less, the meanings “non-acceptance, rejection, renunciation” themselves merit appreciation of the nuances in the shades of their meanings.

Since one meaning of अपरिग्रहः is renunciation, it becomes synonymous with त्याग. Of course अपरिग्रहः is much more than त्यागः.

त्यागः [त्यज्-भावे घञ्] 1 Leaving, forsaking, abandoning, deserting, separation; न माता न पिता न स्त्री न पुत्रस्त्यागमर्हति Ms.8.389;9.79. -2 Giving up, resigning, renouncing; Ms.1.112; सर्वकर्मफलत्यागं ततः कुरु यतात्मवान् Bg.12.11. -3 Gift, donation, giving away as charity; करे श्लाघ्यस्त्याग Bh.2.65; वित्तं त्यागनियुक्तम् (दुर्लभम्) H. 1.139; त्यागाय संभृतार्थानाम् R.1.7; Pt.1.169. -4 Liberality, generosity; Ms.2.97; R.1.22. -5 Secretion, excretion. -6 Dismissing, discharging. -7 Sacrificing oneself; मिथो यत् त्यागमुभयासो अग्मन् Rv.4.24.3. -8 A sage.

Looking back at the three श्लोक-s in गीता, निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः | शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम् (4’21) योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः | एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः (6’10) अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् | विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते (18’53) one can see that there is so much in common between (4’21) and (6’10). The words निराशीः and यतचित्तात्मा are there in both. It is त्यक्तसर्वपरिग्रहः in (4’21) and अपरिग्रहः in (6’10). They also sound to be synonymous.

I think this is good enough study of परिग्रहः and अपरिग्रहः.

शुभमस्तु !

-o-O-o-


Categories: Classical Literature

|| श्रेयः परमवाप्स्यथ ||

Mon, 08/22/2016 - 14:47

मन्येऽहं परं श्रेयः इति परमार्थः | गीतामुपदिशतः भगवतः प्रायः अयमेव निश्चयः यदर्जुनस्य परं श्रेयः भवेत् |

There is this phrase श्रेयः परमवाप्स्यथ in 3’11. Synonym for परं श्रेयः would be परमार्थः. In all his advocacy श्रीकृष्णभगवान् wished not just that Arjun be motivated back to fight the battle, but also that Arjun should understand the highest or most sublime truth.

मम कश्चित्प्रयासोऽत्र संकलने परमार्थसाधनायाः तच्छ्रेयसश्च निर्देशकानां श्लोकानाम् |

Here is some attempt of mine to compile all verses which dwell in परमार्थसाधना and its श्रेयः.

श्लोकानां चयने विचारितं किमिति परमार्थः, कथं प्राप्यतेऽयम्, किं तस्य श्रेयः, कदा सिध्यति परमार्थः, कः परमार्थमर्हति | परस्मै श्रेयसे किं कर्तव्यं किमकर्तव्यञ्च |

When compiling the verses, the considerations have been what is परमार्थ, how one attains it, when does it culminate, who merits it, what are the do’s and don’ts.

प्रथमंस्तु किमिति परमार्थः 1 the highest or most sublime truth, true spiritual knowledge, knowledge about Brahman or the Supreme Spirit; इदं हि तत्त्वं परमार्थभाजाम् Mv.7.2. -2 truth, reality, earnestness; परिहासविजल्पितं सखे परमार्थेन न गृह्यतां वचः Ś.2.19; oft in comp. in the sense of ‘true’ or ‘real’. ˚मत्स्याः R.7.4. Mv.4.3. -3 any excellent or important object. -4 the best sense. -5 the best kind of wealth. ˚दरिद्र really poor; Mk. ˚भाज a. partaking of the highest truth; Mv. ˚विद् a philosopher.

परम-शब्दान्विताः केचन सामासिकशब्दाः Some compound words containing परम as a component word. –

  1. -आत्मन् m. the Supreme Spirit or Brahman; न च योगविधेर्नवेतरः स्थिरधीरा परमात्मदर्शनात् R.8.22; स्वर्गापवर्गयो- र्मार्गमामनन्ति मनीषिणः । यदुपास्तिमसावत्र परमात्मा निरूप्यते ॥ Kusum.
  2. -आनन्दः ‘supreme felicity’, Supreme Spirit.
  3. -ईशः an epithet of Viṣṇu.
  4. -ईश्वरः 1 an epithet of Viṣṇu. -2 of Indra. -3 of Śiva. -4 the Almighty god, the Supreme Being. -5 N. of Brahman. -6 a universal monarch, sovereign of the world; see चक्रवर्तिन्.
  5. -गतिः f. 1 any chief object or refuge (as a god). -2 final beatitude, emancipation.
  6. -तत्त्वम् the highest truth.
  7. -धर्मात्मन् a. very dutiful, virtuous.
  8. -पदम् 1 the best position, highest rank. -2 final beatitude; विष्णोः पदे परमे मध्व उत्सः Rv.1.154.5.
  9. -परम a. most excellent of all.
  10. -पुरुषः, -पूरुषः the Supreme Spirit.
  11. -ब्रह्मन् n. the Supreme Spirit.
  12. -हंसः an ascetic of the highest order, one who has controlled and subdued all his senses by abstract meditation; cf. कुटीचक; कुटीचको बहूदकः हंसश्चैव तृतीयकः । चतुर्थः परमो हंसो यो यः पश्चात् स उत्तमः ॥ Hārītāsmṛiti. ˚परिव्राजकाचार्यः N. of Śaṅkarāchārya.

अथाधः सारवतः शब्दान्वयाः | ते येभ्यः श्लोकेभ्यः तेऽप्युद्धृताः | Here below are phrases related to परमार्थ. The verses from which the phrases are compiled are also quoted.

(1) उभयोरपि अन्तो दृष्टस्तत्त्वदर्शिभिः – नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः । उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः ॥ २- १६॥

(2) बुद्धियोगः तेन न कर्मबन्धः – एषा तेऽभिहिता साङ्ख्ये बुद्धिर्योगे त्विमां शृणु ।
बुद्ध्या युक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि ॥ २- ३९॥

(3) धर्मस्य स्वल्पमपि महतः भयात्त्रायते – स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात् ॥ २- ४०॥

(4) निस्त्रैगुण्यो निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान् भव – निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन । निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान् ॥ २- ४५॥

(5) कर्मफलहेतुर्मा भूः | समत्वं योग उच्यते – कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन ।
मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि ॥ २- ४७॥ योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय । सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते ॥ २- ४८॥

(6) योगः कर्मसु कौशलम् – बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते । तस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम् ॥ २- ५०॥
(7) अनामयं पदं गच्छन्ति – कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः । जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम् ॥ २- ५१॥
(8) निर्वेदं गन्तासि – यदा ते मोहकलिलं बुद्धिर्व्यतितरिष्यति । तदा गन्तासि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च ॥ २- ५२॥
(9) समाधौ अचला बुद्धिः तदा योगः – श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला । समाधावचला बुद्धिस्तदा योगमवाप्स्यसि ॥ २- ५३॥

(10) स्थितप्रज्ञस्य समाधिस्थस्य का भाषा | स्थितधीः किं प्रभाषेत किमासीत व्रजेत किम् ॥ २- ५४॥ – प्रजहाति यदा कामान्सर्वान्पार्थ मनोगतान् । आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते ॥ २- ५५॥ दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः । वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते ॥ २- ५६॥ यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम् । नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ २- ५७॥ यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ २- ५८॥ विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः ।
रसवर्जं रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते ॥ २- ५९॥ वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ २- ६१॥ तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ २- ६८॥ या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी । यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः ॥ २- ६९॥ आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत् । तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमाप्नोति न कामकामी ॥ २- ७०॥ विहाय कामान्यः सर्वान्पुमांश्चरति निःस्पृहः ।
निर्ममो निरहङ्कारः स शान्तिमधिगच्छति ॥ २- ७१॥ एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति । स्थित्वास्यामन्तकालेऽपि ब्रह्मनिर्वाणमृच्छति ॥ २- ७२॥

(11) कर्मयोगं मुक्तसङ्गः समाचर – यस्त्विन्द्रियाणि मनसा नियम्यारभतेऽर्जुन । कर्मेन्द्रियैः कर्मयोगमसक्तः स विशिष्यते ॥ ३- ७॥ कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्गः समाचर ॥ ३- ९॥

(12) देवान् भावयत परं श्रेयः अवाप्स्यथ – देवान्भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः । परस्परं भावयन्तः श्रेयः परमवाप्स्यथ ॥ ३- ११॥

(13) कर्म असक्तः आचरन् पूरुषः परमाप्नोति – तस्मादसक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर ।
असक्तो ह्याचरन्कर्म परमाप्नोति पूरुषः ॥ ३- १९॥

(14) कर्मणा एव संसिद्धिः आस्थीयते – कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः ।
(15) युक्तः सम्पश्यन् विद्वान् लोकसंग्रहमपि कर्तुमर्हति – लोकसंग्रहमेवापि सम्पश्यन्कर्तुमर्हसि ॥ ३- २०॥ न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम् । जोषयेत्सर्वकर्माणि विद्वान्युक्तः समाचरन् ॥ ३- २६॥

(16) तत्त्ववित् न सज्जते – तत्त्ववित्तु महाबाहो गुणकर्मविभागयोः । गुणा गुणेषु वर्तन्त इति मत्वा न सज्जते ॥ ३- २८॥

(17) अध्यात्मचेताः विगतज्वरः – मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा । निराशीर्निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरः ॥ ३- ३०॥

(18) भगवतः मतमनुतिष्ठन् कर्मभिः मुच्यते – ये मे मतमिदं नित्यमनुतिष्ठन्ति मानवाः । श्रद्धावन्तोऽनसूयन्तो मुच्यन्ते तेऽपि कर्मभिः ॥ ३- ३१॥

(19) रागद्वेषयोः वशं न आगच्छेत् – इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ । तयोर्न वशमागच्छेत्तौ ह्यस्य परिपन्थिनौ ॥ ३- ३४॥

(20) स्वधर्मः श्रेयान् – श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात् । स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः ॥ ३- ३५॥

(21) इन्द्रियाणि नियम्य कामं प्रजहि – तस्मात्त्वमिन्द्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ । पाप्मानं प्रजहि ह्येनं ज्ञानविज्ञाननाशनम् ॥ ३- ४१॥

(22) स तु बुद्धेः परतः – इन्द्रियाणि पराण्याहुरिन्द्रियेभ्यः परं मनः । मनसस्तु परा बुद्धिर्यो बुद्धेः परतस्तु सः ॥ ३- ४२॥

(23) आत्मना आत्मानं संस्तभ्य कामं जहि – एवं बुद्धेः परं बुद्ध्वा संस्तभ्यात्मानमात्मना । जहि शत्रुं महाबाहो कामरूपं दुरासदम् ॥ ३- ४३॥

(24) यः मां तत्त्वतः वेत्ति सः पुनर्जन्म न एति, मामेति – जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः । त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोऽर्जुन ॥ ४- ९॥

(25) बहवः ज्ञानतपसा पूताः मद्भावमागताः – वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः । बहवो ज्ञानतपसा पूता मद्भावमागताः ॥ ४- १०॥

(26) यः मामभिजानाति सः कर्मभिः न बध्यते – न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा । इति मां योऽभिजानाति कर्मभिर्न स बध्यते ॥ ४- १४॥

(27) यः कर्मणि अकर्म पश्येत् स युक्तः स बुद्धिमान् – कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः । स बुद्धिमान्मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत् ॥ ४- १८॥
(28) ज्ञानाग्निदग्धकर्मा सः पण्डितः – यस्य सर्वे समारम्भाः कामसङ्कल्पवर्जिताः । ज्ञानाग्निदग्धकर्माणं तमाहुः पण्डितं बुधाः ॥ ४- १९॥
(29) कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि सः नैव किञ्चित्करोति – त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं नित्यतृप्तो निराश्रयः । कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि नैव किञ्चित्करोति सः ॥ ४- २०॥
(30) कर्म कुर्वन् किल्बिषं न आप्नोति – निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः । शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम् ॥ ४- २१॥
(31) कृत्वापि न निबध्यते – यदृच्छालाभसन्तुष्टो द्वन्द्वातीतो विमत्सरः । समः सिद्धावसिद्धौ च कृत्वापि न निबध्यते ॥ ४- २२॥
(32) यज्ञायाचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते – गतसङ्गस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः । यज्ञायाचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते ॥ ४- २३॥
(33) ब्रह्म एव गन्तव्यम् – ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविर्ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम् । ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना ॥ ४- २४॥

(34) अपरे दैवमेव पर्युपासते, अपरे यज्ञमुपजिह्वति, अन्ये इन्द्रियाणि संयमाग्निषु जुह्वति, अन्ये विषयान् इन्द्रियाग्निषु जुह्वति, अपरे सर्वाणीन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि च ज्ञानदीपिते आत्मसंयमयोगाग्नौ जुह्वति अपरे द्रव्ययज्ञाः, तपोयज्ञाः, योगयज्ञाः स्वाध्यायज्ञानयज्ञाः, अपरे प्राणमापाने जुह्वति, अपरे अपानं प्राणे, (अपरे) प्राणायामपरायणाः, अपरे नियताहाराः एते सर्वे यज्ञविदः सनातनं ब्रह्म यान्ति – दैवमेवापरे यज्ञं योगिनः पर्युपासते । ब्रह्माग्नावपरे यज्ञं यज्ञेनैवोपजुह्वति ॥ ४- २५॥ श्रोत्रादीनीन्द्रियाण्यन्ये संयमाग्निषु जुह्वति । शब्दादीन्विषयानन्य इन्द्रियाग्निषु जुह्वति ॥ ४- २६॥ सर्वाणीन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि चापरे । आत्मसंयमयोगाग्नौ जुह्वति ज्ञानदीपिते ॥ ४- २७॥ द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथापरे ।
स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च यतयः संशितव्रताः ॥ ४- २८॥ अपाने जुह्वति प्राणं प्राणेऽपानं तथापरे ।
प्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणायामपरायणाः ॥ ४- २९॥ अपरे नियताहाराः प्राणान्प्राणेषु जुह्वति ।
सर्वेऽप्येते यज्ञविदो यज्ञक्षपितकल्मषाः ॥ ४- ३०॥ यज्ञशिष्टामृतभुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम् ॥ ४- ३१॥
(35) अखिलं कर्म ज्ञाने परिसमाप्यते – एवं बहुविधा यज्ञा वितता ब्रह्मणो मुखे । कर्मजान्विद्धि तान्सर्वानेवं ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे ॥ ४- ३२॥ श्रेयान्द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञः परन्तप । सर्वं कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते ॥ ४- ३३॥
(36) ज्ञानिनः तत्त्वदर्शिनः यज्ज्ञानं उपदेक्ष्यन्ति तज्ज्ञात्वा – यज्ज्ञात्वा न पुनर्मोहमेवं यास्यसि पाण्डव । येन भूतान्यशेषेण द्रक्ष्यस्यात्मन्यथो मयि ॥ ४- ३५॥ अपि चेदसि पापेभ्यः सर्वेभ्यः पापकृत्तमः । सर्वं ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं सन्तरिष्यसि ॥ ४- ३६॥ यथैधांसि समिद्धोऽग्निर्भस्मसात्कुरुतेऽर्जुन । ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा ॥ ४- ३७॥ ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिमचिरेणाधिगच्छति ॥ ४- ३९॥ योगसंन्यस्तकर्माणं ज्ञानसञ्छिन्नसंशयम् ।
आत्मवन्तं न कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय ॥ ४- ४१॥
(37) योगमातिष्ठ उत्तिष्ठ – तस्मादज्ञानसम्भूतं हृत्स्थं ज्ञानासिनात्मनः । छित्त्वैनं संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ भारत ॥ ४- ४२॥

(38) यो न द्वेष्टि न काङ्क्षति स निर्द्वन्द्वः नित्यसंन्यासी बन्धात्प्रमुच्यते – ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी यो न द्वेष्टि न काङ्क्षति । निर्द्वन्द्वो हि महाबाहो सुखं बन्धात्प्रमुच्यते ॥ ५- ३॥

(39) योगयुक्तः मुनिः नचिरेण ब्रह्म अधिगच्छति – योगयुक्तो मुनिर्ब्रह्म नचिरेणाधिगच्छति ॥ ५- ६॥ योगयुक्तो विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेन्द्रियः । सर्वभूतात्मभूतात्मा कुर्वन्नपि न लिप्यते ॥ ५- ७॥ नैव किञ्चित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित् ।

(40) युक्तः पापेन न लिप्यते, नैष्ठिकीं शान्तिमाप्नोति – ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः । लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा ॥ ५- १०॥ कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैरिन्द्रियैरपि । योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वात्मशुद्धये ॥ ५- ११॥ युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा शान्तिमाप्नोति नैष्ठिकीम् ।

(41) वशी सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्य नैव कुर्वन्न कारयन् सुखं आस्ते – सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्यास्ते सुखं वशी । नवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वन्न कारयन् ॥ ५- १३॥

(42) येषां अज्ञानं नाशितम् तेषां परं ज्ञानं प्रकाशयति – ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः । तेषामादित्यवज्ज्ञानं प्रकाशयति तत्परम् ॥ ५- १६॥
(43) ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः अपुनरावृत्तिं गच्छन्ति – तद्बुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत्परायणाः ।
गच्छन्त्यपुनरावृत्तिं ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः ॥ ५- १७॥
(44) पण्डिताः समदर्शिनः – विद्याविनयसम्पन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि । शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः ॥ ५- १८॥
(45) येषां मनः साम्ये स्थितं तैः सर्गो जितः – इहैव तैर्जितः सर्गो येषां साम्ये स्थितं मनः ॥ ५- १९॥
(46) ते ब्रह्मणि स्थिताः – निर्दोषं हि समं ब्रह्म तस्माद् ब्रह्मणि ते स्थिताः ॥ ५- १९॥

न प्रहृष्येत्प्रियं प्राप्य नोद्विजेत्प्राप्य चाप्रियम् । स्थिरबुद्धिरसम्मूढो ब्रह्मविद् ब्रह्मणि स्थितः ॥ ५- २०॥
(47) ब्रह्मयोगयुक्तात्मा अक्षयं सुखमश्नुते – बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा विन्दत्यात्मनि यत्सुखम् ।
स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखमक्षयमश्नुते ॥ ५- २१॥
(48) बुधः संस्पर्शजेषु भोगेषु न रमते – ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव ते ।
आद्यन्तवन्तः कौन्तेय न तेषु रमते बुधः ॥ ५- २२॥  
(49) युक्तः नरः सुखी – शक्नोतीहैव यः सोढुं प्राक्शरीरविमोक्षणात् । कामक्रोधोद्भवं वेगं स युक्तः स सुखी नरः ॥ ५- २३॥  
(50) ब्रह्मभूतो योगी ब्रह्मनिर्वाणमधिगच्छति – योऽन्तःसुखोऽन्तरारामस्तथान्तर्ज्योतिरेव यः । स योगी ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मभूतोऽधिगच्छति ॥ ५- २४॥

(51) सर्वभूतहिते रताः ऋषयः ब्रह्मनिर्वाणम् लभन्ते – लभन्ते ब्रह्मनिर्वाणमृषयः क्षीणकल्मषाः । छिन्नद्वैधा यतात्मानः सर्वभूतहिते रताः ॥ ५- २५॥
(52) यतचेतसाम् यतीनां अभितो ब्रह्मनिर्वाणं वर्तते – कामक्रोधवियुक्तानां यतीनां यतचेतसाम् । अभितो ब्रह्मनिर्वाणं वर्तते विदितात्मनाम् ॥ ५- २६॥
(53) मोक्षपरायणः मुनिः सदा मुक्त एव – स्पर्शान्कृत्वा बहिर्बाह्यांश्चक्षुश्चैवान्तरे भ्रुवोः ।
प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ ॥ ५- २७॥ यतेन्द्रियमनोबुद्धिर्मुनिर्मोक्षपरायणः ।
विगतेच्छाभयक्रोधो यः सदा मुक्त एव सः ॥ ५- २८॥
(54) मां सर्वलोकमहेश्वरम् सर्वभूतानां सुहृदं ज्ञात्वा शान्तिमृच्छति – भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम् । सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति ॥ ५- २९॥
(55) यः कर्मफलं अनाश्रितः कार्यं कर्म करोति स संन्यासी च योगी च – अनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः । स संन्यासी च योगी च न निरग्निर्न चाक्रियः ॥ ६- १॥

(56) तदा योगारूढः उच्यते – यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते । सर्वसङ्कल्पसंन्यासी योगारूढस्तदोच्यते ॥ ६- ४॥

(57) जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः – जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः ॥ ६- ७॥
(58) समाहितः युक्तः योगी इत्युच्यते – शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः ॥ ६- ७॥ (59) समबुद्धिः युक्तः योगी विशिष्यते – ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थो विजितेन्द्रियः ।
समलोष्टाश्मकाञ्चनः ॥ ६- ८॥ सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु । साधुष्वपि च पापेषु समबुद्धिर्विशिष्यते ॥ ६- ९॥

(60) योगी एकाकी यतचित्तात्मा युञ्जीत – योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः । एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः ॥ ६- १०॥
(61) आत्मानं सदा एवं युञ्जन् योगी मत्संस्थाम् निर्वाणपरमां शान्तिं अधिगच्छति – शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः । नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम् ॥ ६- ११॥ तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः । उपविश्यासने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये ॥ ६- १२॥ समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः । सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन् ॥ ६- १३॥ प्रशान्तात्मा विगतभीर्ब्रह्मचारिव्रते स्थितः । मनः संयम्य मच्चित्तो युक्त आसीत मत्परः ॥ ६- १४॥ युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी नियतमानसः । शान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति ॥ ६- १५॥
(62) कर्मसु युक्तचेष्टस्य योगो भवति दुःखहा – नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनश्नतः । न चातिस्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन ॥ ६- १६॥ युक्ताहारविहारस्य  युक्तचेष्टस्य कर्मसु ।
युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा ॥ ६- १७॥ यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते ।
निःस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा ॥ ६- १८॥
(63) किमिति योगसंज्ञितम् – यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया । यत्र चैवात्मनात्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति ॥ ६- २०॥ सुखमात्यन्तिकं यत्तद् बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम् । वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः ॥ ६- २१॥ यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः । यस्मिन्स्थितो न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते ॥ ६- २२॥ तं विद्याद् दुःखसंयोगवियोगं योगसंज्ञितम् । स निश्चयेन योक्तव्यो योगोऽनिर्विण्णचेतसा ॥ ६- २३॥

(64) एनं प्रशान्तमनसं योगिनं ब्रह्मभूतं सुखमुपैति, एवं युञ्जन् योगी अत्यन्तं सुखमश्नुते – सङ्कल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः । मनसैवेन्द्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः ॥ ६- २४॥ शनैः शनैरुपरमेद् बुद्ध्या धृतिगृहीतया । आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत् ॥ ६- २५॥ यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम् । ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत् ॥ ६- २६॥ प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम् । उपैति शान्तरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम् ॥ ६- २७॥ युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी विगतकल्मषः । सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं सुखमश्नुते ॥ ६- २८॥

(65) सर्वत्र समदर्शनः सर्वथा वर्तमानोऽपि मयि वर्तते | यः सर्वत्र समं पश्यति सः परमः योगी मतः – सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि । ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः ॥६-२९॥ यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति । तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति ॥६-३०॥ सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः । सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तते ॥६-३१॥ आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन । सुखं वा यदि वा दुःखं स योगी परमो मतः ॥६-३२॥

(66) दुर्निग्रहं चलम् मनः अभ्यासेन वैराग्येण च गृह्यते – असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम् । अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते ॥ ६- ३५॥
(67) योगः यतता वश्यात्मना उपायतः अवाप्तुं शक्यः – असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः । वश्यात्मना तु यतता शक्योऽवाप्तुमुपायतः ॥ ६- ३६॥

(68) प्रयत्नाद्यतमानः संशुद्धकिल्बिषः अनेकजन्मसंसिद्धः योगी परां गतिम् याति – प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्बिषः । अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम् ॥६-४५॥

(69) तस्माद्योगी भवार्जुन – तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिकः । कर्मिभ्यश्चाधिको योगी ॥ ६- ४६॥
(70) यो मां श्रद्धावान्भजते स मे युक्ततमो मतः – योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना ।
श्रद्धावान्भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः ॥ ६- ४७॥

(71) ये मामेव प्रपद्यन्ते ते एतां मम गुणमयीं मायाम् तरन्ति – दैवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया । मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते ॥ ७- १४॥

(72) सर्वं वासुदेवः इति ज्ञानवान् सुदुर्लभः महात्मा बहूनां जन्मनामन्ते मां प्रपद्यते – बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान्मां प्रपद्यते । वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः ॥ ७- १९॥

(73) येषां पुण्यकर्मणाम् जनानां पापं त्वन्तगतं ते द्वन्द्वमोहनिर्मुक्ता दृढव्रताः मां भजन्ते – येषां त्वन्तगतं पापं जनानां पुण्यकर्मणाम् । ते द्वन्द्वमोहनिर्मुक्ता भजन्ते मां दृढव्रताः ॥ ७- २८॥

(74) ये मामाश्रित्य जरामरणमोक्षाय यतन्ति ते तत् ब्रह्म कृत्स्नमध्यात्मं अखिलं कर्म च विदुः | ये च मां साधिभूताधिदैवं साधियज्ञं विदुः ते युक्तचेतसः मां प्रयाणकालेऽपि च विदुः – जरामरणमोक्षाय मामाश्रित्य यतन्ति ये । ते ब्रह्म तद्विदुः कृत्स्नमध्यात्मं कर्म चाखिलम् ॥७-२९॥ साधिभूताधिदैवं मां साधियज्ञं च ये विदुः । प्रयाणकालेऽपि च मां ते विदुर्युक्तचेतसः ॥७-३०॥

(75) अन्तकाले मामेव स्मरन् कलेवरम् मुक्त्वा (मोक्तुं ?) यः प्रयाति स मद्भावं याति – अन्तकाले च मामेव स्मरन्मुक्त्वा कलेवरम् । यः प्रयाति स मद्भावं याति नास्त्यत्र संशयः ॥८-५॥

(76) मय्यर्पितमनोबुद्धिः मामेव एष्यसि – तस्मात्सर्वेषु कालेषु मामनुस्मर युध्य च ।
मय्यर्पितमनोबुद्धिर्मामेवैष्यस्यसंशयः ॥ ८- ७॥
(77) अभ्यासयोगयुक्तेन नान्यगामिना चेतसा अनुचिन्तयन् परमं दिव्यं पुरुषं याति – अभ्यासयोगयुक्तेन चेतसा नान्यगामिना । परमं पुरुषं दिव्यं याति पार्थानुचिन्तयन् ॥ ८- ८॥
(78) स तं परं दिव्यम् पुरुषमुपैति – कविं पुराणमनुशासितारमणोरणीयंसमनुस्मरेद्यः ।
सर्वस्य धातारमचिन्त्यरूपमादित्यवर्णं तमसः परस्तात् ॥८-९॥ प्रयाणकाले मनसाऽचलेन भक्त्या युक्तो योगबलेन चैव । भ्रुवोर्मध्ये प्राणमावेश्य सम्यक् स तं परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ॥८-१०॥
(79) तत् पदं ते संग्रहेण प्रवक्ष्ये – यदक्षरं वेदविदो वदन्ति | विशन्ति यद्यतयो वीतरागाः ।
यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति | तत्ते पदं संग्रहेण प्रवक्ष्ये ॥ ८- ११॥

(80) यः मामनुस्मरन् देहं त्यजन् प्रयाति स परमां गतिम् याति – सर्वद्वाराणि संयम्य मनो हृदि निरुध्य च । मूध्न्यार्धायात्मनः प्राणमास्थितो योगधारणाम् ॥ ८- १२॥ ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन्मामनुस्मरन् । यः प्रयाति त्यजन्देहं स याति परमां गतिम् ॥ ८- १३॥

(81) नित्ययुक्तस्य योगिनः अहं सुलभः – अनन्यचेताः सततं यो मां स्मरति नित्यशः । तस्याहं सुलभः पार्थ नित्ययुक्तस्य योगिनः ॥ ८- १४॥
(82) महात्मानः मामुपेत्य पुनर्जन्म नाप्नुवन्ति – मामुपेत्य पुनर्जन्म दुःखालयमशाश्वतम् ।
नाप्नुवन्ति महात्मानः संसिद्धिं परमां गताः ॥ ८- १५॥
(83) मामुपेत्य पुनर्जन्म न विद्यते – आब्रह्मभुवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोऽर्जुन । मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते ॥ ८- १६॥

(84) किमिति परमा गतिः – अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तस्तमाहुः परमां गतिम् ।
(85) किमिति परमं धाम – यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम ॥ ८- २१॥
(86) कोऽयं परः पुरुषः – पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया । यस्यान्तःस्थानि भूतानि येन सर्वमिदं ततम् ॥ ८- २२॥

(87) तत्र प्रयाता ब्रह्मविदो जनाः ब्रह्म गच्छन्ति – अग्निर्ज्योतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम् । तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः ॥ ८- २४॥

(88) तत्र योगी चान्द्रमसं ज्योतिः प्राप्य निवर्तते – धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः षण्मासा दक्षिणायनम् । तत्र चान्द्रमसं ज्योतिर्योगी प्राप्य निवर्तते ॥ ८- २५॥

(89) एते शुक्लकृष्णे गती सृती न (इति) जानन् कश्चन योगी न मुह्यति तस्मात्सर्वेषु कालेषु योगयुक्तो भव – शुक्लकृष्णे गती ह्येते जगतः शाश्वते मते । एकया यात्यनावृत्तिमन्ययावर्तते पुनः ॥ ८- २६॥ नैते सृती पार्थ जानन्योगी मुह्यति कश्चन । तस्मात्सर्वेषु कालेषु योगयुक्तो भवार्जुन ॥ ८- २७॥  
(90) परं चाद्यम् स्थानम् पुण्यफलमत्येति विदित्वा योगी इदमुपैति – वेदेषु यज्ञेषु तपःसु चैव दानेषु यत्पुण्यफलं प्रदिष्टम् । अत्येति तत्सर्वमिदं विदित्वा योगी परं स्थानमुपैति चाद्यम् ॥८-२८॥

(91) दैवीं प्रकृतिमाश्रिताः अनन्यमनसो महात्मानः मां भूतादिमव्ययम् ज्ञात्वा भजन्ति – महात्मानस्तु मां पार्थ दैवीं प्रकृतिमाश्रिताः । भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम् ॥९-१३॥

(91) त्रैविद्या पूतपापाः सोमपाः मां यज्ञैरिष्ट्वा स्वर्गतिं प्रार्थयन्ते पुण्यमासाद्य दिवि देवभोगानश्नन्ति – त्रैविद्या मां सोमपाः पूतपापा यज्ञैरिष्ट्वा स्वर्गतिं प्रार्थयन्ते । ते पुण्यमासाद्य सुरेन्द्रलोकमश्नन्ति दिव्यान्दिवि देवभोगान् ॥ ९- २०॥

(92) ये जनाः अनन्याश्चिन्तयन्तो मां पर्युपासते तेषां योगक्षेमं वहाम्यहम् – अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते । तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम् ॥ ९- २२॥

(93) कर्मबन्धनैः मोक्ष्यसे विमुक्तो मामुपैष्यसि – शुभाशुभफलैरेवं मोक्ष्यसे कर्मबन्धनैः । संन्यासयोगयुक्तात्मा विमुक्तो मामुपैष्यसि ॥ ९- २८॥
(94) ये तु मां भक्त्या भजन्ति मयि ते तेषु चाप्यहम् – समोऽहं सर्वभूतेषु न मे द्वेष्योऽस्ति न प्रियः । ये भजन्ति तु मां भक्त्या मयि ते तेषु चाप्यहम् ॥ ९- २९॥
(95) क्षिप्रं धर्मात्मा भवति शश्वच्छान्तिं निगच्छति मे भक्तः न प्रणश्यति – अपि चेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक् । साधुरेव स मन्तव्यः सम्यग्व्यवसितो हि सः ॥ ९- ३०॥ क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शश्वच्छान्तिं निगच्छति । कौन्तेय प्रतिजानीहि न मे भक्तः प्रणश्यति ॥ ९- ३१॥

(96) मन्मना मद्भक्तो मद्याजी भव मां नमस्कुरु । आत्मनमेवं युक्त्वा मत्परायणः मामेवैष्यसि – मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु । मामेवैष्यसि युक्त्वैवमात्मानं मत्परायणः ॥९-३४॥

(97) यो मामजमनादिं च लोकमहेश्वरम् वेत्ति असम्मूढः स सर्वपापैः प्रमुच्यते – यो मामजमनादिं च वेत्ति लोकमहेश्वरम् । असम्मूढः स मर्त्येषु सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ १०- ३॥

(98) सोऽविकम्पेन योगेन युज्यते – एतां विभूतिं योगं च मम यो वेत्ति तत्त्वतः । सोऽविकम्पेन योगेन युज्यते नात्र संशयः ॥ १०- ७॥

(99) भावसमन्विताः बुधा मां भजन्ते तुष्यन्ति च रमन्ति च – अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते । इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः ॥ १०- ८॥ मच्चित्ता मद्गतप्राणा बोधयन्तः परस्परम् । कथयन्तश्च मां नित्यं तुष्यन्ति च रमन्ति च ॥ १०- ९॥
(100) तं ददामि बुद्धियोगं येन ते मामुपयान्ति – तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम् ।
ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते ॥ १०- १०॥

(101) तेषां अज्ञानजं तमः नाशयामि – तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः । नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वता ॥ १०- ११॥
(102) मोहः विगतः – मदनुग्रहाय परमं गुह्यमध्यात्मसंज्ञितम् । यत्त्वयोक्तं वचस्तेन मोहोऽयं विगतो मम ॥ ११- १॥

(103) अनन्यया भक्त्या ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च शक्यः – भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोऽर्जुन । ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परन्तप ॥ ११- ५४॥
(104) यः मत्कर्मकृन्मत्परमो मद्भक्तः सङ्गवर्जितः सर्वभूतेषु निर्वैरः स मामेति
मत्कर्मकृन्मत्परमो मद्भक्तः सङ्गवर्जितः । निर्वैरः सर्वभूतेषु यः स मामेति पाण्डव ॥ ११- ५५॥

(105) ये मनो मय्यावेश्य मां नित्ययुक्ता उपासते ते परया श्रद्धया उपेताः मे युक्ततमाः – मय्यावेश्य मनो ये मां नित्ययुक्ता उपासते । श्रद्धया परयोपेताः ते मे युक्ततमा मताः ॥ १२- २॥
(106) ये सर्वत्र समबुद्धयः सर्वभूतहिते रताः अक्षरमनिर्देश्यमव्यक्तं सर्वत्रगमचिन्त्यञ्च कूटस्थमचलन्ध्रुवम् इन्द्रियग्रामं सन्नियम्य पर्युपासते ते मामेव प्राप्नुवन्ति – ये त्वक्षरमनिर्देश्यमव्यक्तं पर्युपासते । सर्वत्रगमचिन्त्यञ्च कूटस्थमचलन्ध्रुवम् ॥ १२- ३॥
सन्नियम्येन्द्रियग्रामं सर्वत्र समबुद्धयः । ते प्राप्नुवन्ति मामेव सर्वभूतहिते रताः ॥ १२- ४॥

(107) ये सर्वाणि कर्माणि मयि संन्यस्य मत्पराः अनन्येनैव योगेन मां ध्यायन्त उपासते तेषाम् मय्यावेशितचेतसाम् मृत्युसंसारसागरात् समुद्धर्ता नचिरात् भवामि – ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि संन्यस्य मत्पराः । अनन्येनैव योगेन मां ध्यायन्त उपासते ॥ १२- ६॥ तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात् । भवामि नचिरात्पार्थ मय्यावेशितचेतसाम् ॥ १२- ७॥
(108) मय्येव मन आधत्स्व मयि बुद्धिं निवेशय अत ऊर्ध्वं मय्येव निवसिष्यसि – मय्येव मन आधत्स्व मयि बुद्धिं निवेशय । निवसिष्यसि मय्येव अत ऊर्ध्वं न संशयः ॥ १२- ८॥

(109) चित्तं मयि स्थिरम् समाधातुं न शक्नोषि चेत् अभ्यासयोगेन मामाप्तुं इच्छ – अथ चित्तं समाधातुं न शक्नोषि मयि स्थिरम् । अभ्यासयोगेन ततो मामिच्छाप्तुं धनञ्जय ॥ १२- ९॥
(110) अभ्यासेऽप्यसमर्थोऽसि मत्कर्मपरमो भव – अभ्यासेऽप्यसमर्थोऽसि मत्कर्मपरमो भव ।
मदर्थमपि कर्माणि कुर्वन्सिद्धिमवाप्स्यसि ॥ १२- १०॥
(111) मद्योगम् कर्तुमशक्तोऽसि सर्वकर्मफलत्यागं कुरु – अथैतदप्यशक्तोऽसि कर्तुं मद्योगमाश्रितः । सर्वकर्मफलत्यागं ततः कुरु यतात्मवान् ॥ १२- ११॥
(112) त्यागादनन्तरं शान्तिः – श्रेयो हि ज्ञानमभ्यासाज्ज्ञानाद्ध्यानं विशिष्यते ।
ध्यानात्कर्मफलत्यागस्त्यागाच्छान्तिरनन्तरम् ॥ १२- १२॥
(113) अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च निर्ममो निरहङ्कारः समदुःखसुखः क्षमी सन्तुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चयः मय्यर्पितमनोबुद्धिर्यो मद्भक्तः स मे प्रियः – अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च । निर्ममो निरहङ्कारः समदुःखसुखः क्षमी ॥ १२- १३॥ सन्तुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चयः । मय्यर्पितमनोबुद्धिर्यो मद्भक्तः स मे प्रियः ॥ १२- १४॥
(114) यः हर्षामर्षभयोद्वेगैर्मुक्तो स च मे प्रियः – यस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते च यः ।
हर्षामर्षभयोद्वेगैर्मुक्तो यः स च मे प्रियः ॥ १२- १५॥
(115) यः मद्भक्तः स मे प्रियः – अनपेक्षः शुचिर्दक्ष उदासीनो गतव्यथः । सर्वारम्भपरित्यागी यो मद्भक्तः स मे प्रियः ॥ १२- १६॥
(116) यः भक्तिमान् स मे प्रियः – यो न हृष्यति न द्वेष्टि न शोचति न काङ्क्षति । शुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान्यः स मे प्रियः ॥ १२- १७॥
(117) अनिकेतः स्थिरमतिः भक्तिमान् नरः मे प्रियः – समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः । शीतोष्णसुखदुःखेषु समः सङ्गविवर्जितः ॥ १२- १८॥ तुल्यनिन्दास्तुतिर्मौनी सन्तुष्टो येन केनचित् । अनिकेतः स्थिरमतिर्भक्तिमान्मे प्रियो नरः ॥ १२- १९॥
(118) श्रद्दधाना मत्परमा भक्तास्तेऽतीव मे प्रियाः – ये तु धर्म्यामृतमिदं यथोक्तं पर्युपासते ।
श्रद्दधाना मत्परमा भक्तास्तेऽतीव मे प्रियाः ॥ १२- २०॥

(119) क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं विज्ञाय मद्भक्तः मद्भावायोपपद्यते – इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः । मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते ॥ १३- १९॥

(120) यः पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह वेत्ति स  सर्वथा वर्तमानोऽपि भूयः न अभिजायते – य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह । सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते ॥ १३- २४॥
(121) केचित् ध्यानेन आत्मानमात्मना आत्मनि पश्यन्ति अन्ये साङ्ख्येन योगेन अपरे कर्मयोगेन च अन्ये त्वेवमजानन्तः अन्येभ्य श्रुत्वा उपासते तेऽपि श्रुतिपरायणाः मृत्युमतितरन्त्येव – ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना । अन्ये साङ्ख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे ॥ १३- २५॥ अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वान्येभ्य उपासते । तेऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः ॥ १३- २६॥

(122) सर्वत्र समं समवस्थितमीश्वरम् पश्यन्हि आत्मनात्मानं न हिनस्ति ततः परां गतिम् याति – समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् । न हिनस्त्यात्मनात्मानं ततो याति परां गतिम् ॥ १३- २९॥

(123) यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति तत एव च विस्तारं  तदा ब्रह्म सम्पद्यते – यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति । तत एव च विस्तारं ब्रह्म सम्पद्यते तदा ॥ १३- ३१॥

(124) ये क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं भूतप्रकृतिमोक्षं च ज्ञानचक्षुषा विदुः ते परम् यान्ति – क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा । भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम् ॥ १३- ३५॥

(125) ज्ञानानां उत्तमं ज्ञानं ज्ञात्वा सर्वे मुनयः इतः परां सिद्धिं गताः – परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् । यज्ज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिद्धिमितो गताः ॥ १४- १॥

(126) इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च – इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः । सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च ॥ १४- २॥

(127) सत्त्वे प्रवृद्धे देहभृत् यदा प्रलयं याति तदोत्तमविदामलान् लोकान् प्रतिपद्यते – यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत् । तदोत्तमविदां लोकानमलान्प्रतिपद्यते ॥ १४- १४॥

(128) सुकृतस्य कर्मणः फलं सात्त्विकं निर्मलमाहुः सत्त्वात् ज्ञानं सञ्जायते सत्त्वस्था ऊर्ध्वं गच्छन्ति – कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकं निर्मलं फलम् । रजसस्तु फलं दुःखमज्ञानं तमसः फलम् ॥ १४- १६॥ सत्त्वात्सञ्जायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च । प्रमादमोहौ तमसो भवतोऽज्ञानमेव च ॥ १४- १७॥ ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः ।
जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः ॥ १४- १८॥

(129) यदा द्रष्टा गुणेभ्यः अन्यं कर्तारं न अनुपश्यति गुणेभ्यश्च परं वेत्ति सः मद्भावमधिगच्छति –  नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टानुपश्यति । गुणेभ्यश्च परं वेत्ति मद्भावं सोऽधिगच्छति ॥ १४- १९॥
(130) एतान् देहसमुद्भवान् त्रीन् गुणानतीत्य देही जन्ममृत्युजरादुःखैर्विमुक्तोऽमृतमश्नुते – गुणानेतानतीत्य त्रीन्देही देहसमुद्भवान् । जन्ममृत्युजरादुःखैर्विमुक्तोऽमृतमश्नुते ॥ १४- २०॥

(131) यः मां अव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते स गुणान्समतीत्य ब्रह्मभूयाय कल्पते – मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते । स गुणान्समतीत्यैतान्ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ १४- २६॥

(132) एनं सुविरूढमूलमश्वत्थं दृढेन असङ्गशस्त्रेण छित्त्वा तत्पदं परिमार्गितव्यं यस्मिन्गता भूयः न निवर्तन्ति – ऊर्ध्वमूलमधःशाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययम् । छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित् ॥ १५- १॥ अधश्चोर्ध्वं प्रसृतास्तस्य शाखा गुणप्रवृद्धा विषयप्रवालाः । अधश्च मूलान्यनुसन्ततानि कर्मानुबन्धीनि मनुष्यलोके ॥ १५- २॥ न रूपमस्येह तथोपलभ्यते नान्तो न चादिर्न च सम्प्रतिष्ठा । अश्वत्थमेनं सुविरूढमूलमसङ्गशस्त्रेण दृढेन छित्त्वा ॥ १५- ३॥ ततः पदं तत्परिमार्गितव्यं यस्मिन्गता न निवर्तन्ति भूयः ।

(133) निर्मानमोहा जितसङ्गदोषा अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः सुखदुःखसंज्ञैर्द्वन्द्वैर्विमुक्ताः अमूढाः तदव्ययं पदं गच्छन्ति – निर्मानमोहा जितसङ्गदोषा अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः ।
द्वन्द्वैर्विमुक्ताः सुखदुःखसंज्ञैर्गच्छन्त्यमूढाः पदमव्ययं तत् ॥ १५- ५॥
(134) यद्गत्वा न निवर्तन्ते तन्मम परमं धाम – न तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः । यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम ॥ १५- ६॥

(135) यः असम्मूढः मामेवं पुरुषोत्तमं जानाति स सर्वविद् मां सर्वभावेन भजति – यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम् । स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत ॥ १५- १९॥

(136) मया उक्तमिदं गुह्यतमं शास्त्रं बुद्ध्वा बुद्धिमान् कृतकृत्यः स्यात् –  इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयानघ । एतद्बुद्ध्वा बुद्धिमान्स्यात्कृतकृत्यश्च भारत ॥ १५- २०॥

(137) एतैः त्रिभिः तमोद्वारैः विमुक्तः नरः आत्मनः श्रेयः आचरति ततो परां गतिं याति – एतैर्विमुक्तः कौन्तेय तमोद्वारैस्त्रिभिर्नरः । आचरत्यात्मनः श्रेयस्ततो याति परां गतिम् ॥१६-२२॥

(138) तस्मात् कार्याकार्यव्यवस्थितौ ते प्रमाणं शास्त्रं ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तं कर्म कर्तुमर्हसि – तस्माच्छास्त्रं प्रमाणं ते कार्याकार्यव्यवस्थितौ । ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तं कर्म कर्तुमिहार्हसि ॥१६-२४॥

(139) यो यज्ञोऽफलाङ्क्षिभिर्विधिदृष्टो यष्टव्यमेवेति मनः समाधाय इज्यते स सात्त्विकः – अफलाङ्क्षिभिर्यज्ञो विधिदृष्टो य इज्यते । यष्टव्यमेवेति मनः समाधाय स सात्त्विकः ॥ १७- ११॥

(140) अफलाकाङ्क्षिभिर्युक्तैः नरैः परया श्रद्धया तप्तं तत्त्रिविधं तपः सात्त्विकं परिचक्षते – श्रद्धया परया तप्तं तपस्तत्त्रिविधं नरैः । अफलाकाङ्क्षिभिर्युक्तैः सात्त्विकं परिचक्षते ॥ १७- १७॥

(141) यद्दानं देशे काले च पात्रे चानुपकारिणे दातव्यमिति दीयते तद्दानं सात्त्विकं स्मृतम् – दातव्यमिति यद्दानं दीयतेऽनुपकारिणे । देशे काले च पात्रे च तद्दानं सात्त्विकं स्मृतम् ॥१७-२०॥  

(142) ब्रह्मवादिनाम् विधानोक्ताः यज्ञदानतपःक्रियाः सततमोमित्युदाहृत्य प्रवर्तन्ते – तस्मादोमित्युदाहृत्य यज्ञदानतपःक्रियाः । प्रवर्तन्ते विधानोक्ताः सततं ब्रह्मवादिनाम् ॥१७-२४॥

(143) यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् । यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम् ॥ १८- ५॥

(144) एतानि कर्माणि तु सङ्गं फलानि च त्यक्त्वा कर्तव्यानि – एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च । कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम् ॥ १८- ६॥  

(145) यन्नियतं कर्म कार्यमित्येव सङ्गं फलं चैव त्यक्त्वा क्रियते स सात्त्विकस्त्यागः – कार्यमित्येव यत्कर्म नियतं क्रियतेऽर्जुन । सङ्गं त्यक्त्वा फलं चैव स त्यागः सात्त्विको मतः ॥ १८- ९॥
(146) यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते – न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः ।
यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते ॥ १८- ११॥

(147) यस्य नाहंकृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते । हत्वाऽपि स इमाँल्लोकान्न हन्ति न निबध्यते ॥ १८- १७॥

(148) यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् । स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानवः ॥ १८- ४६॥

(149) परमां नैष्कर्म्यसिद्धिं अधिगच्छति ब्रह्म आप्नोति ब्रह्मभूयाय कल्पते मद्भक्तिं लभते शाश्वतं अव्ययं पदमवाप्नोति | मत्प्रसादात्तरिष्यसि – असक्तबुद्धिः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः । नैष्कर्म्यसिद्धिं परमां संन्यासेनाधिगच्छति ॥ १८- ४९॥ सिद्धिं प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाप्नोति निबोध मे । समासेनैव कौन्तेय निष्ठा ज्ञानस्य या परा ॥ १८- ५०॥ बुद्ध्या विशुद्धया युक्तो धृत्यात्मानं नियम्य च । शब्दादीन्विषयांस्त्यक्त्वा रागद्वेषौ व्युदस्य च ॥ १८- ५१॥ विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानसः । ध्यानयोगपरो नित्यं वैराग्यं समुपाश्रितः ॥ १८- ५२॥ अहंकारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् । विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ १८- ५३॥ ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति । समः सर्वेषु भूतेषु मद्भक्तिं लभते पराम् ॥ १८- ५४॥ भक्त्या मामभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्त्वतः । ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम् ॥ १८- ५५॥ सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मद्व्यपाश्रयः । मत्प्रसादादवाप्नोति शाश्वतं पदमव्ययम् ॥ १८- ५६॥ चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य मत्परः । बुद्धियोगमुपाश्रित्य मच्चित्तः सततं भव ॥ १८- ५७॥ मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात्तरिष्यसि । अथ चेत्त्वमहंकारान्न श्रोष्यसि विनङ्क्ष्यसि ॥ १८- ५८॥
(150) तमेव सर्वभावेन शरणं गच्छ । तत्प्रसादात्परां शान्तिं स्थानं प्राप्स्यसि शाश्वतम् – ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति । भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया ॥ १८- ६१॥ तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत । तत्प्रसादात्परां शान्तिं स्थानं प्राप्स्यसि शाश्वतम् ॥ १८- ६२॥

(151) मामेकं शरणं व्रज । त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि – मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु । मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोऽसि मे ॥ १८- ६५॥ सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज । अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः ॥ १८- ६६॥

टिप्पण्यः Notes

  1. अत्र 151-तावत्सु शब्दान्वयेषु 219 श्लोकाः उद्धृताः | संकलने वाचकानां सहमतिः भवेत्द्वा न भवेत् – Compiled here are 151 phrases summarized from 219 verses. Readers may or may not agree with my compilation.
  2. केचन शब्दान्वयाः एकस्यैव तत्त्वस्य निर्देशकाः दृश्यन्ते यथा अनामयं पदम् (7) परं श्रेयः (12) परमाप्नोति (13) मद्भावमागताः (25) ब्रह्मणि स्थितः (46) अव्ययं पदम् – Many phrases sound to be synonymous discussing a common or same thought.
  3. दृश्यते अत्र केषांश्चन तत्त्वानां पुनःपुनःप्रतिपादनं कृतमस्ति – It seems in these verses some concepts have been repeated again and again.
  4. यद्येवमेतेषां शब्दान्वयानां कैश्चन ऊनैः शब्दान्वयैः संकलनं शक्यं प्रायः – If so, maybe, the compilation can be summarized by less number of phrases and verses.
  5. तत्त्वनन्तरं प्रयतव्यम् – That be attempted separately later.
  6. तथापि “श्रेयः परमवाप्स्यथ” इत्येव भगवतो निश्चयो मन्तव्यश्चेत् गीताध्ययनमेतेषां 219-तावतामथवा तेभ्योऽपि ऊनानां श्लोकानामध्ययनेनैव सिद्धं भवेत् | यदि मान्यमेतत् सार्थकोऽयं प्रयासः – Anyway if we take it that श्रेयः परमवाप्स्यथ is the true desire of श्रीकृष्णभगवान्, study of गीता may focus on these 219 or much less number of verses. If this appeals, worthwhile has been this effort.

शुभमस्तु !

-o-O-o-

 


Categories: Classical Literature

गीतायां भू-धातुः

Fri, 08/12/2016 - 10:39

Having compiled words from कृ-धातुः, another धातु, which would have large number of words would be धातुः भू.

सुबन्ताः – भवतः 4’4 (Here it is षष्ठी-एकवचनम् of the pronoun भवत्) प्रभविष्णु 13’16 भावना 2’66 भूमिः [भवन्त्यस्मिन् भूतानि, भू-मि किच्च वा ङीप्] 7’4 भूमौ 2’8 विभूतिमत् 10’41 

तिङन्ताःलटि – अभिभवति 1’40 प्रभवति 8’19 प्रभवन्ति 8’18, 16.9 भवति 1’44, 2’61, 3’14, 4’7, 4’12, 6’2, 6’17, 6’42, 7’23, 9’31, 14’3, 14’10, 14’21, 17’2, 17’3, 17’7, 18’12 भवन्ति 3’14, 10’5, 16’3 संभवन्ति 14’4 भवतः 14’17 (Here it is लटि प्रथमपुरुषे द्विवचनम् of धातुः भू) संभवामि 4’6, 4’8 भवामि 12’7 अभविता 2’20 (so taken in शाङ्करभाष्यम् in place of भविता) लङि – अभवत् 1’13 लृटि – भविष्यति 16’13 भविष्यन्ति 11’32 भविष्यामि 7’26 भविष्यामः 2’12 लोटि – भवेत् 1’46, 11’12 भव 2’45, 6’46, 8’27, 9’34, 11’33, 11’46, 12’10, 18’57, 18’65 णिचः लोटि – भावयत 3’11 भावयन्तु 3’11 लुङि – (अ)भूः 2’47

कृदन्ताःक्त – अधिभूतम् 8’1, 8’4 भूतम् 10’39 भूतानि 2’28, 2’30, 2’34, 2’69, 3’14, 3’33, 4’35, 7’6, 7’26, 8’22, 9’5, 9’6, 9’25, 15’13, 15’16 भूतानाम् 4’6, 10’5, 10’20, 10’22, 11’2, 13’15, 18’46 भूतेषु 7’11, 8’20, 13’16, 13’27, 16’2, 18’21, 18’54 णिचः क्त – संभावितस्य 2’34 क्त्वा – भूत्वा 2’20, 2’35, 2’48, 3’30, 8’19+, 11’50, 15’13, 15’14 ल्यप् – अभिभूय 14’10 घञ् – उद्भवः 10’34 प्रभवम् 10’2 प्रभवः 7’6 9’18, 10’8 भवः 10’4 संभवः 14’3 भावे घञ् as per Apte’s dictionary (वा णिचः घञ् ? my doubt) – भावः 2’16, 8’4, 8’20, 18’17 भावाः 7’12, 10’5 भावम् 7’15, 7’24, 8’6, 8’9, 8’11, 18’20 भावैः 7’13 भावेषु 10’17 सनः (?) शतृ – भविष्यताम् 10’34 णिचः शतृ – भावयन्तः 3’11 तृच् – भविता 2’20, 18’69 (in शाङ्करभाष्यम् in 2’20 the word is taken to be अभविता) क्तिन् – भूतिः 18’78 विभूतिभिः 10’16 विभूतिम् 10’7, 10’18 विभूतीः 10’19 विभूतीनाम् 10’40 विभूतेः 10’40

सामासिकाः प्रातिपदिकशःभव अक्षरसमुद्भवम् 3’15 अन्नसंभवः 3’14 अमृतोद्भवम् 10’27 कर्मसमुद्भवः 3’14 कामक्रोधोद्भवम् 5’23 तृष्णासङ्गसमुद्भवम् 14’7 तेजोंशसंभवम् 10’41 देहसमुद्भवान् 14’20 प्रकृतिसंभवान् 13’19 प्रकृतिसंभवाः 14’5 ब्रह्मोद्भवम् 3’15 भवाप्ययौ 11’2 संकल्पप्रभवान् 6’24 रजोगुणसमुद्भवः 3’37 भवन [भू-आधारे ल्युट्] आब्रह्मभवनात् 8’16 भुवन [भवत्यत्र, भू-आधारादौ-क्थुन्] आब्रह्मभुवनात् 8’16) भविता अभविता 2’20 भाव अप्रतिमप्रभावः 11’43 ईश्वरभावः 18’43 कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः 2’7 अभावः 2’16, 10’4 आत्मभावस्थः 10’11 नानाभावान् 18’21 भावसमन्विताः 10’8 भावसंशुद्धिः 17’16 मद्भावम् 4’10, 8’5, 14’19 मद्भावाय 18’18 महानुभावान् 2’5 यज्ञभाविताः 3’12 यत्प्रभावः 13’3 विमूढभावः 11’49 सद्भावे 17’26 सर्वभावेन 15’19, 18’62 साधुभावे 17’26 स्वभावजम् 18’42, 18’43, 18’44+ स्वभावजा 17’2 स्वभावजेन 18’60 स्वभावनियतम् 18’47 स्वभावः 5’14, 8’3 भाव + भव स्वभावप्रभवैः 18’41 भावित आत्मसंभाविताः 16’17 भाव + भावित तद्भावभावितः 8’6 भावयत् अभावयतः 2’66 भाविन् मद्भाविनः 9’25 भूत अज्ञानसंभूतम् 4’42 अपरस्परसंभूतम् 16’8 जीवभूतः 15’7 जीवभूताम् 7’5 भूतगणान् 17’4 भूतग्रामम् 9’8, 17’6 भूतग्रामः 8’19 भूतप्रकृतिमोक्षम् 13’34 भूतभर्तृ 13’16 भूतविशेषसङ्घान् 11’15 भूतसर्गौ 16’6 भूतस्थः 9’5 भूतादिम् 9’13 भूतेज्याः 9’25 भूतेश 10’15 भूतभृत् 9’5 भूतमहेश्वरम् 9’11 महाभूतानि 13’5 सर्वभूतस्थम् 6’29 सर्वभूतस्थितम् 6’31 सर्वभूतहिते 5’25, 12’4 सर्वभूतात्मभूतात्मा 5’7 सर्वभूतानाम् 2’69, 5’29, 7’10, 10’39, 12’13, 14’3, 18’61 सर्वभूतानि 6’29, 7’27, 9’4, 9’7, 18’61 सर्वभूताशयस्थितः 10’20 सर्वभूतेषु 3’18, 7’9, 9’29, 11’55, 18’20 साधिभूताधिदैवम् 7’30 भूति आत्मविभूतयः 10’16, 10’19 भूत + भाव भूतपृथग्भावम् 13’30 भूत+भावन भूतभावन 10’15 भूतभावनः 9’5 भूत+भाव+भव भूतभावोद्भवकरः 8’3

विचारणीयाः Do these words also have derivation from धातुः भू ? – भु प्रभुः 5’14, 9’18, 9’24 प्रभो 11’4, 14’21 विभुम् 10’12 विभुः 15’15 भुवि 18’69 अद्भुत अत्यद्भुतम् 18’77 अद्भुतम् 11’20, 18’74, 11’76 अनेकाद्भुतदर्शनम् 11’10  

-o-O-o-

 


Categories: Classical Literature

गीतायां कृ-धातुः It has been on my mind

Mon, 08/08/2016 - 22:14

गीतायां कृ-धातुः

It has been on my mind to compile together all words in गीता, which have relevance or etymology from a particular धातु as कृ. Such compilation presents a vast canvas of styles of word-formation in संस्कृत. That was also an important idea in this गीतान्वेषणम् i.e. study of गीता and संस्कृत together.

I must acknowledge that Rao Bahadur Prahlad Divanji’s compilation of Critical Word Index to the Bhagavadgita makes it easy to compile all words from a particular धातु. Here I plan to compile words from कृ-धातुः.

Before that, a study of the कृ-धातु itself. In धातुपाठ, (1) कृ । भ्वा० अनिट् उ० । (कृ॒ञ् कर॑णे) १.१०४८ (2) कृ । स्वा० अनिट् उ० । कृ॒ञ् हिं॒साया॑म् ५.७ ॥ (3) कृ । त० अनिट् उ० । डुकृ॒ञ् कर॑णे ८.१० ॥

However rarely one finds कृ भ्वा० अनिट् उ०. In Apte’s online dictionary one gets – कृ I. 5 U. (कृणोति-कृणुते) To hurt, injure, kill. -II. 8 U. (करोति-कुरुते, चकार-चक्रे, अकार्षीत्-अकृत; कर्तुम्, करिष्यति-ते कृत) 1 To do (in general); तात किं करवाण्यहम् -2 To make; गणिकामवरोधमकरोत् Dk; नृपेण चक्रे युवराजशब्दभाक् R.3.35; युवराजः कृतः &c. -3 To manufacture, shape, prepare; कुम्भकारो घटं करोति; कटं करोति &c. -4 To build, create; गृहं कुरु; सभां कुरु मदर्थे भोः. -5 To produce, cause, engender; रतिमुभयप्रार्थना कुरुते Ś.2.1. -6 To form, arrange; अञ्जलिं करोति; कपोतहस्तकं कृत्वा. -7 To write, compose; चकार सुमनोहरं शास्त्रम् Pt.1. -8 To perform, be engaged in; पूजां करोति.-9 To tell, narrate; इति बहुविधाः कथाः कुर्वन् &c. -10 To carry out, execute, obey; एवं क्रियते युष्मदादेशः Māl.1; or करिष्यामि वचस्तव or शासनं मे कुरुष्व &c. -11 To bring about, accomplish, effect; सत्सं- गतिः कथय किं न करोति पुंसाम् Bh.2.23. -12 To throw or let out, discharge, emit; मूत्रं कृ to discharge urine, make water; so पुरीषं कृ to void excrement. -13 To assume, put on, take; स्त्रीरूपं कृत्वा; नानारूपाणि कुर्वाणः Y.3. 162. -14 To send forth, utter; मानुषीं गिरं कृत्वा, कलरवं कृत्वा &c. -15 To place or put on (with loc.); कण्ठे हारमकरोत् K.212; पाणिमुरसि कृत्वा &c. -16 To entrust (with some duty), appoint; अध्यक्षान् विविधान्कुर्यात्तत्र तत्र विपश्चितः Ms.7.81. -17 To cook (as food) as in कृतान्नम्. -18 To think, regard, consider; दृष्टिस्तृणीकृतजगत्त्रयसत्त्वसारा U.6. 19. -19 To take (as in the hand); कुरु करे गुरुमेकमयोघनं N.4.59. -20 To make a sound, as in खात्कृत्य, फूत्कृत्य भुङ्क्ते; so वषट्कृ, स्वाहाकृ &c. -21 To pass, spend (time); वर्षाणि दश चक्रुः spent; क्षणं कुरु wait a moment. -22 To direct towards, turn the attention to, resolve on; (with loc. or dat.); नाधर्मे कुरुते मनः Ms.12.118; नगरगमनाय मतिं न करोति Ś.2. -23 To do a thing for another (either for his advantage or injury); प्राप्ताग्निनिर्वापणगर्वमम्बु रत्नाङ्- कुरज्योतिषि किं करोति Vikr.1.18; यदनेन कृतं मयि, असौ किं मे करिष्यति &c. -24 To use, employ, make use of; किं तया क्रियते धेन्वा Pt.1. -25 To divide, break into parts (with adverbs ending in धा); द्विधा कृ to divide into two parts; शतधा-कृ, सहस्रधा-कृ &c. -26 To cause to become subject to, reduce completely to (a particular condition, with adverbs ending in सात्); आत्मसात्-कृ to subject or appropriate to oneself; दुरितैरपि कर्तुमात्मसात्प्रयतन्ते नृपसूनवो हि यत् R.8.2; भस्मसात्-कृ to reduce to ashes. -27 To appropriate, secure for oneself. -28 To help, give aid. -29 To make liable. -30 To violate or outrage (as a girl). -31 To begin. -32 To order. -33 To free from. -34 To proceed with, put in practice. -35 To worship, sacrifice. -36 To make like, consider equal to, cf. तृणीकृ (said to be Ātm. only in the last 1 senses). -37 To take up, gather; आदाने करोतिशब्दः Ms.4.2.6; यथा काष्ठानि करोति गोमयानि करोति इति आदाने करोतिशब्दो भवति एवमिहापि द्रष्टव्यम् ŚB. on MS.4.2.6. This root is often used with nouns, adjectives, and indeclinables to form verbs from them, somewhat like the English affixes ‘en’ or ‘(i) fy’, in the sense of ‘making a person or thing to be what it previously is not’; e. g. कृष्णीकृ to make that which is not already black, black, i. e. blacken; so श्वेतीकृ to whiten; घनीकृ to solidify; विरलीकृ to rarefy &c. &c. Sometimes these formations take place in other senses also; e. g. क्रोडीकृ ‘to clasp to the bosom’, embrace; भस्मीकृ to reduce to ashes; प्रवणीकृ to incline, bend; तृणीकृ to value as little as straw; मन्दीकृ to slacken, make slow; so शूलीकृ to roast on the end of pointed lances; सुखीकृ to please’ समयाकृ to spend time &c. N. B.- This root by itself admits of either Pada; but it is Ātm. generally with prepositions in the following senses :–(1) doing injury to; (2) censure, blame; (3) serving; (4) outraging, acting violently or rashly; (5) preparing, changing the condition of, turning into; (6) reciting; (7) employing, using; see P.I.3.32 and गन्धनावक्षेपणसेवनसाहसिक्यप्रतियत्नप्रकथनोपयोगेषु कृञः ”Stu- dents’ Guide to Sanskrit Composition” 338. Note. The root कृ is of the most frequent application in Sans- krit literature, and its senses are variously modified, or almost infinitely extended, according to the noun with which the root is connected; e. g. पदं कृ to set foot (fig. also); आश्रमे पदं करिष्यसि Ś.4.19; क्रमेण कृतं मम वपुषि नव- यौवनेन पदम् K.141; मनसा कृ to think of, meditate; मनसि कृ to think; दृष्ट्वा मनस्येवमकरोत् K.136; or to resolve or determine; सख्यम्, मैत्रीं कृ to form friendship with; अस्त्राणि कृ to practise the use of weapons; दण्डं कृ to inflict punishment; हृदये कृ to pay heed to; कालं कृ to die; मतिं-बुद्धिं कृ to think of, intend, mean; उदकं कृ to offer libations of water to manes; चिरं कृ to delay; दर्दुरं कृ to play on the lute; नखानि कृ to clean the nails; कन्यां कृ to outrage or violate a maiden; विना कृ to separate from, to be abandoned by, as in मदनेन विनाकृता रतिः Ku.4.21; मध्ये कृ to place in the middle, to have reference to; मध्येकृत्य स्थितं क्रथकौशिकान् M.5.2; वेशे कृ to win over, place in subjection, subdue; चमत्कृ to cause surprise; make an exhibition or a show; सत्कृ to honour, treat with respect; तिर्यक्कृ to place aside. -Caus. (कारयति-ते) To cause to do, perform, make, execute &c.; आज्ञां कारय रक्षोभिः Bk.8.84; भृत्यं भृत्येन वा कटं कारयति Sk. -Desid. (चिकीर्षति- ते) To wish to do &c.; Śi.14.41.

In this compilation, the words are grouped into Parts A, B, C, D, E, F and G. Logic of grouping is explained at the beginning of Parts B, C, D, E, F and G. All other words are in Part A. In all groups the words are in alphabetical order. What is important is to explore the grammatical and etymological characteristics of the words such as तिङन्त-s कृदन्त-s etc.

Part A-1-1 सुबन्ताः – करणम् 18’14, 18’18 कर्म 2’49, 3’5, 3’8+, 3’9, 3’15, 3’19+, 3’24, 4’9, 4’15+, 4’16+, 4’18, 4’21, 4’23, 4’33, 5’11, 6’1, 6’3, 7’29, 8’1, 16’24, 17’27, 18’3, 18’8, 18’9, 18’10, 18’15, 18’18, 18’19, 18’23, 18’24, 18’25, 18’43, 18’44, 18’47, 18’48 कर्मणः 3’1, 3’9, 4’17+, 14’16, 18’7, 18’12 कर्मणा 3’20, 18’60 कर्मणाम् 3’4, 4’12, 5’1, 14’12, 18’2 कर्मणि 2’47, 3’1, 3’22, 3’23, 3’25, 4’18, 4’20, 14’9, 17’26, 18’45 कर्मभिः 3’31, 4’14 कर्मसु 2’50, 6’4, 6’17, 9’9 कर्माणि 2’48, 3’27, 3’30, 4’14, 4’41, 5’10, 5’14, 9’9, 12’6, 12’10, 13’29, 18’6, 18’11, 18’41 कर्मिभ्यः 6’46 कार्ये 18’22 कारणानि 18’13 क्रियाभिः 11’48 प्रकृतिम् 3’33, 4’6, 7’5, 9’7, 9’8, 9’12, 9’13, 11’51, 13’19, 13’23 प्रकृतिः 7’4, 9’10, 13’20, 18’59 प्रकृतेः 3’27, 3’29, 3’33, 9’8 प्रकृत्या 7’20, 13’29 विकर्मणः 4’17 सङ्करस्य 3’24 सङ्करः 1’42 चिकीर्षुः 3’25

Part A-1-2 तिङन्ताः – करिष्यति 3’33 करिष्यसि 2’33 18’60 करिष्ये 18’73 करोति 4’20, 5’10, 6’1, 13’31 करोमि 5’8 करोषि 9’27 कार्यते 3’5 कुरु 2’48, 3’8, 4’15, 9;34, 12’11, 18’63, 18’65 कुरुते 3’21, 4’37+ कुरुष्व 9’27 कुर्यात् 3’25 कुर्याम् 3’24 कुर्वन्ति 3’25, 5’11 क्रियते 17’18, 17’19, 18’9, 18’24 क्रियन्ते 17’25 अकुर्वत 1’1 नमस्कुरु 9’34, 18’65 भस्मसात्कुरुते 4’37+

Part A-1-3 कृदन्ताः – कर्तव्यम् 3’22 कर्तव्यानि 18’6 कर्ता 3’24, 3’27, 18’14, 18’18, 18’19, 18’26, 18’27, 18’28 कर्तारम् 4’13, 14’19, 18’16 कर्तुम् 1’45, 2’17, 3’20, 9’2, 12’11, 16’24, 18’60 कर्तृत्वम् 5’14 कार्यम् (नाम च कृदन्तं च) 3’17, 3’19, 6’1, 18’5, 18’9, 18’31 कुर्वन् 4’21, 5’7, 5’13, 12’10, 18’47 कुर्वाणः 18’56 कारयन् 5’13 कृतम् 4’15+, 17’18, 18’23 कृतेन 3’18 कृत्वा 2’38, 4’22, 5’27+, 6’12, 6’25, 11’35, 18’8, 18’68 क्रियमाणानि 3’27, 13’29 प्राकृतः 18’28 नमस्कृत्वा 11’35

Part A-2सामासिकशब्दाः तेषु कृ-धातुतः प्रातिपदिकानि च –

(1) कर्मन् कर्मबन्धनैः 9’28 कर्मयोगम् 3’7 कर्मयोगः 5’2+ कर्मयोगेन 3’3, 13’24 कर्मसङ्गिनाम् 3’26 कर्मसङ्गिषु 14’15 कर्मसङ्गेन 14’7 कर्मसमुद्भवः 3’14 कर्मसंग्रहः 18’18 कर्मसंज्ञितः 8’3 कर्मसन्न्यासात् 5’2 कर्मानुबन्धीनि 15’2 अकर्म 4’16, 4’18 अकर्मकृत् 3’5 अकर्मणः 3’8, 4’17 अकर्मणि 2’47, 4’18 उग्रकर्माणः 16’9 कर्मचोदनः 18’18 कर्मजम् 2’51 कर्मजा 4’12, कर्मजान् 4’32 कर्मफलत्यागः 12’12 कर्मफलत्यागी 18’11 कर्मफलप्रेप्सुः 18’27 कर्मफलसंयोगम् 5’14 कर्मफलहेतुः 2’47 कर्मफलम् 5’12, 6’1 कर्मफलासङ्गम् 4’20 कर्मफले 4’14 कर्मबन्धनः 3’9 कर्मबन्धम् 2’39 कर्मेन्द्रियाणि 3’6 कर्मेन्द्रियैः 3’7 गुणकर्मविभागयोः 3’28 गुणकर्मविभागशः 4’13 गुणकर्मसु 3’29 जन्मकर्मफलप्रदाम् 2’43 ज्ञानाग्निदग्धकर्माणम् 4’19 पुण्यकर्मणाम् 7’28, 18’71 ब्रह्मकर्म 18’42 ब्रह्मकर्मसमाधिना 4’24 प्राणकर्माणि 4’27 मत्कर्मपरमः 12’10 मोघकर्माणः 9’12 यज्ञदानतपःकर्म 18’3, 18’5 योगसंन्यस्तकर्माणम् 4’41सर्वकर्मणाम् 18’13 सर्वकर्मफलत्यागम् 12’11, 18’2 सर्वकर्माणि 3’26, 4’37, 5’13, 18’56, 18’57 स्वकर्मणा 18’46 स्वकर्मनिरतः 18’45 (1-a) नैष्कर्म्य is a तद्धित from निष्कर्म – नैष्कर्म्यसिद्धिम् 18’49 नैष्कर्म्यम् 3’4  

(2) कर्तृ अकर्तारम् 4’13, आदिकर्त्रे 11’37 (3) कृत अकृतबुद्धित्वात् 18’16 अकृतात्मनः 15’11 अकृतेन 3’18 असत्कृतम् 17’22 असत्कृतः 11’42 अहंकृतः 18’17 कृतकृत्यः 15’20 कृतनिश्चयः 2’37 कृताञ्जलिः 11’14, 11’35 पुण्यकृतान्/पुण्यकृताम् 6’41 कृतान्ते (Here the component कृत seems to refer to the name of an era कृत, the कृतयुग. It would be interesting to check why the era got its name as कृतयुग.) 18’13 सुकृतदुष्कृते 2’50 सुकृतस्य 14’16 सुकृतम् 5’15 (4) कार्य अकार्यम् 18’31 अविकार्यः 2’25 कार्याकार्यव्यवस्थितौ 16’24 कार्याकार्ये 18’30 (5) क्रिया क्रियाविशेषबहुलाम् 2’43 अक्रियः 6’1 मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः 18’33 यज्ञतपःक्रियाः 17’25 यज्ञदानतपःक्रियाः 17’24 लुप्तपिण्डोदकक्रियाः 1’42 यतचित्तेन्द्रियक्रियः 6’12 (6) कृति 13’20 नानावर्णाकृतीनि 11’5 नैष्कृतिकः 18’28 प्रकृतिजान् 13’21 प्रकृतिजैः 3’5, 18’40 प्रकृतिसंभवान् 13’19 प्रकृतिसंभवाः 14’5 प्रकृतिस्थः 13’21 प्रकृतिस्थानि 15’7 भूतप्रकृतिमोक्षम् 13’34 सुकृतिनः 7’16 (7) कारण आत्मकारणात् 3’13 (8) चिकीर्षु प्रियचिकीर्षवः (9) संकर वर्णसंकरः 1’41 1’23 (10) संकर+कारक वर्णसंकरकारकैः 1’43 (This word वर्णसंकरकारकैः is interesting, because it has two components संकर and कारक both having etymology from कृ-धातुः. Again, संकर may fit in Part B. कारक seems to combine grammatical concepts of both Part C and Part E). (11) कार्य+कारण+कर्तृत्व कार्यकारणकर्तृत्वे 13’29

Part B – There are words containing -कर, which is an उपपदम् used in compound words. अकीर्तिकरम् 2’2 अनुद्वेगकरम् 17’15 कुसुमाकरः 10’35 निःश्रेयसकरौ 5’2 मकरः 10’31 (This word मकरः does not seem to have anything to do with the suffix कर. Or, maybe, there is some relevance.) सुदुष्करम् 6’34

Part C – There are also words containing -कार, which is primarily a घञ्-कृदन्तम् but it is also used as an उपपदम् in a compound word.

Part C-1 with कार as घञ्-कृदन्तम् अधिकारः 2’47 निर्विकारः 18’26 विकारान् 13’19 अनुपकारिणे 17’20 प्रत्युपकारार्थम् 17’21 यद्विकारि 13’3 अप्रतिकारम् 1’46 सविकारम् 13’6

Part C-2 with कार as an उपपदम् in a compound word अकारः 10’33 अनहंकारः 13’8 अहंकारविमूढात्मा 3’27 अहंकारम् 16’18, 18’53, 18’59 अहंकारः 7’4, 13’5 अहंकारात् 18’58 ओंकारः 9’17 कामकारतः 16’23 कामकारेण 5’12 दम्भाहंकारसंयुक्ताः 17’5 निरहंकारः 2’71, 12’13 सत्कारमानपूजार्थम् 17’18

Part D – Whereas कृदन्त-s are words with affixation of कृत्-प्रत्यय-s, the word कृत् itself is obtained by affixation of a कृत्-प्रत्यय क्विप्. In Apte’s dictionary – कृत् a. [कृ-क्विप्] (Generally at the end of comp.) Accomplisher, doer, maker, performer, manufacturer, composer &c.; पाप˚, पुण्य˚, प्रतिमा˚ &c. -m. 1 A class of affixes used to form derivatives (nouns, adjectives &c.) from roots. -2 A word so formed; कृद्ग्रहणे गतिकारक-पूर्वस्यापि ग्रहणम् Paṅ. Śekh. Here in Part D words ending in कृत् – कल्याणकृत् 6’40 कुलक्षयकृतम् 1’38, 1’39 कृत्स्नकर्मकृत् 4’18 पापकृत्तमः 4’36 प्रियकृत्तमः 18’69 मत्कर्मकृत् 11’55 लोकक्षयकृत् 11’32 वेदान्तकृत् 15’15

Part E – There is a कृत्-प्रत्यय ण्वुल् which affixes to धातु-s as अक and lends a meaning of doer of an action. Meaning of this प्रत्यय thus contains a linkage with कृ-धातुः. Such words are – नायकाः 1’7 पातकम् 1’38 पावकः 2’23, 10’23, 15’6 प्रकाशकम् 14’6 भयानकानि 11’27 रसात्मकः 15’13 रागात्मकम् 14’7 स्वकम् 11’50 हिंसात्मकः 18’27

Part F – There are तद्धित-प्रत्यय-s ठक् ठञ् ठन् which affix as इक, Their इक-form and their meaning seems to have relevance to कृ-धातुः.  व्यवसायात्मिका 2’41, 2’44 सात्त्विकप्रियाः 17’8 सात्त्विकम् 14’16, 17’17, 17’20, 18’20, 18’23, 18’37 सात्त्विकः 17’11, 18’9, 18’26 सात्त्विकाः 7’12, 17’4 सात्त्विकी 17’2 18’30, 18’33 सामासिकस्य 10’33

Part G – There are words referring to the family/dynasty name कुरु. Many of them are compound words starting with this family/dynasty name कुरु. It may be that this family name itself came from the characteristics of industriousness of some ancient person in the family lineage. In effect the family-name can be considered as having in its etymology derivation from कृ-धातुः. Such words are – कुरुक्षेत्रे 1’1 कुरुनन्दन 2’41, 6’43, 14’13 कुरुप्रवीर 11’48 कुरुवृद्धः 1’12 कुरुश्रेष्ठ 10’19 कुरुसत्तम 4’31 कुरून् 1’25

Part H – The word महीकृते 1’34 has कृते, which is by itself an indeclinable. It seems to have derivation from धातुः कृ, especially when noticing that it has an alternative form as कृतेन. It is used both independently and also at the end of a compound. In Apte’s dictionary – कृते कृतेन ind. (With gen. or in comp.) For, for the sake of, on account of; अमीषां प्राणानां … कृते Bh.3.36. कृते किं नास्माभिर्विगलितविवेकैः … ibid. काव्यं यशसे$र्थकृते K. P.1; Bg.1.35; Y.1.216; Ś.6.

-o-O-o-

 


Categories: Classical Literature

गीतायाः शब्दाभ्यासः When I started to

Sun, 06/26/2016 - 07:21

गीतायाः शब्दाभ्यासः

When I started to study गीता and संस्कृत together, I came across many words repeating. I was anxious to resolve the repetitions. I attempted compiling sort of a dictionary, at least of धातु-s, because in Sanskrit, most words emanate from धातु-s. I even started a separate blog for this study with the title गीतायाः धात्वभ्यासः At the same time, I was wondering whether similar study has already been done by somebody. At that point I came across गीताधातुरूपावलिः by Dr. विश्वास published by संस्कृतभारती, नवदेहली. When searching on the internet I also found Critical Word-Index to Bhagavadgita by Rao Bahadur P. C. Divanji. In the book, the शब्दाभ्यास is presented as a study in different levels.

  1. In Part 1 are indexed 3865 Primary word-units, which reveal after सन्धिविच्छेद-s.
  2. In Part 2 are indexed 1102 Secondary word-units, which are Primary in nature but are components of compound words noted in Part 1.
  3. In Part 3 are indexed 296 Tertiary word-units.
  4. In Part 4 are indexed 36 Quaternary word-units.
  5. In Part 5 there is Consolidated Index of 1443 Primary and Subsidiary word-units.

Words in all the parts are interrelated. For example

(1) At Sr. No. 181 in Part 5 इदम् is detailed with अनयोः अनेन अयम् अस्मात् अस्मिन् अस्य अस्याम् इदम् इमम् इमानि इमान् इमाम् इमा इमे इमौ इयम् All these are Primary Word-Units and hence can be found in their alphabetical order in Part 1. There one can also find which word is in which verse(s). For example –

(1-1) The word इदम् itself appears as such, totally 37 times, in verses 1-10, 1-21, 1-28, 2-1, 2-2, 2-10, 2-17, 3-31, 3-38, 7-2, 7-5, 7-7, 7-13, 8-22, 8-28, 9-1, 9-2, 9-4, 10-42, 11-19, 11-20 (twice), 11-41, 11-47, 11-49 (twice), 11-51, 11-52, 12-20, 13-1, 14-2, 15-20, 16-13 (twice), 18-46, 18-67, 18-68.

This Critical Word Index is more than a dictionary, because in Part 1, for all 3865 words, both their grammar and meanings are explained.

(2) At the beginning of each part, the author has explained the logic. Instead of quoting that verbatim, logic of what the author means by Secondary, Tertiary and Quaternary word-units, may as well be understood by examples.

(2-1) In Part 5 at Sr. No. 87 is listed अर्थ – P, अर्थे S-98, अर्थे T-22

(2-1-1) In Part 1, अर्थ is Primary word-unit in 6 words at Sr. Nos. 371 अर्थकामान् (श्लोके 2-5), #372 अर्थव्यपाश्रयः (श्लोके 3-18), #373 अर्थसञ्चयान् (श्लोके 16-12), #374 अर्थः (श्लोकयोः 2-46, 3-18), #375 अर्थार्थी (श्लोके 7-16), #376 अर्थे (श्लोके 1-33)

(2-1-2) In Part 2 at Sr. No. 98, as many as 22 instances of occurrence of अर्थ as Secondary unit are sighted. These 22 instances include the 6 above in (2-1-1) and also 16 more i.e. अत्यर्थम्, अनुकम्पार्थम्, अवहासार्थम्, इन्द्रियार्थान्, इन्द्रियार्थेभ्यः, इन्द्रियार्थेषु, उत्सादनार्थम्, कामभोगार्थम्, तदर्थम्, दम्भार्थम्, धर्मकामार्थान्, प्रत्युपकारार्थम्, मदर्थम्, मदर्थे, यज्ञार्थात्, संज्ञार्थम्, सत्कारमानपूजार्थम्, सर्वार्थान्. Details of all these can be located in Part 1.

(2-1-3)  In Part 3 at Sr. No. 22 occurrence of अर्थ as Tertiary word-unit is sighted in the word तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् which is detailed at #1386 in Part 1.

(2-2) In Part 5 at Sr. No. 378 is listed गुण

(2-2-1) In Part 1, गुण is Primary word-unit in 6 words at #1173 गुणतः (श्लोके 18-29), #1183 गुणान् (श्लोकेषु 13-19, 13-21, 14-20, 14-21 (द्विवारम्) 14-25), #1185 गुणाः (श्लोकेषु 3-28, 14-5, 14-23), #1186 गुणेभ्यः (श्लोके 14-19 (द्विवारम्)), #1187 गुणेषु (श्लोके 3-28), #1188 गुणैः (श्लोकेषु 3-5, 3-27, 13-23, 14-23, 18-40, 18-41)

(2-2-2) In Part 2 at Sr. No. 326, as many as 13 instances of occurrence of गुण as Secondary unit are sighted. These are (1) गुणकर्मविभागयोः (2) गुणकर्मविभागशः (3) गुणकर्मसु (4) गुणप्रवृद्धाः (5) गुणभेदतः (6) गुणभोक्तृ (7) गुणसंख्याने (8) गुणसङ्गः (9) गुणसंमूढाः (10) गुणातीतः (11) गुणान्वितम् (12) निर्गुणम् (13) विगुणः. In all these words गुण is the important component word-unit. Details of all these words can of course be read in Part 1.

(2-2-3) In Part 3 at Sr. No. 100 occurrence of गुण as Tertiary word-unit is sighted in the words (1) सर्वेन्द्रियगुणाभासम् (Note गुणाभास) (2) त्रैगुण्यविषयाः and निस्त्रैगुण्यः (Note त्रैगुण्य in both these words) (3) रजोगुणसमुद्भवः (Note रजोगुण). Details of all these words can of course be read in Part 1.

(2-2-4) In Part 4 at Sr. No. 8 occurrence of गुण as Quaternary word-unit is sighted in जघन्यगुणवृत्तिस्थाः #1275 of Part 1 (श्लोके 14-18)

I am astounded by all this painstaking, meticulous and comprehensive study done by Rao Bahadur Divanji. This will greatly help me for both my blogs गीतान्वेषणम् and गीतायाः धात्वभ्यासः.  

शुभमस्तु !

-o-O-o-

 


Categories: Classical Literature

गीतायाः शब्दाभ्यासः When I started to

Sun, 06/26/2016 - 07:21

गीतायाः शब्दाभ्यासः

When I started to study गीता and संस्कृत together, I came across many words repeating. I was anxious to resolve the repetitions. I attempted compiling sort of a dictionary, at least of धातु-s, because in Sanskrit, most words emanate from धातु-s. I even started a separate blog for this study with the title गीतायाः धात्वभ्यासः At the same time, I was wondering whether similar study has already been done by somebody. At that point I came across गीताधातुरूपावलिः by Dr. विश्वास published by संस्कृतभारती, नवदेहली. When searching on the internet I also found Critical Word-Index to Bhagavadgita by Rao Bahadur P. C. Divanji. In the book, the शब्दाभ्यास is presented as a study in different levels.

  1. In Part 1 are indexed 3865 Primary word-units, which reveal after सन्धिविच्छेद-s.
  2. In Part 2 are indexed 1102 Secondary word-units, which are Primary in nature but are components of compound words noted in Part 1.
  3. In Part 3 are indexed 296 Tertiary word-units.
  4. In Part 4 are indexed 36 Quaternary word-units.
  5. In Part 5 there is Consolidated Index of 1443 Primary and Subsidiary word-units.

Words in all the parts are interrelated. For example

(1) At Sr. No. 181 in Part 5 इदम् is detailed with अनयोः अनेन अयम् अस्मात् अस्मिन् अस्य अस्याम् इदम् इमम् इमानि इमान् इमाम् इमा इमे इमौ इयम् All these are Primary Word-Units and hence can be found in their alphabetical order in Part 1. There one can also find which word is in which verse(s). For example –

(1-1) The word इदम् itself appears as such, totally 37 times, in verses 1-10, 1-21, 1-28, 2-1, 2-2, 2-10, 2-17, 3-31, 3-38, 7-2, 7-5, 7-7, 7-13, 8-22, 8-28, 9-1, 9-2, 9-4, 10-42, 11-19, 11-20 (twice), 11-41, 11-47, 11-49 (twice), 11-51, 11-52, 12-20, 13-1, 14-2, 15-20, 16-13 (twice), 18-46, 18-67, 18-68.

This Critical Word Index is more than a dictionary, because in Part 1, for all 3865 words, both their grammar and meanings are explained.

(2) At the beginning of each part, the author has explained the logic. Instead of quoting that verbatim, logic of what the author means by Secondary, Tertiary and Quaternary word-units, may as well be understood by examples.

(2-1) In Part 5 at Sr. No. 87 is listed अर्थ – P, अर्थे S-98, अर्थे T-22

(2-1-1) In Part 1, अर्थ is Primary word-unit in 6 words at Sr. Nos. 371 अर्थकामान् (श्लोके 2-5), #372 अर्थव्यपाश्रयः (श्लोके 3-18), #373 अर्थसञ्चयान् (श्लोके 16-12), #374 अर्थः (श्लोकयोः 2-46, 3-18), #375 अर्थार्थी (श्लोके 7-16), #376 अर्थे (श्लोके 1-33)

(2-1-2) In Part 2 at Sr. No. 98, as many as 22 instances of occurrence of अर्थ as Secondary unit are sighted. These 22 instances include the 6 above in (2-1-1) and also 16 more i.e. अत्यर्थम्, अनुकम्पार्थम्, अवहासार्थम्, इन्द्रियार्थान्, इन्द्रियार्थेभ्यः, इन्द्रियार्थेषु, उत्सादनार्थम्, कामभोगार्थम्, तदर्थम्, दम्भार्थम्, धर्मकामार्थान्, प्रत्युपकारार्थम्, मदर्थम्, मदर्थे, यज्ञार्थात्, संज्ञार्थम्, सत्कारमानपूजार्थम्, सर्वार्थान्. Details of all these can be located in Part 1.

(2-1-3)  In Part 3 at Sr. No. 22 occurrence of अर्थ as Tertiary word-unit is sighted in the word तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् which is detailed at #1386 in Part 1.

(2-2) In Part 5 at Sr. No. 378 is listed गुण

(2-2-1) In Part 1, गुण is Primary word-unit in 6 words at #1173 गुणतः (श्लोके 18-29), #1183 गुणान् (श्लोकेषु 13-19, 13-21, 14-20, 14-21 (द्विवारम्) 14-25), #1185 गुणाः (श्लोकेषु 3-28, 14-5, 14-23), #1186 गुणेभ्यः (श्लोके 14-19 (द्विवारम्)), #1187 गुणेषु (श्लोके 3-28), #1188 गुणैः (श्लोकेषु 3-5, 3-27, 13-23, 14-23, 18-40, 18-41)

(2-2-2) In Part 2 at Sr. No. 326, as many as 13 instances of occurrence of गुण as Secondary unit are sighted. These are (1) गुणकर्मविभागयोः (2) गुणकर्मविभागशः (3) गुणकर्मसु (4) गुणप्रवृद्धाः (5) गुणभेदतः (6) गुणभोक्तृ (7) गुणसंख्याने (8) गुणसङ्गः (9) गुणसंमूढाः (10) गुणातीतः (11) गुणान्वितम् (12) निर्गुणम् (13) विगुणः. In all these words गुण is the important component word-unit. Details of all these words can of course be read in Part 1.

(2-2-3) In Part 3 at Sr. No. 100 occurrence of गुण as Tertiary word-unit is sighted in the words (1) सर्वेन्द्रियगुणाभासम् (Note गुणाभास) (2) त्रैगुण्यविषयाः and निस्त्रैगुण्यः (Note त्रैगुण्य in both these words) (3) रजोगुणसमुद्भवः (Note रजोगुण). Details of all these words can of course be read in Part 1.

(2-2-4) In Part 4 at Sr. No. 8 occurrence of गुण as Quaternary word-unit is sighted in जघन्यगुणवृत्तिस्थाः #1275 of Part 1 (श्लोके 14-18)

I am astounded by all this painstaking, meticulous and comprehensive study done by Rao Bahadur Divanji. This will greatly help me for both my blogs गीतान्वेषणम् and गीतायाः धात्वभ्यासः.  

शुभमस्तु !

-o-O-o-

 


Categories: Classical Literature

गीतायाः नवमाध्यायस्य गद्याभ्यासः

Thu, 05/19/2016 - 11:35

गीतायाः नवमाध्यायस्य गद्याभ्यासः

Prosaic study of ninth chapter of गीता

अथ नवमोऽध्यायः ।          

श्रीभगवानुवाच ।
इदं तु ते गुह्यतमं प्रवक्ष्याम्यनसूयवे ।
ज्ञानं विज्ञानसहितं यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात् ॥ ९- १॥
राजविद्या राजगुह्यं पवित्रमिदमुत्तमम् ।
प्रत्यक्षावगमं धर्म्यं सुसुखं कर्तुमव्ययम् ॥ ९- २॥

अथ नवमः अध्यायः

(१) श्री-भगवान् उवाच – अन्-असूयवे इदम् तु ते विज्ञानसहितम् गुह्यतमम् ज्ञानम् प्रवक्ष्यामि, यत् ज्ञात्वा (त्वम्) अ-शुभात् मोक्ष्यसे ॥९-१॥ इदम् राज-विद्या (अस्ति), राज-गुह्यम् (अस्ति), पवित्रम् (अस्ति), उत्तमम् (अस्ति), प्रत्यक्ष-अवगमम् (अस्ति), धर्म्यम् (अस्ति), सु-सुखम् कर्तुम् (भवति), अव्ययम् (अस्ति) [अथवा] अव्ययम् सु-सुखम् कर्तुम् (भवति) ॥९-२॥

अश्रद्दधानाः पुरुषा धर्मस्यास्य परन्तप ।
अप्राप्य मां निवर्तन्ते मृत्युसंसारवर्त्मनि ॥ ९- ३॥

(२) परम्-तप, अस्य धर्मस्य अश्रद्दधानाः पुरुषाः माम् अप्राप्य मृत्यु-संसार-वर्त्मनि निवर्तन्ते ॥९-३॥

मया ततमिदं सर्वं जगदव्यक्तमूर्तिना ।
मत्स्थानि सर्वभूतानि न चाहं तेष्ववस्थितः ॥ ९- ४॥
न च मत्स्थानि भूतानि पश्य मे योगमैश्वरम् ।
भूतभृन्न च भूतस्थो ममात्मा भूतभावनः ॥ ९- ५॥
यथाकाशस्थितो नित्यं वायुः सर्वत्रगो महान् ।
तथा सर्वाणि भूतानि मत्स्थानीत्युपधारय ॥ ९- ६॥

(३) मया अव्यक्त-मूर्तिना इदम् सर्वम् जगत् ततम् | सर्व-भूतानि मत्-स्थानि (भवन्ति) | अहम् तेषु न अवस्थितः च ॥९-४॥ मत्-स्थानि भूतानि (एतत्) मे ऐश्वरम् योगम् न पश्य | मम आत्मा भूत-भृत् भूत-स्थः च न | (सः तु) भूत-भावनः ॥ ९- ५॥ यथा आकाश-स्थितः महान् वायुः नित्यम् सर्वत्र-गः तथा सर्वाणि मत्-स्थानि इति उपधारय ॥ ९- ६॥

सर्वभूतानि कौन्तेय प्रकृतिं यान्ति मामिकाम् ।
कल्पक्षये पुनस्तानि कल्पादौ विसृजाम्यहम् ॥ ९- ७॥
प्रकृतिं स्वामवष्टभ्य विसृजामि पुनः पुनः ।
भूतग्राममिमं कृत्स्नमवशं प्रकृतेर्वशात् ॥ ९- ८॥

(४) कौन्तेय, कल्प-क्षये सर्व-भूतानि मामिकाम् प्रकृतिम् यान्ति | पुनः कल्प-आदौ अहम् तानि विसृजामि ॥९-७॥ स्वाम् प्रकृतिम् अवष्टभ्य इमम् कृत्स्नम् अ-वशम् भूत-ग्रामम् प्रकृतेः वशात् पुनः पुनः विसृजामि ॥ ९- ८॥

न च मां तानि कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय ।
उदासीनवदासीनमसक्तं तेषु कर्मसु ॥ ९- ९॥

(५) धनञ्जय, उदासीन्-अवदासीनम् तेषु कर्मसु अ-सक्तम् माम् तानि कर्माणि न च निबध्नन्ति ॥९-९॥

मयाध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरम् ।
हेतुनानेन कौन्तेय जगद्विपरिवर्तते ॥ ९- १०॥

(६) कौन्तेय, अनेन अध्यक्षेण हेतुना प्रकृतिः मयि स-चर-अ-चरम् सूयते जगत् परिवर्तते (च) ॥९-१०॥

अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम् ।
परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम् ॥ ९- ११॥
मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः ।
राक्षसीमासुरीं चैव प्रकृतिं मोहिनीं श्रिताः ॥ ९- १२॥

(७) मोघ-आशाः मोघ-कर्माणः मोघ-ज्ञानाः वि-चेतसः राक्षसीम् आसुरीम् च एव मोहिनीम् प्रकृतिम् श्रिताः, मम भूत-महा-ईश्वरम् परम् भावम् अ-जानन्तः मूढाः मानुषीम् तनुम् आश्रितम् माम् अवजानन्ति ॥९-११॥+॥९-१२॥

महात्मानस्तु मां पार्थ दैवीं प्रकृतिमाश्रिताः ।
भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम् ॥ ९- १३॥
सततं कीर्तयन्तो मां यतन्तश्च दृढव्रताः ।
नमस्यन्तश्च मां भक्त्या नित्ययुक्ता उपासते ॥ ९- १४॥
ज्ञानयज्ञेन चाप्यन्ये यजन्तो मामुपासते ।
एकत्वेन पृथक्त्वेन बहुधा विश्वतोमुखम् ॥ ९- १५॥

(८) पार्थ, दैवीम् प्रकृतिम् आश्रिताः महा-आत्मानः तु माम् भूत-आदिम् अ-व्ययम् ज्ञात्वा अन्-अन्य-मनसः भजन्ति ॥९-१३॥ माम् सततम् कीर्तयन्तः, यतन्तः दृढ-व्रताः च नमस्यन्तः च नित्य-युक्ताः माम् भक्त्या उपासते ॥९-१४॥ अन्ये अपि च एकत्वेन, पृथक्त्वेन (एवम्) बहुधा ज्ञान-यज्ञेन यजन्तः विश्वतः-मुखम् माम् उपासते ॥९-१५॥

अहं क्रतुरहं यज्ञः स्वधाहमहमौषधम् ।
मन्त्रोऽहमहमेवाज्यमहमग्निरहं हुतम् ॥ ९- १६॥
पिताहमस्य जगतो माता धाता पितामहः ।
वेद्यं पवित्रमोंकार ऋक्साम यजुरेव च ॥ ९- १७॥
गतिर्भर्ता प्रभुः साक्षी निवासः शरणं सुहृत् ।
प्रभवः प्रलयः स्थानं निधानं बीजमव्ययम् ॥ ९- १८॥
तपाम्यहमहं वर्षं निगृह्णाम्युत्सृजामि च ।
अमृतं चैव मृत्युश्च सदसच्चाहमर्जुन ॥ ९- १९॥

(९) अहम् क्रतुः, अहम् यज्ञः, अहम् स्व-धा, अहम् औषधम्, अहम् मन्त्रः, अहम् एव आज्यम्, अहम् अग्निः, अहम् हुतम् ॥९-१६॥ अहम् अस्य जगतः पिता माता धाता पितामहः (अहम्) पवित्रम् वेद्यम्, (अहम्) ॐ-कारः, (अहम्) ऋक्, साम, यजुः च एव (अहम्) ॥९-१७॥ (अहम्) गतिः, (अहम्) भर्ता, प्रभुः, साक्षी, निवासः, शरणम्, सुहृत्, प्रभवः प्रलयः स्थानम् निधानम्, (अहम्) अ-व्ययम् बीजम् ॥९-१८॥ अहम् तपामि, अहम् वर्षम्, निगृह्णामि, उत्सृजामि च | अर्जुन, अहम् अ-मृतम्, मृत्युः च एव, सत् अ-सत् च (अहम्) ॥९-१९॥

त्रैविद्या मां सोमपाः पूतपापा
     यज्ञैरिष्ट्वा स्वर्गतिं प्रार्थयन्ते ।
ते पुण्यमासाद्य सुरेन्द्रलोक-
     मश्नन्ति दिव्यान्दिवि देवभोगान् ॥ ९- २०॥
ते तं भुक्त्वा स्वर्गलोकं विशालं
     क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति ।
एवं त्रयीधर्ममनुप्रपन्ना
     गतागतं कामकामा लभन्ते ॥ ९- २१॥

(१०) त्रै-विद्याः सोम-पाः पूत-पापाः मां यज्ञैः इष्ट्वा स्वर्-गतिम् प्रार्थयन्ते | ते पुण्यम् सुर-इन्द्र-लोकम् आसाद्य दिवि दिव्यान् देव-भोगान् अश्नन्ति ॥९-२०॥ ते तम् विशालम् स्वर्-ग-लोकम् भुक्त्वा क्षीणे पुण्ये मर्त्य-लोकम् विशन्ति | एवम् त्रयी-धर्मम् अनुप्रपन्नाः गत-आगतम् काम-कामाः लभन्ते ॥९-२१॥

अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते ।
तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम् ॥ ९- २२॥

(११) ये जनाः माम् चिन्तयन्तः अन्-अन्याः पर्युपासते, तेषाम् नित्य-अभियुक्तानाम् योग-क्षेमम् अहम् वहामि ॥९-२२॥

येऽप्यन्यदेवता भक्ता यजन्ते श्रद्धयान्विताः ।
तेऽपि मामेव कौन्तेय यजन्त्यविधिपूर्वकम् ॥ ९- २३॥

(१२) कौन्तेय, ये श्रद्धया अन्विताः भक्ताः अन्य-देवताः अपि भजन्ते, ते अपि अ-विधि-पूर्वकम् माम् एव यजन्ति ॥९-२३॥

अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव च ॥९-२४अ॥

(१३) अहम् हि सर्व-यज्ञानाम् भोक्ता च प्रभुः एव च ॥९-२४अ॥

न तु मामभिजानन्ति तत्त्वेनातश्च्यवन्ति ते ॥९-२४॥

(१४) (ये) माम् तत्त्वेन न अभिजानन्ति अतः ते च्यवन्ति ॥९-२४आ॥

यान्ति देवव्रता देवान्पितॄन्यान्ति पितृव्रताः ।
भूतानि यान्ति भूतेज्या यान्ति मद्याजिनोऽपि माम् ॥ ९- २५॥

(१५) देव-व्रताः देवान् यान्ति | पितृ-व्रताः पितॄन् यान्ति | भूत-इज्याः भूतानि यान्ति | अपि (तु) मत्-याजिनः माम् यान्ति ॥९-२५॥

पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति ।
तदहं भक्त्युपहृतमश्नामि प्रयतात्मनः ॥ ९- २६॥

(१६) यः भक्त्या पत्रम् पुष्पम् फलम् तोयम् मे प्रयच्छति, तत् प्रयत-आत्मनः भक्ति-उपहृतम् अहम् अश्नामि ॥९-२६॥

यत्करोषि यदश्नासि यज्जुहोषि ददासि यत् ।
यत्तपस्यसि कौन्तेय तत्कुरुष्व मदर्पणम् ॥ ९- २७॥
शुभाशुभफलैरेवं मोक्ष्यसे कर्मबन्धनैः ।
संन्यासयोगयुक्तात्मा विमुक्तो मामुपैष्यसि ॥ ९- २८॥

(१७) कौन्तेय, यत् करोषि, यत् अश्नासि, यत् जुहोषि, यत् ददासि, यत् तपस्यसि तत् मत्-अर्पणम् कुरुष्व ॥९-२७॥ एवम् शुभ-अ-शुभ-फलैः मोक्ष्यसे | कर्म-बन्धनैः विमुक्तः संन्यास-योग-युक्त-आत्मा माम् उपेष्यसि ॥९- २८॥

समोऽहं सर्वभूतेषु न मे द्वेष्योऽस्ति न प्रियः ।
ये भजन्ति तु मां भक्त्या मयि ते तेषु चाप्यहम् ॥ ९- २९॥

(१८) अहम् सर्व-भूतेषु समः | मे न द्वेष्यः अस्ति, न प्रियः | ये तु माम् भक्त्या भजन्ति, ते मयि, अहम् अपि तेषु च ॥९-२९॥

अपि चेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक् ।
साधुरेव स मन्तव्यः सम्यग्व्यवसितो हि सः ॥९-३०॥

(१९) सु-दुर्-आचारः अपि माम् अन्-अन्य-भाक् भजते चेत्, सः साधुः एव मन्तव्यः | सः सम्यक् व्यवसितः हि ॥९-३०॥

क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शश्वच्छान्तिं निगच्छति ।
कौन्तेय प्रतिजानीहि न मे भक्तः प्रणश्यति ॥९-३१॥

(२०) (यः) धर्म-आत्मा भवति, (सः) क्षिप्रम् शश्वत्-शान्तिम् निगच्छति | प्रतिजानीहि, कौन्तेय, मे भक्तः न प्रणश्यति ॥९-३१॥

मां हि पार्थ व्यपाश्रित्य येऽपि स्युः पापयोनयः ।
स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रास्तेऽपि यान्ति परां गतिम् ॥९-३२॥
किं पुनर्ब्राह्मणाः पुण्या भक्ता राजर्षयस्तथा ।

(२१) पार्थ, ये पाप-योनयः स्युः अपि, स्त्रियः वैश्याः तथा शूद्राः ते अपि माम् व्यपाश्रित्य पराम् गतिम् यान्ति | किम् पुनः ब्राह्मणाः राज-ऋषयः तथा पुण्याः भक्ताः (पराम् गतिम् न यान्ति ?) ॥९-३३अ॥

अनित्यमसुखं लोकमिमं प्राप्य भजस्व माम् ॥९-३३॥
मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु ।
मामेवैष्यसि युक्त्वैवमात्मानं मत्परायणः ॥९-३४॥

(२२) इमम् अ-नित्यम् अ-सुखम् लोकम् प्राप्य माम् भजस्व ॥९-३३आ॥ मत्-मनाः भव, मत्-भक्तः, मत्-याजी माम् नमः कुरु | एवम् आत्मानम् मत्-परायणः युक्त्वा माम् एव एष्यसि ॥९-३४॥

ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु
ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे
राजविद्याराजगुह्ययोगो नाम नवमोऽध्यायः ॥९॥

(२३) ॐ तत् सत् | इति श्रीमत्-भगवत्-गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्म-विद्यायाम् योग-शास्त्रे श्री-कृष्ण-अर्जुन-संवादे (अयम्) नवमः अध्यायः नाम राज-विद्या-राज-गुह्य-योगः ॥९॥

-o-O-o-

 


Categories: Classical Literature

गीतायाः नवमाध्यायस्य गद्याभ्यासः

Thu, 05/19/2016 - 11:35

गीतायाः नवमाध्यायस्य गद्याभ्यासः

Prosaic study of ninth chapter of गीता

अथ नवमोऽध्यायः ।          

श्रीभगवानुवाच ।
इदं तु ते गुह्यतमं प्रवक्ष्याम्यनसूयवे ।
ज्ञानं विज्ञानसहितं यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात् ॥ ९- १॥
राजविद्या राजगुह्यं पवित्रमिदमुत्तमम् ।
प्रत्यक्षावगमं धर्म्यं सुसुखं कर्तुमव्ययम् ॥ ९- २॥

अथ नवमः अध्यायः

(१) श्री-भगवान् उवाच – अन्-असूयवे इदम् तु ते विज्ञानसहितम् गुह्यतमम् ज्ञानम् प्रवक्ष्यामि, यत् ज्ञात्वा (त्वम्) अ-शुभात् मोक्ष्यसे ॥९-१॥ इदम् राज-विद्या (अस्ति), राज-गुह्यम् (अस्ति), पवित्रम् (अस्ति), उत्तमम् (अस्ति), प्रत्यक्ष-अवगमम् (अस्ति), धर्म्यम् (अस्ति), सु-सुखम् कर्तुम् (भवति), अव्ययम् (अस्ति) [अथवा] अव्ययम् सु-सुखम् कर्तुम् (भवति) ॥९-२॥

अश्रद्दधानाः पुरुषा धर्मस्यास्य परन्तप ।
अप्राप्य मां निवर्तन्ते मृत्युसंसारवर्त्मनि ॥ ९- ३॥

(२) परम्-तप, अस्य धर्मस्य अश्रद्दधानाः पुरुषाः माम् अप्राप्य मृत्यु-संसार-वर्त्मनि निवर्तन्ते ॥९-३॥

मया ततमिदं सर्वं जगदव्यक्तमूर्तिना ।
मत्स्थानि सर्वभूतानि न चाहं तेष्ववस्थितः ॥ ९- ४॥
न च मत्स्थानि भूतानि पश्य मे योगमैश्वरम् ।
भूतभृन्न च भूतस्थो ममात्मा भूतभावनः ॥ ९- ५॥
यथाकाशस्थितो नित्यं वायुः सर्वत्रगो महान् ।
तथा सर्वाणि भूतानि मत्स्थानीत्युपधारय ॥ ९- ६॥

(३) मया अव्यक्त-मूर्तिना इदम् सर्वम् जगत् ततम् | सर्व-भूतानि मत्-स्थानि (भवन्ति) | अहम् तेषु न अवस्थितः च ॥९-४॥ मत्-स्थानि भूतानि (एतत्) मे ऐश्वरम् योगम् न पश्य | मम आत्मा भूत-भृत् भूत-स्थः च न | (सः तु) भूत-भावनः ॥ ९- ५॥ यथा आकाश-स्थितः महान् वायुः नित्यम् सर्वत्र-गः तथा सर्वाणि मत्-स्थानि इति उपधारय ॥ ९- ६॥

सर्वभूतानि कौन्तेय प्रकृतिं यान्ति मामिकाम् ।
कल्पक्षये पुनस्तानि कल्पादौ विसृजाम्यहम् ॥ ९- ७॥
प्रकृतिं स्वामवष्टभ्य विसृजामि पुनः पुनः ।
भूतग्राममिमं कृत्स्नमवशं प्रकृतेर्वशात् ॥ ९- ८॥

(४) कौन्तेय, कल्प-क्षये सर्व-भूतानि मामिकाम् प्रकृतिम् यान्ति | पुनः कल्प-आदौ अहम् तानि विसृजामि ॥९-७॥ स्वाम् प्रकृतिम् अवष्टभ्य इमम् कृत्स्नम् अ-वशम् भूत-ग्रामम् प्रकृतेः वशात् पुनः पुनः विसृजामि ॥ ९- ८॥

न च मां तानि कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय ।
उदासीनवदासीनमसक्तं तेषु कर्मसु ॥ ९- ९॥

(५) धनञ्जय, उदासीन्-अवदासीनम् तेषु कर्मसु अ-सक्तम् माम् तानि कर्माणि न च निबध्नन्ति ॥९-९॥

मयाध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरम् ।
हेतुनानेन कौन्तेय जगद्विपरिवर्तते ॥ ९- १०॥

(६) कौन्तेय, अनेन अध्यक्षेण हेतुना प्रकृतिः मयि स-चर-अ-चरम् सूयते जगत् परिवर्तते (च) ॥९-१०॥

अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम् ।
परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम् ॥ ९- ११॥
मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः ।
राक्षसीमासुरीं चैव प्रकृतिं मोहिनीं श्रिताः ॥ ९- १२॥

(७) मोघ-आशाः मोघ-कर्माणः मोघ-ज्ञानाः वि-चेतसः राक्षसीम् आसुरीम् च एव मोहिनीम् प्रकृतिम् श्रिताः, मम भूत-महा-ईश्वरम् परम् भावम् अ-जानन्तः मूढाः मानुषीम् तनुम् आश्रितम् माम् अवजानन्ति ॥९-११॥+॥९-१२॥

महात्मानस्तु मां पार्थ दैवीं प्रकृतिमाश्रिताः ।
भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम् ॥ ९- १३॥
सततं कीर्तयन्तो मां यतन्तश्च दृढव्रताः ।
नमस्यन्तश्च मां भक्त्या नित्ययुक्ता उपासते ॥ ९- १४॥
ज्ञानयज्ञेन चाप्यन्ये यजन्तो मामुपासते ।
एकत्वेन पृथक्त्वेन बहुधा विश्वतोमुखम् ॥ ९- १५॥

(८) पार्थ, दैवीम् प्रकृतिम् आश्रिताः महा-आत्मानः तु माम् भूत-आदिम् अ-व्ययम् ज्ञात्वा अन्-अन्य-मनसः भजन्ति ॥९-१३॥ माम् सततम् कीर्तयन्तः, यतन्तः दृढ-व्रताः च नमस्यन्तः च नित्य-युक्ताः माम् भक्त्या उपासते ॥९-१४॥ अन्ये अपि च एकत्वेन, पृथक्त्वेन (एवम्) बहुधा ज्ञान-यज्ञेन यजन्तः विश्वतः-मुखम् माम् उपासते ॥९-१५॥

अहं क्रतुरहं यज्ञः स्वधाहमहमौषधम् ।
मन्त्रोऽहमहमेवाज्यमहमग्निरहं हुतम् ॥ ९- १६॥
पिताहमस्य जगतो माता धाता पितामहः ।
वेद्यं पवित्रमोंकार ऋक्साम यजुरेव च ॥ ९- १७॥
गतिर्भर्ता प्रभुः साक्षी निवासः शरणं सुहृत् ।
प्रभवः प्रलयः स्थानं निधानं बीजमव्ययम् ॥ ९- १८॥
तपाम्यहमहं वर्षं निगृह्णाम्युत्सृजामि च ।
अमृतं चैव मृत्युश्च सदसच्चाहमर्जुन ॥ ९- १९॥

(९) अहम् क्रतुः, अहम् यज्ञः, अहम् स्व-धा, अहम् औषधम्, अहम् मन्त्रः, अहम् एव आज्यम्, अहम् अग्निः, अहम् हुतम् ॥९-१६॥ अहम् अस्य जगतः पिता माता धाता पितामहः (अहम्) पवित्रम् वेद्यम्, (अहम्) ॐ-कारः, (अहम्) ऋक्, साम, यजुः च एव (अहम्) ॥९-१७॥ (अहम्) गतिः, (अहम्) भर्ता, प्रभुः, साक्षी, निवासः, शरणम्, सुहृत्, प्रभवः प्रलयः स्थानम् निधानम्, (अहम्) अ-व्ययम् बीजम् ॥९-१८॥ अहम् तपामि, अहम् वर्षम्, निगृह्णामि, उत्सृजामि च | अर्जुन, अहम् अ-मृतम्, मृत्युः च एव, सत् अ-सत् च (अहम्) ॥९-१९॥

त्रैविद्या मां सोमपाः पूतपापा
     यज्ञैरिष्ट्वा स्वर्गतिं प्रार्थयन्ते ।
ते पुण्यमासाद्य सुरेन्द्रलोक-
     मश्नन्ति दिव्यान्दिवि देवभोगान् ॥ ९- २०॥
ते तं भुक्त्वा स्वर्गलोकं विशालं
     क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति ।
एवं त्रयीधर्ममनुप्रपन्ना
     गतागतं कामकामा लभन्ते ॥ ९- २१॥

(१०) त्रै-विद्याः सोम-पाः पूत-पापाः मां यज्ञैः इष्ट्वा स्वर्-गतिम् प्रार्थयन्ते | ते पुण्यम् सुर-इन्द्र-लोकम् आसाद्य दिवि दिव्यान् देव-भोगान् अश्नन्ति ॥९-२०॥ ते तम् विशालम् स्वर्-ग-लोकम् भुक्त्वा क्षीणे पुण्ये मर्त्य-लोकम् विशन्ति | एवम् त्रयी-धर्मम् अनुप्रपन्नाः गत-आगतम् काम-कामाः लभन्ते ॥९-२१॥

अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते ।
तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम् ॥ ९- २२॥

(११) ये जनाः माम् चिन्तयन्तः अन्-अन्याः पर्युपासते, तेषाम् नित्य-अभियुक्तानाम् योग-क्षेमम् अहम् वहामि ॥९-२२॥

येऽप्यन्यदेवता भक्ता यजन्ते श्रद्धयान्विताः ।
तेऽपि मामेव कौन्तेय यजन्त्यविधिपूर्वकम् ॥ ९- २३॥

(१२) कौन्तेय, ये श्रद्धया अन्विताः भक्ताः अन्य-देवताः अपि भजन्ते, ते अपि अ-विधि-पूर्वकम् माम् एव यजन्ति ॥९-२३॥

अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव च ॥९-२४अ॥

(१३) अहम् हि सर्व-यज्ञानाम् भोक्ता च प्रभुः एव च ॥९-२४अ॥

न तु मामभिजानन्ति तत्त्वेनातश्च्यवन्ति ते ॥९-२४॥

(१४) (ये) माम् तत्त्वेन न अभिजानन्ति अतः ते च्यवन्ति ॥९-२४आ॥

यान्ति देवव्रता देवान्पितॄन्यान्ति पितृव्रताः ।
भूतानि यान्ति भूतेज्या यान्ति मद्याजिनोऽपि माम् ॥ ९- २५॥

(१५) देव-व्रताः देवान् यान्ति | पितृ-व्रताः पितॄन् यान्ति | भूत-इज्याः भूतानि यान्ति | अपि (तु) मत्-याजिनः माम् यान्ति ॥९-२५॥

पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति ।
तदहं भक्त्युपहृतमश्नामि प्रयतात्मनः ॥ ९- २६॥

(१६) यः भक्त्या पत्रम् पुष्पम् फलम् तोयम् मे प्रयच्छति, तत् प्रयत-आत्मनः भक्ति-उपहृतम् अहम् अश्नामि ॥९-२६॥

यत्करोषि यदश्नासि यज्जुहोषि ददासि यत् ।
यत्तपस्यसि कौन्तेय तत्कुरुष्व मदर्पणम् ॥ ९- २७॥
शुभाशुभफलैरेवं मोक्ष्यसे कर्मबन्धनैः ।
संन्यासयोगयुक्तात्मा विमुक्तो मामुपैष्यसि ॥ ९- २८॥

(१७) कौन्तेय, यत् करोषि, यत् अश्नासि, यत् जुहोषि, यत् ददासि, यत् तपस्यसि तत् मत्-अर्पणम् कुरुष्व ॥९-२७॥ एवम् शुभ-अ-शुभ-फलैः मोक्ष्यसे | कर्म-बन्धनैः विमुक्तः संन्यास-योग-युक्त-आत्मा माम् उपेष्यसि ॥९- २८॥

समोऽहं सर्वभूतेषु न मे द्वेष्योऽस्ति न प्रियः ।
ये भजन्ति तु मां भक्त्या मयि ते तेषु चाप्यहम् ॥ ९- २९॥

(१८) अहम् सर्व-भूतेषु समः | मे न द्वेष्यः अस्ति, न प्रियः | ये तु माम् भक्त्या भजन्ति, ते मयि, अहम् अपि तेषु च ॥९-२९॥

अपि चेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक् ।
साधुरेव स मन्तव्यः सम्यग्व्यवसितो हि सः ॥९-३०॥

(१९) सु-दुर्-आचारः अपि माम् अन्-अन्य-भाक् भजते चेत्, सः साधुः एव मन्तव्यः | सः सम्यक् व्यवसितः हि ॥९-३०॥

क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शश्वच्छान्तिं निगच्छति ।
कौन्तेय प्रतिजानीहि न मे भक्तः प्रणश्यति ॥९-३१॥

(२०) (यः) धर्म-आत्मा भवति, (सः) क्षिप्रम् शश्वत्-शान्तिम् निगच्छति | प्रतिजानीहि, कौन्तेय, मे भक्तः न प्रणश्यति ॥९-३१॥

मां हि पार्थ व्यपाश्रित्य येऽपि स्युः पापयोनयः ।
स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रास्तेऽपि यान्ति परां गतिम् ॥९-३२॥
किं पुनर्ब्राह्मणाः पुण्या भक्ता राजर्षयस्तथा ।

(२१) पार्थ, ये पाप-योनयः स्युः अपि, स्त्रियः वैश्याः तथा शूद्राः ते अपि माम् व्यपाश्रित्य पराम् गतिम् यान्ति | किम् पुनः ब्राह्मणाः राज-ऋषयः तथा पुण्याः भक्ताः (पराम् गतिम् न यान्ति ?) ॥९-३३अ॥

अनित्यमसुखं लोकमिमं प्राप्य भजस्व माम् ॥९-३३॥
मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु ।
मामेवैष्यसि युक्त्वैवमात्मानं मत्परायणः ॥९-३४॥

(२२) इमम् अ-नित्यम् अ-सुखम् लोकम् प्राप्य माम् भजस्व ॥९-३३आ॥ मत्-मनाः भव, मत्-भक्तः, मत्-याजी माम् नमः कुरु | एवम् आत्मानम् मत्-परायणः युक्त्वा माम् एव एष्यसि ॥९-३४॥

ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु
ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे
राजविद्याराजगुह्ययोगो नाम नवमोऽध्यायः ॥९॥

(२३) ॐ तत् सत् | इति श्रीमत्-भगवत्-गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्म-विद्यायाम् योग-शास्त्रे श्री-कृष्ण-अर्जुन-संवादे (अयम्) नवमः अध्यायः नाम राज-विद्या-राज-गुह्य-योगः ॥९॥

-o-O-o-

 


Categories: Classical Literature

गीतायाः सप्तमाध्यायस्य गद्याभ्यासः

Tue, 05/17/2016 - 12:45

गीतायाः सप्तमाध्यायस्य गद्याभ्यासः

Prosaic study of seventh chapter of गीता

अथ सप्तमोऽध्यायः ।
     श्रीभगवानुवाच ।
मय्यासक्तमनाः पार्थ योगं युञ्जन्मदाश्रयः ।
असंशयं समग्रं मां यथा ज्ञास्यसि तच्छृणु ॥ ७- १॥
ज्ञानं तेऽहं सविज्ञानमिदं वक्ष्याम्यशेषतः ।
यज्ज्ञात्वा नेह भूयोऽन्यज्ज्ञातव्यमवशिष्यते ॥ ७- २॥
अथ सप्तमः अध्यायः |

श्री-भगवान् उवाच – पार्थ, मयि आसक्त-मनाः, योगम् युञ्जन् मत्-आश्रयः, माम् यथा अ-संशयम् समग्रम् ज्ञास्यसि, तत् श्रुणु ॥७-१॥ ते अहम् इदम् स-विज्ञानम् ज्ञानम् अ-शेषतः वक्ष्यामि, यत् ज्ञात्वा इह अन्यत् ज्ञातव्यम् न अवशिष्यते ॥७-२॥

मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये ।
यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति तत्त्वतः ॥ ७- ३॥

मनुष्याणाम् सहस्रेषु कश्चित् सिद्धये यतति | यतताम् सिद्धानाम् अपि कश्चित् माम् तत्त्वतः वेत्ति ॥७-३॥

भूमिरापोऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च ।
अहंकार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा ॥ ७- ४॥
अपरेयमितस्त्वन्यां प्रकृतिं विद्धि मे पराम् ।
जीवभूतां महाबाहो ययेदं धार्यते जगत् ॥ ७- ५॥
एतद्योनीनि भूतानि सर्वाणीत्युपधारय ।
अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा ॥ ७- ६॥
मत्तः परतरं नान्यत्किञ्चिदस्ति धनञ्जय ।
मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव ॥ ७- ७॥

भूमिः, आपः, अनलः, वायुः, खम्, मनः, बुद्धिः एव, अहंकारः च इति इयम् मे प्रकृतिः अष्टधा भिन्ना (अस्ति) ॥७-४॥ इयम् अ-परा | महाबाहो, इतः अन्याम् तु मे पराम् प्रकृतिम् जीवभूताम् विद्धि, यया इदम् जगत् धार्यते ॥७-५॥ सर्वाणि भूतानि योनीनि इति एतत् उपधारय | अहम् कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः तथा प्रलयः | धनञ्जय, अन्यत् किञ्चित् मत्तः परतरम् न अस्ति | सूत्रे मणिगणाः इव इदम् सर्वम् मयि प्रोतम् (अस्ति) ॥७-७॥

रसोऽहमप्सु कौन्तेय प्रभास्मि शशिसूर्ययोः ।
प्रणवः सर्ववेदेषु शब्दः खे पौरुषं नृषु ॥ ७- ८॥
पुण्यो गन्धः पृथिव्यां च तेजश्चास्मि विभावसौ ।
जीवनं सर्वभूतेषु तपश्चास्मि तपस्विषु ॥ ७- ९॥
बीजं मां सर्वभूतानां विद्धि पार्थ सनातनम् ।
बुद्धिर्बुद्धिमतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम् ॥ ७- १०॥
बलं बलवतां चाहं कामरागविवर्जितम् ।
धर्माविरुद्धो भूतेषु कामोऽस्मि भरतर्षभ ॥ ७- ११॥

कौन्तेय, अहम् अप्सु रसः, शशि-सूर्ययोः प्रभा, सर्व-वेदेषु प्रणवः, खे शब्दः, नृषु पौरुषम्, पृथिव्याम् पुण्यः गन्धः, अस्मि विभावसौ तेजः च अस्मि | सर्व-भूतेषु जीवनम्, तपस्विषु तपः च अस्मि ॥७-८॥+॥७-९॥ पार्थ, माम् सनातनम् सर्व-भूतानाम् बीजम् विद्धि ॥ ७-१०अ॥ अहम् बुद्धिमताम् बुद्धिः, तेजस्विनाम् तेजः (च) अस्मि ॥७-१०आ॥

ये चैव सात्त्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये ।
मत्त एवेति तान्विद्धि न त्वहं तेषु ते मयि ॥ ७- १२॥
त्रिभिर्गुणमयैर्भावैरेभिः सर्वमिदं जगत् ।
मोहितं नाभिजानाति मामेभ्यः परमव्ययम् ॥ ७- १३॥
दैवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया ।
मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते ॥ ७- १४॥
न मां दुष्कृतिनो मूढाः प्रपद्यन्ते नराधमाः ।
माययापहृतज्ञाना आसुरं भावमाश्रिताः ॥ ७- १५॥

भावाः ये सात्त्विकाः च राजसाः च ये तामसाः एव तान् मत्तः एव इति विद्धि | अहम् तेषु न (अस्मि) | ते तु मयि (सन्ति) ॥७-१२॥ एभिः त्रिभिः गुणमयैः भावैः मोहितम् इदम् सर्वम् जगत् माम् एभ्यः परम् अ-व्ययम् न अभिजानाति ॥७-१३॥ एषा मम दुरत्यया गुणमयी माया दैवी हि | ये एताम् मायाम् तरन्ति, ते माम् एव प्रपद्यन्ते ॥७-१४॥ दुष्-कृतिनः मूढाः मायया अपहृत-ज्ञानाः आसुरम् भावम् आश्रिताः नराधमाः माम् न प्रपद्यन्ते ॥७-१५॥

चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोऽर्जुन ।
आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ ॥ ७- १६॥
तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिर्विशिष्यते ।
प्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थमहं स च मम प्रियः ॥ ७- १७॥
उदाराः सर्व एवैते ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम् ।
आस्थितः स हि युक्तात्मा मामेवानुत्तमां गतिम् ॥ ७- १८॥
बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान्मां प्रपद्यते ।
वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः ॥ ७- १९॥

अर्जुन, (ये) सु-कृतिनः जनाः माम् भजन्ते, (ते) भरत-ऋषभ, चतुर्विधाः (भवन्ति) – आर्तः, जिज्ञासुः, अर्थ-अर्थी, ज्ञानी च  ॥७-१६॥ तेषाम् ज्ञानी (तु) नित्य-युक्तः एक-भक्तिः (इति) विशिष्यते | ज्ञानिनः अति-अर्थम् हि अहम् प्रियः, सः च मम प्रियः ॥७-१७॥ एते सर्वे उदाराः एव | ज्ञानी तु आत्मा एव (इति) मे मतम् | सः युक्त-आत्मा माम् एव आस्थितः हि अन्-उत्तमाम् गतिम् (???) ॥७-१८॥ बहूनाम् जन्मनाम् अन्ते सर्वम् वासुदेवः इति ज्ञानवान् माम् प्रपद्यते | सः सु-दुर्-लभः महा-आत्मा ॥७-१९॥

कामैस्तैस्तैर्हृतज्ञानाः प्रपद्यन्तेऽन्यदेवताः ।
तं तं नियममास्थाय प्रकृत्या नियताः स्वया ॥ ७- २०॥
यो यो यां यां तनुं भक्तः श्रद्धयार्चितुमिच्छति ।
तस्य तस्याचलां श्रद्धां तामेव विदधाम्यहम् ॥ ७- २१॥
स तया श्रद्धया युक्तस्तस्याराधनमीहते ।
लभते च ततः कामान्मयैव विहितान्हि तान् ॥ ७- २२॥
अन्तवत्तु फलं तेषां तद्भवत्यल्पमेधसाम् ।
देवान्देवयजो यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपि ॥ ७- २३॥

स्वया प्रकृत्या नियताः तैः तैः कामैः हृत-ज्ञानाः तम् तम् नियमम् आस्थाय अन्यदेवताः भजन्ते ॥७-२०॥ यः यः याम् याम् तनुम् भक्तः श्रद्धया अर्चितुम् इच्छति, तस्य तस्य ताम् एव अचलाम् श्रद्धाम् अहम् विदधामि ॥७-२१॥ तया श्रद्धया युक्तः सः तस्य आराधनम् ईहते | ततः मया एव विहितान् तान् कामान् हि लभते च ॥७-२२॥ तेषाम् अल्प-मेधसाम् तत् फलम् तु अन्तवत् भवति | देव-यजः देवान् यान्ति, अपि मत्-भक्ताः माम् यान्ति ॥७-२३॥

अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नं मन्यन्ते मामबुद्धयः ।
परं भावमजानन्तो ममाव्ययमनुत्तमम् ॥ ७- २४॥

मम अव्ययम् अन्-उत्तमम् परम् भावम् अ-जानन्तः अ-बुद्धयः माम् व्यक्तिम् आपन्नम् अ-व्यक्तम् (इति) मन्यन्ते ॥७-२४॥

नाहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृतः ।
मूढोऽयं नाभिजानाति लोको मामजमव्ययम् ॥ ७- २५॥

अहम् योग-माया-सम्-आवृतः सर्वस्य प्रकाशः न (अस्मि) | अयम् मूढः लोकः माम् अ-जम् अ-व्ययम् (इति) न अभिजानाति ॥७-२५॥

वेदाहं समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन ।
भविष्याणि च भूतानि मां तु वेद न कश्चन ॥ ७- २६॥

अर्जुन, अहम् सम्-अतीतानि वर्तमानानि च भविष्याणि च भूतानि वेद | माम् तु कश्चन न वेद ॥७-२६॥

इच्छाद्वेषसमुत्थेन द्वन्द्वमोहेन भारत ।
सर्वभूतानि सम्मोहं सर्गे यान्ति परन्तप ॥ ७- २७॥

भारत, परन्तप, इच्छा-द्वेष-समुत्थेन द्वन्द्व-मोहेन सर्गे सर्व-भूतानि सम्मोहम् यान्ति ॥७-२७॥

येषां त्वन्तगतं पापं जनानां पुण्यकर्मणाम् ।
ते द्वन्द्वमोहनिर्मुक्ता भजन्ते मां दृढव्रताः ॥ ७- २८॥

येषाम् पुण्य-कर्मणाम् जनानाम् तु पापम् अन्त-गतम् ते द्वन्द्व-मोह-निर्मुक्ताः माम् दृढ-व्रताः भजन्ते ॥७-२८॥

जरामरणमोक्षाय मामाश्रित्य यतन्ति ये ।
ते ब्रह्म तद्विदुः कृत्स्नमध्यात्मं कर्म चाखिलम् ॥ ७- २९॥

ये जरा-मरण-मोक्षाय माम् आश्रित्य यतन्ति ते तत् ब्रह्म, कृत्स्नम् अध्यात्मम् अखिलम् कर्म च विदुः ॥७-२९॥

साधिभूताधिदैवं मां साधियज्ञं च ये विदुः ।
प्रयाणकालेऽपि च मां ते विदुर्युक्तचेतसः ॥ ७- ३०॥

ये च माम् स-अधिभूत-अधिदैवम् स-अधियज्ञम् च विदुः ते युक्त-चेतसः माम् प्रयाण-काले अपि च माम् विदुः ॥७-३०॥

ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु
ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे
ज्ञानविज्ञानयोगो नाम सप्तमोऽध्यायः ॥ ७॥

ॐ तत् सत् | इति श्रीमत्-भगवत्-गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्म-विद्यायाम् योग-शास्त्रे श्री-कृष्ण-अर्जुन-संवादे (अयम्) सप्तमः अध्यायः नाम ज्ञान-विज्ञान-योगः ॥७॥

-o-O-o-

 


Categories: Classical Literature

अथ पञ्चमाध्यायस्य गद्याभ्यासः Prosaic

Wed, 04/27/2016 - 08:58

अथ पञ्चमाध्यायस्य गद्याभ्यासः

Prosaic study of 5th Chapter

(पदच्छेदान्वयसहितः परिच्छेदान्वितः)

With detailing of words and word-components, syntactical rearrangement and paraphrasing

अर्जुन उवाच ।

संन्यासं कर्मणां कृष्ण पुनर्योगं च शंससि |

यच्छ्रेय एतयोरेकं तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितम् ।।५-१।।

(१) अर्जुनः उवाच – कृष्ण कर्मणाम् संन्यासम् पुनः योगम् च शंससि | एतयोः यत् एकम् श्रेयः मे तत् सु-निश्चितम् ब्रूहि ।।५-१।।

श्रीभगवानुवाच

संन्यासः कर्मयोगश्च निःश्रेयसकरावुभौ |

तयोस्तु कर्मसंन्यासात् कर्मयोगो विशिष्यते ।।५-२।।

(२) श्री-भगवान् उवाच – संन्यासः कर्म-योगः च उभौ निःश्रेयस-करौ | तयोः तु कर्म-संन्यासात् कर्म-योगः विशिष्यते ।।५-२।।

ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी यो न द्वेष्टि न काङ्क्षति |

निर्द्वन्द्वो हि महाबाहो सुखं बन्धात् प्रमुच्यते ।।५-३।।

(४) महा-बाहो यः न द्वेष्टि न काङ्क्षति सः नित्य-संन्यासी ज्ञेयः | निर्-द्वन्द्वः हि बन्धात् सुखम् प्रमुच्यते ।।५-३।।

सांख्ययोगौ पृथग्बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः |

एकमप्यास्थितः सम्यगुभयोर्विन्दते फलम् ।।५-४।।

यत्सांख्यैः प्राप्यते ज्ञानंस्तद्योगैरपि गम्यते |

एकं सांख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति ।।५-५।।

संन्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतः ।
योगयुक्तो मुनिर्ब्रह्म नचिरेणाधिगच्छति ॥५-६॥

(५) सांख्य-योगौ पृथक् (इति) बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः | एकम् आस्थितः अपि उभयोः सम्यक् फलम् विन्दते (अथवा) उभयोः फलम् सम्यक् विन्दते ।।५-४।। यत् ज्ञानम् सांख्यैः प्राप्यते तत् योगैः अपि गम्यते | सांख्यम् च योगम् च एकम् (इति) यः पश्यति सः पश्यति ।।५-५।। महा-बाहो अ-योगतः संन्यासः तु दुःखम् आप्तुम् | मुनिः योग-युक्तः (हि) न-चिरेण ब्रह्म अधिगच्छति ॥५-६॥

योगयुक्तो विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेन्द्रियः ।
सर्वभूतात्मभूतात्मा कुर्वन्नपि न लिप्यते ॥ ५- ७॥
नैव किञ्चित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित् ।
पश्यञ्शृण्वन्स्पृशञ्जिघ्रन्नश्नन्गच्छन्स्वपञ्श्वसन् ॥ ५- ८॥
प्रलपन्विसृजन्गृह्णन्नुन्मिषन्निमिषन्नपि ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन् ॥ ५- ९॥
ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः ।
लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा ॥ ५- १०॥

(६) योग-युक्तः विशुद्ध-आत्मा विजित-आत्मा जित-इन्द्रियः सर्व-भूत-आत्म-भूत-आत्मा कुर्वन् अपि (कर्मभिः) न लिप्यते ॥ ५- ७॥ युक्तः तत्त्व-वित् पश्यन् श्रुण्वन् स्पृशन् जिघ्रन् अश्नन् गच्छन् स्वपन् श्वसन् प्रलपन् विसृजन् गृह्णन् उन्मिषन् निमिषन् अपि इन्द्रियाणि इन्द्रिय-अर्थेषु वर्तन्ते इति धारयन् न एव किञ्चित् करोमि इति मन्येत ॥ ५- ८॥+॥ ५- ९॥ यः कर्माणि ब्रह्मणि आधाय सङ्गम् त्यक्त्वा करोति सः पद्म-पत्रम् अम्भसा न लिप्यते इव पापेन (न लिप्यते) ॥ ५- १०॥

कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैरिन्द्रियैरपि ।
योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वात्मशुद्धये ॥ ५- ११॥
युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा शान्तिमाप्नोति नैष्ठिकीम् ।
अयुक्तः कामकारेण फले सक्तो निबध्यते ॥ ५- १२॥
सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्यास्ते सुखं वशी ।
नवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वन्न कारयन् ॥ ५- १३॥
न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः ।
न कर्मफलसंयोगं स्वभावस्तु प्रवर्तते ॥ ५- १४॥
नादत्ते कस्यचित्पापं न चैव सुकृतं विभुः ।
अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः ॥ ५- १५॥
ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः ।
तेषामादित्यवज्ज्ञानं प्रकाशयति तत्परम् ॥ ५- १६॥
तद्बुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत्परायणाः ।
गच्छन्त्यपुनरावृत्तिं ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः ॥ ५- १७॥

(७) योगिनः कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैः इन्द्रियैः अपि आत्म-शुद्धये सङ्गम् त्यक्त्वा कर्म कुर्वन्ति ॥५-११॥ युक्तः कर्म-फलम् त्यक्त्वा नैष्ठिकीम् शान्तिम् आप्नोति | अ-युक्तः काम-कारेण फले सक्तः निबध्यते ॥५-१२॥ देही वशी (च) सर्व-कर्माणि मनसा नव-द्वारे पुरे संन्यस्य न एव कुर्वन् न कारयन् सुखम् आस्ते ॥५-१३॥ प्रभुः लोकस्य न कर्तृत्वम् सृजति न कर्माणि (सृजति) | स्व-भावः तु कर्म-फल-संयोगम् न प्रवर्तते (अथवा) स्व-भावः कर्म-फल-संयोगम् तु न प्रवर्तते ॥५-१४॥ विभुः नादत्ते कस्यचिपं न चैव सुकृतं ।विभुः कस्यचित् पापम् न आदत्ते न च एव सुकृतम् (आदत्ते) । ज्ञानम् अ-ज्ञानेन आवृतम् (भवति) | तेन जन्तवः मुह्यन्ति ॥५-१५॥ येषाम् तु तत् अज्ञानम् आत्मना ज्ञानेन नाशितम् तेषाम् तत् परम् ज्ञानम् आदित्यवत् प्रकाशयति ॥५-१६॥ तत्-बुद्धयः तत्-आत्मानः तत्-निष्ठाः तत्-परायणाः ज्ञान-निर्-धूत-कल्मषाः अ-पुनर्-आवृत्तिम् गच्छन्ति ॥५-१७॥

विद्याविनयसम्पन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि ।
शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः ॥ ५- १८॥
इहैव तैर्जितः सर्गो येषां साम्ये स्थितं मनः ।
निर्दोषं हि समं ब्रह्म तस्माद् ब्रह्मणि ते स्थिताः ॥ ५- १९॥
न प्रहृष्येत्प्रियं प्राप्य नोद्विजेत्प्राप्य चाप्रियम् ।
स्थिरबुद्धिरसम्मूढो ब्रह्मविद् ब्रह्मणि स्थितः ॥५-२०॥

(८) पण्डिताः विद्या-विनय-सम्पन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि शुनि च श्वपाके च एव समदर्शिनः ॥५-१८॥ येषाम् मनः साम्ये स्थितम् तैः इह एव सर्गः जितः | ब्रह्म निर्दोषम् समम् हि | तस्मात् ते ब्रह्मणि स्थिताः (भवन्ति) ॥५-१९॥ स्थिर-बुद्धिः अ-सम्मूढः ब्रह्म-विद् ब्रह्मणि स्थितः प्रियम् प्राप्य न प्रहृष्येत् अ-प्रियम् प्राप्य न उद्विजेत् च ॥५-२०॥

बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा विन्दत्यात्मनि यत्सुखम् ।
स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखमक्षयमश्नुते ॥ ५- २१॥
ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव ते ।
आद्यन्तवन्तः कौन्तेय न तेषु रमते बुधः ॥ ५- २२॥
शक्नोतीहैव यः सोढुं प्राक्शरीरविमोक्षणात् ।
कामक्रोधोद्भवं वेगं स युक्तः स सुखी नरः ॥ ५- २३॥
योऽन्तःसुखोऽन्तरारामस्तथान्तर्ज्योतिरेव यः ।
स योगी ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मभूतोऽधिगच्छति ॥ ५- २४॥
लभन्ते ब्रह्मनिर्वाणमृषयः क्षीणकल्मषाः ।
छिन्नद्वैधा यतात्मानः सर्वभूतहिते रताः ॥ ५- २५॥
कामक्रोधवियुक्तानां यतीनां यतचेतसाम् ।
अभितो ब्रह्मनिर्वाणं वर्तते विदितात्मनाम् ॥ ५- २६॥

(९) यत् बाह्य-स्पर्शेषु अ-सक्त-आत्मा आत्मनि सुखम् विन्दति, सः ब्रह्म-योग-युक्त-आत्मा अक्षयम् सुखम् अश्नुते ॥५-२१॥ कौन्तेय, ये हि भोगाः संस्पर्श-जाः ते दुःख-योनयः आदि-अन्तवन्तः एव | तेषु बुधः न रमते ॥५-२२॥ यः शरीर-विमोक्षणात् प्राक् काम-क्रोध-उद्भवम् वेगम् इह एव सोढुम् शक्नोति सः नरः युक्तः सः सुखी ॥५-२३॥ यः अन्तः-सुखः अन्तर्-आरामः तथा यः अन्तर्-ज्योतिः एव सः योगी ब्रह्म-भूतः ब्रह्म-निर्वाणम् अधिगच्छति ॥५-२४॥ क्षीण-कल्मषाः छिन्न-द्वैधाः यत-आत्मानः सर्व-भूत-हिते रताः ऋषयः ब्रह्म-निर्वाणम् लभन्ते ॥५-२५॥ काम-क्रोध-वियुक्तानाम् यत-चेतसाम् विदित-आत्मनाम् यतीनाम् ब्रह्म-निर्वाणम् अभितः वर्तते ॥५-२६॥

स्पर्शान्कृत्वा बहिर्बाह्यांश्चक्षुश्चैवान्तरे भ्रुवोः ।
प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ ॥ ५- २७॥
यतेन्द्रियमनोबुद्धिर्मुनिर्मोक्षपरायणः ।
विगतेच्छाभयक्रोधो यः सदा मुक्त एव सः ॥ ५- २८॥
भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम् ।
सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति ॥ ५- २९॥

(१०) यः मुनिः सदा बाह्यान् स्पर्शान् बहिः कृत्वा, चक्षुः च भ्रुवोः अन्तरे एव (कृत्वा), नास-अभ्यन्तर-चारिणौ प्राण-अपानौ समौ कृत्वा, यत-इन्द्रिय-मनो-बुद्धिः मोक्ष-परायणः विगत-इच्छा-भय-क्रोधः सः मुक्तः एव ॥५-२७॥+॥५-२८॥ (सः) माम् यज्ञ-तपसाम् भोक्तारम्, सर्व-लोक-महा-ईश्वरम्, सर्व-भूतानाम् सु-हृदम् (इति) ज्ञात्वा शान्तिम् ऋच्छति ॥५-२९॥

ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु
ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे
कर्मसंन्यासयोगो नाम पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५॥

(११) ॐ तत् सत् | इति श्रीमत्-भगवत-गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्म-विद्यायाम् योग-शास्त्रे श्री-कृष्ण-अर्जुन-संवादे (अयम्) पञ्चमः अध्यायः नाम कर्म-संन्यास-योगः ॥५॥

शुभमस्तु !

-o-O-o-


Categories: Classical Literature

अथ अष्टमाध्यायस्य गद्याभ्यासः Prosaic

Tue, 04/26/2016 - 09:03

अथ अष्टमाध्यायस्य गद्याभ्यासः

Prosaic study of 8th Chapter

(पदच्छेदान्वयसहितः परिच्छेदान्वितः)

With detailing of words and word-components, syntactical rearrangement and paraphrasing

अर्जुन उवाच ।
किं तद् ब्रह्म किमध्यात्मं किं कर्म पुरुषोत्तम ।
अधिभूतं च किं प्रोक्तमधिदैवं किमुच्यते ॥ ८- १॥
अधियज्ञः कथं कोऽत्र देहेऽस्मिन्मधुसूदन ।
प्रयाणकाले च कथं ज्ञेयोऽसि नियतात्मभिः ॥ ८- २॥

(1) अर्जुनः उवाच – पुरुषोत्तम तत् ब्रह्म किम् ? अध्यात्मम् किम् ? कर्म किम् ? किम् अधिभूतम् (इति) प्रोक्तम् ? किम् अधिदैवम् (इति) उच्यते ? ॥८-१॥ मधुसूदन अत्र अस्मिन् देहे अधियज्ञः कः कथम् ? प्रयाण-काले च नियत-आत्मभिः कथम् ज्ञेयः असि ? ॥८-२॥

श्रीभगवानुवाच ।
अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावोऽध्यात्ममुच्यते ।
भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसंज्ञितः ॥ ८- ३॥
अधिभूतं क्षरो भावः पुरुषश्चाधिदैवतम् ।
अधियज्ञोऽहमेवात्र देहे देहभृतां वर ॥ ८- ४॥
अन्तकाले च मामेव स्मरन्मुक्त्वा कलेवरम् ।
यः प्रयाति स मद्भावं याति नास्त्यत्र संशयः ॥ ८- ५॥

(2) श्री-भगवान् उवाच – ब्रह्म अक्षरम् परमम् | स्व-भावः अध्यात्मम् उच्यते | भूत-भाव-उद्भव-करः विसर्गः कर्म-संज्ञितः ॥८-३॥ अधिभूतम् (तु) क्षरः भावः | पुरुषः च अधिदैवतम् | (भोः) देहभृताम् वर अत्र देहे अहम् एव अधियज्ञः ॥८-४॥ अन्तकाले च यः माम् एव स्मरन् कलेवरम् मुक्त्वा प्रयाति सः मत्-भावम् याति | अत्र संशयः न अस्ति ॥८-५॥

यं यं वापि स्मरन्भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् ।
तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः ॥ ८- ६॥
तस्मात्सर्वेषु कालेषु मामनुस्मर युध्य च ।
मय्यर्पितमनोबुद्धिर्मामेवैष्यस्यसंशयः ॥ ८- ७॥ or असंशयम्

(3) कौन्तेय यम् यम् अपि भावम् अन्ते स्मरन् कलेवरम् त्यजति वा सदा तत्-भाव-भावितः तम् तम् एव (भावम्) एति ॥८-६॥ तस्मात् सर्वेषु कालेषु माम् अनुस्मर युध्य च । मयि अर्पित-मनो-बुद्धिः अ-संशयः (/अ-संशयम्) माम् एव एष्यसि ॥८-७॥

अभ्यासयोगयुक्तेन चेतसा नान्यगामिना ।
परमं पुरुषं दिव्यं याति पार्थानुचिन्तयन् ॥ ८- ८॥

(4) पार्थ अभ्यास-योग-युक्तेन न-अन्य-गामिना चेतसा अनुचिन्तयन् परमम् दिव्यम् पुरुषम् याति ॥८-८॥

कविं पुराणमनुशासितारमणोरणीयं समनुस्मरेद्यः ।
सर्वस्य धातारमचिन्त्यरूपमादित्यवर्णं तमसः परस्तात् ॥ ८- ९॥
प्रयाणकाले मनसाऽचलेन भक्त्या युक्तो योगबलेन चैव ।
भ्रुवोर्मध्ये प्राणमावेश्य सम्यक् स तं परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ॥ ८- १०॥

(5) यः भक्त्या युक्तः प्रयाण-काले अ-चलेन मनसा योग-बलेन च एव भ्रुवोः मध्ये प्राणम् आवेश्य कविम् पुराणम् अनुशासितारम् अणोः अणीयम् सम्यक् सम्-अनुस्मरेत् सः तम् सर्वस्य धातारम् अ-चिन्त्य-रूपम् आदित्य-वर्णम् तमसः परस्तात् दिव्यम् परम् पुरुषम् उप-एति ॥८-९॥+॥८-१०॥

यदक्षरं वेदविदो वदन्ति विशन्ति यद्यतयो वीतरागाः ।
यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत्ते पदं संग्रहेण प्रवक्ष्ये ॥ ८- ११॥

(6) वेद-विदः यत् अक्षरम् वदन्ति वीत-रागाः यतयः यत् विशन्ति यत्-इच्छन्तः ब्रह्म-चर्यम् चरन्ति तत् पदम् (अहम्) ते संग्रहेण प्रवक्ष्ये ॥८-११॥

सर्वद्वाराणि संयम्य मनो हृदि निरुध्य च ।
मूर्ध्न्याधायात्मनः प्राणमास्थितो योगधारणाम् ॥ ८- १२॥
ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन्मामनुस्मरन् ।
यः प्रयाति त्यजन्देहं स याति परमां गतिम् ॥ ८- १३॥

(7) यः सर्व-द्वाराणि संयम्य मनः हृदि निरुध्य च आत्मनः प्राणम् मूर्ध्नि आधाय योग-धारणाम् आस्थितः ॐ-इति एक-अक्षरम् ब्रह्म व्याहरन् माम् अनुस्मरन् देहम् त्यजन् प्रयाति सः परमाम् गतिम् याति ॥८-१२॥+॥८-१३॥

अनन्यचेताः सततं यो मां स्मरति नित्यशः ।
तस्याहं सुलभः पार्थ नित्ययुक्तस्य योगिनः ॥ ८- १४॥

(8) पार्थ यः सततम् अन्-अन्य-चेताः नित्यशः माम् स्मरति तस्य नित्य-युक्तस्य योगिनः अहम् सु-लभः ॥८-१४॥

मामुपेत्य पुनर्जन्म दुःखालयमशाश्वतम् ।
नाप्नुवन्ति महात्मानः संसिद्धिं परमां गताः ॥ ८- १५॥
आब्रह्मभुवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोऽर्जुन ।
मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते ॥ ८- १६॥

(9) माम् उपेत्य परमां संसिद्धिं गताः महा-आत्मानः दुःख-आलयम् अ-शाश्वतम् पुनर्-जन्म न आप्नुवब्ति ॥८-१५॥ अर्जुन आ-ब्रह्म-भुवनात् लोकाः पुनर्-आवर्तिनः | कौन्तेय माम् उपेत्य तु पुनर्-जन्म न विद्यते ॥८-१६॥

सहस्रयुगपर्यन्तमहर्यद् ब्रह्मणो विदुः ।
रात्रिं युगसहस्रान्तां तेऽहोरात्रविदो जनाः ॥ ८- १७॥
अव्यक्ताद् व्यक्तयः सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे ।
रात्र्यागमे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यक्तसंज्ञके ॥ ८- १८॥
भूतग्रामः स एवायं भूत्वा भूत्वा प्रलीयते ।
रात्र्यागमेऽवशः पार्थ प्रभवत्यहरागमे ॥ ८- १९॥

(10) यत् ब्रह्मणः सहस्र-युग-पर्यन्तम् अहः युग-सहस्र-अन्ताम् रात्रिम् (ये) विदुः ते जनाः अहो-रात्र-विदः ॥८-१७॥ अहर्-आगमे सर्वाः व्यक्तयः अ-व्यक्तात् प्रभवन्ति | रात्रि-आगमे तत्र एव अ-व्यक्त-संज्ञके प्रलीयन्ते ॥८-१८॥ पार्थ सः एव अयम् अ-वशः भूत-ग्रामः भूत्वा भूत्वा रात्रि-आगमे प्रलीयते अहर्-आगमे प्रभवति ॥८-१९॥

परस्तस्मात्तु भावोऽन्योऽव्यक्तोऽव्यक्तात्सनातनः ।
यः स सर्वेषु भूतेषु नश्यत्सु न विनश्यति ॥ ८- २०॥
अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तस्तमाहुः परमां गतिम् ।
यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम ॥ ८- २१॥
पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया ।
यस्यान्तःस्थानि भूतानि येन सर्वमिदं ततम् ॥ ८- २२॥

(11) तस्मात् तु परः यः अन्यः अव्यक्तात् सनातनः अ-व्यक्तः भावः सः सर्वेषु भूतेषु नश्यत्सु न विनश्यति ॥८-२०॥ अव्यक्तः अक्षरः इति उक्तः | तम् परमाम् गतिम् आहुः | यम् प्राप्य न निवर्तन्ते तत् मम परमम् धाम ॥८-२१॥ पार्थ भूतानि यस्य अन्तःस्थानि येन इदम् सर्वम् ततम् सः परः पुरुषः तु अन्-अन्यया भक्त्या लभ्यः ॥८-२२॥

यत्र काले त्वनावृत्तिमावृत्तिं चैव योगिनः ।
प्रयाता यान्ति तं कालं वक्ष्यामि भरतर्षभ ॥ ८- २३॥
अग्निर्ज्योतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम् ।
तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः ॥ ८- २४॥
धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः षण्मासा दक्षिणायनम् ।
तत्र चान्द्रमसं ज्योतिर्योगी प्राप्य निवर्तते ॥ ८- २५॥
शुक्लकृष्णे गती ह्येते जगतः शाश्वते मते ।
एकया यात्यनावृत्तिमन्ययावर्तते पुनः ॥ ८- २६॥
नैते सृती पार्थ जानन्योगी मुह्यति कश्चन ।
तस्मात्सर्वेषु कालेषु योगयुक्तो भवार्जुन ॥ ८- २७॥

(12) भरत-ऋषभ प्रयाताः योगिनः तु यत्र काले अन-आवृत्तिम् आवृत्तिम् च यान्ति तम् कालम् वक्ष्यामि ॥८-२३॥ अग्निः ज्योतिः अहः शुक्लः उत्तर-अयनम् (इति) षण्-मासाः तत्र प्रयाताः ब्रह्म-विदः जनाः ब्रह्म गच्छन्ति ॥८-२४॥ धूमः रात्रिः तथा कृष्णः दक्षिण-अयनम् (इति) षण्-मासाः तत्र योगी चान्द्रमसम् ज्योतिः प्राप्य निवर्तते ॥८-२५॥ एते हि शुक्ल-कृष्णे गती जगतः शाश्वते मते | एकया (जगत्) अन्-आवृत्तिम् याति अन्यया पुनः आवर्तते ॥८-२६॥ पार्थ एते सृती जानन् कश्चन योगी न मुह्यति | अर्जुन तस्मात् सर्वेषु कालेषु योग-युक्तः भव ॥८-२७॥

वेदेषु यज्ञेषु तपःसु चैव दानेषु यत्पुण्यफलं प्रदिष्टम् ।
अत्येति तत्सर्वमिदं विदित्वा योगी परं स्थानमुपैति चाद्यम् ॥ ८- २८॥

(13) यत् एव पुण्य-फलम् वेदेषु यज्ञेषु तपःसु दानेषु च प्रदिष्टम् तत् सर्वम् इदम् अत्येति (इति) विदित्वा योगी परम् आद्यम् च स्थानम् उपैति ॥८-२८॥

ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु
ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे
अक्षरब्रह्मयोगो नामाष्टमोऽध्यायः ॥ ८॥

(14) ॐ तत् सत् | इति श्रीमत्-भगवत्-गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्म-विद्यायाम् योग-शास्त्रे श्री-कृष्ण-अर्जुन-संवादे (अयम्) अष्टमः अध्यायः नाम अक्षर-ब्रह्म-योगः ॥८॥

शुभमस्तु |

-o-O-o-


Categories: Classical Literature

Prosaic study of chapter 3

Mon, 04/25/2016 - 14:23

Prosaic study of chapter 3

तृतीयाध्यायस्य गद्याभ्यासः

Having done पदच्छेद-s, शब्द-विश्लेषणानि, अन्वय-s etc., for the first and second chapters, it just came to mind to attempt doing पदच्छेद-s and अन्वय-s together and see how the entire chapter would read as a fluent prose. This prosaic study गद्याभ्यासः certainly has some flavor of its own.

Although I am giving the श्लोक-s, one may skip reading them and read only the prose. Or one can keep an eye on the one-to-one correspondence between the श्लोक-s and their prose rendering.

Actually श्लोक-s 3 to 35 is a continuous narration by श्री-भगवान्. But I thought it good to paraphrase that as

  1. श्लोक-s 3 to 9
  2. श्लोक-s 10, 11, 12, 13
  3. श्लोक-s 14, 15, 16
  4. श्लोक-s 17, 18, 19
  5. श्लोक-s 20- to 24
  6. श्लोक-s 25 to 29
  7. श्लोक 30
  8. श्लोक-s 31, 32 and first line of 33
  9. Second line of 33 and श्लोक 34
  10. श्लोक 35

I have continued with such paraphrasing for further श्लोक-s also.

  1. श्लोक 36 by itself, since it is a question by अर्जुन.
  2. श्लोक-s 37 to 41
  3. श्लोक 42
  4. श्लोक 43

I have done the paraphrasing thinking that one does employ paraphrasing in a prose text, when there is some shift of theme. Readers are welcome to disagree, however, if they would differ on where the shift of theme is happening.

Since I started this blog as a study of Sanskrit and गीता together, what is missing here is grammatical analysis of words, including deciphering compound words. However, in पदच्छेद-s, I have identified the component words, which itself makes interesting reading, and provokes exploring the meaning e.g. जनार्दन = जन-अर्दन, निराशीः = निर्-आशीः, निर्ममः = निर्-ममः I also think it good to also split अन्-अघ, अ-कर्म-कृत्, which also provoke understanding the meaning as much more appropriately.

I have been also putting down my own notes and comments. If I should do all that in this post itself, it will become too long. Maybe, I shall do that in additional post(s). On the whole, however, by this approach, number of posts for each chapter should become much less. Let us see.

अथ तृतीयोऽध्यायः

अथ तृतीयः अध्यायः |

अर्जुन उवाच |

ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते मता बुद्धिर्जनार्दन ।
तत्किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव ॥३-१॥

व्यामिश्रेणेव वाक्येन बुद्धिं मोहयसीव मे ।
तदेकं वद निश्चित्य येन श्रेयोऽहमाप्नुयाम् ॥३-२॥

अर्जुनः उवाच – जन-अर्दन केशव ते मता बुद्धिः कर्मणः ज्यायसी चेत् तत् किम् माम् घोरे कर्मणि नियोजयसि ॥३-१॥ व्यामिश्रेण इव वाक्येन मे बुद्धिम् मोहयसि इव | येन अहम् श्रेयः आप्नुयाम् तत् एकं निश्चित्य वद ॥३-२॥

श्रीभगवानुवाच ।

लोकेऽस्मिन् द्विविधा निष्ठा पुरा प्रोक्ता मयानघ ।
ज्ञानयोगेन साङ्ख्यानां कर्मयोगेन योगिनाम् ॥३-३॥

न कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्यं पुरुषोऽश्नुते ।

न च संन्यसनादेव सिद्धिं समधिगच्छति ॥ ३- ४॥
न हि कश्चित्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् ।
कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः ॥ ३- ५॥
कर्मेन्द्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन् ।
इन्द्रियार्थान्विमूढात्मा मिथ्याचारः स उच्यते ॥ ३- ६॥
यस्त्विन्द्रियाणि मनसा नियम्यारभतेऽर्जुन ।
कर्मेन्द्रियैः कर्मयोगमसक्तः स विशिष्यते ॥ ३- ७॥
नियतं कुरु कर्म त्वं कर्म ज्यायो ह्यकर्मणः ।
शरीरयात्रापि च ते न प्रसिद्ध्येदकर्मणः ॥ ३- ८॥
यज्ञार्थात्कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मबन्धनः ।
तदर्थं कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्गः समाचर ॥ ३- ९॥

श्री-भगवान् उवाच – अन्-अघ पुरा मया अस्मिन् लोके ज्ञान-योगेन साङ्ख्यानां कर्म-योगेन योगिनाम् (इति) द्वि-विधा निष्ठा प्रोक्ता ॥३-३॥ कर्मणाम् अन्-आरम्भात् पुरुषः नैष्कर्म्यम् न अश्नुते | न च संन्यसनात् एव (पुरुषः) सिद्धिम् सम्-अधिगच्छति ॥३-४॥ जातु सर्वः अ-वशः | कश्चित् क्षणम् अपि अ-कर्म-कृत् न हि तिष्ठति | कर्म प्रकृति-जैः गुणैः हि कार्यते ॥३-५॥ यः कर्म-इन्द्रियाणि संयम्य मनसा इन्द्रिय-अर्थान् स्मरन् आस्ते सः विमूढ-आत्मा मिथ्या-आचारः उच्यते ॥३-६॥ अर्जुन यः तु इन्द्रियाणि मनसा नियम्य कर्म-इन्द्रियैः कर्म-योगम् असक्तः आरभते सः विशिष्यते ॥३-७॥ नियतं कर्म त्वं कुरु (एव) | अ-कर्मणः कर्म ज्यायः हि | ते शरीर-यात्रा अपि अ-कर्मणः न च प्रसिध्येत् ॥३-८॥ यज्ञ-अर्थात् कर्मणः अन्यत्र अयम् लोकः कर्म-बन्धनः | तत्-अर्थम् कौन्तेय मुक्त-सङ्गः कर्म सम्-आचर ॥३-९॥

सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः ।
अनेन प्रसविष्यध्वमेष वोऽस्त्विष्टकामधुक् ॥ ३- १०॥
देवान्भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः ।
परस्परं भावयन्तः श्रेयः परमवाप्स्यथ ॥ ३- ११॥
इष्टान्भोगान्हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविताः ।
तैर्दत्तानप्रदायैभ्यो यो भुङ्क्ते स्तेन एव सः ॥ ३- १२॥
यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः ।
भुञ्जते ते त्वघं पापा ये पचन्त्यात्मकारणात् ॥ ३- १३॥

पुरा प्रजाः सहयज्ञाः सृष्ट्वा प्रजापतिः उवाच – अनेन प्रसविष्यध्वम् | एषः वः इष्ट-काम-धुक् अस्तु ॥३-१०॥ देवान् अनेन भावयत | ते देवाः वः भावयन्तु | परस्परम् भावयन्तः परम् श्रेयः अवाप्स्यथ ॥३-११॥ यज्ञ-भाविताः देवाः वः इष्टान् भोगान् हि दास्यन्ते | तैः दत्तान् एभ्यः अ-प्रदाय यः भुङ्क्ते सः स्तेनः एव ॥३-१२॥ यज्ञ-शिष्ट-अशिनः सन्तः सर्व-किल्बिषैः मुच्यन्ते | ये पापाः आत्म-कारणात् पचन्ति ते तु अघम् भुञ्जते ॥३-१३॥

अन्नाद्भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसम्भवः ।
यज्ञाद्भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः ॥ ३- १४॥

कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि ब्रह्माक्षरसमुद्भवम् ।
तस्मात्सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम् ॥ ३- १५॥
एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः ।
अघायुरिन्द्रियारामो मोघं पार्थ स जीवति ॥ ३- १६॥

भूतानि अन्नात् भवन्ति | अन्न-संभवः पर्जन्यात् (भवति) | पर्जन्यः यज्ञात् भवति | यज्ञः कर्म-समुद्भवः (भवति) ॥३-१४॥ विद्धि – कर्म ब्रह्म-उद्भवम् | ब्रह्म अक्षर-समुद्भवम् | तस्मात् सर्वगतम् ब्रह्म नित्यम् यज्ञे प्रतिष्ठितम् ॥३-१५॥ यः इह एवं प्रवर्तितं चक्रं न अनुवर्तयति पार्थ सः अघ-आयुः इन्द्रिय-आरामः मोघम् जीवति ॥३-१६॥

यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः ।
आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते ॥ ३- १७॥
नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन ।
न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रयः ॥ ३- १८॥
तस्मादसक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर ।
असक्तो ह्याचरन्कर्म परमाप्नोति पूरुषः ॥ ३- १९॥

यः तु मानवः आत्म-रतिः एव आत्म-तृप्तः च आत्मनि एव सन्तुष्टः च स्यात् तस्य कार्यम् न विद्यते ॥३-१७॥ इह न एव तस्य कृतेन कश्चन अर्थः न अ-कृतेन (कश्चन अर्थः) | न च अस्य सर्व-भूतेषु कश्चित् अर्थ-व्यपाश्रयः ॥३-१८॥ तस्मात् अ-सक्तः सततम् कार्यम् कर्म सम्-आचर | कर्म अ-सक्तः आचरन् पूरुषः हि परम् आप्नोति ॥३-१९॥

कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः ।
लोकसंग्रहमेवापि सम्पश्यन्कर्तुमर्हसि ॥ ३- २०॥
यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः ।
स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ॥ ३- २१॥
न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किञ्चन ।
नानवाप्तमवाप्तव्यं वर्त एव च कर्मणि ॥ ३- २२॥
यदि ह्यहं न वर्तेयं जातु कर्मण्यतन्द्रितः ।
मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥ ३- २३॥
उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्यां कर्म चेदहम् ।
सङ्करस्य च कर्ता स्यामुपहन्यामिमाः प्रजाः ॥ ३- २४॥

जनक-आदयः कर्मणा एव हि संसिद्धिम् आस्थिताः | (त्वम्) अपि सम्पश्यन् एव लोक-संग्रहम् कर्तुम् अर्हसि | (अथवा) लोक-संग्रहम् कर्तुम् अपि (यदि) सम्पश्यन् (तर्हि) एव अर्हसि ॥३-२०॥ यत् यत् श्रेष्ठः आचरति तत् तत् एव इतरः जनः (आचरति) | सः यत् प्रमाणम् कुरुते लोकः तत् अनुवर्तते ॥३-२१॥ पार्थ मे त्रिषु लोकेषु किञ्चन कर्तव्यम् न अस्ति | अन्-अवाप्तम् न (अस्ति) अवाप्तव्यम् च (न अस्ति) | कर्मणि (तु) वर्ते एव ॥३-२२॥ पार्थ जातु हि यदि कर्मणि अतन्द्रितः अहम् न वर्तेयम् मनुष्याः सर्वशः मम वर्त्म अनुवर्तन्ते ॥३-२३॥ अहम् कर्म न कुर्याम् चेत् इमे लोकाः उत्सीदेयुः | (अहम्) संकरस्य कर्ता स्याम् च | (अहम्) इमाः प्रजाः उपहन्याम् ॥३-२४॥

सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत ।
कुर्याद्विद्वांस्तथासक्तश्चिकीर्षुर्लोकसंग्रहम् ॥ ३- २५॥
न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम् ।
जोषयेत्सर्वकर्माणि विद्वान्युक्तः समाचरन् ॥ ३- २६॥
प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः ।
अहङ्कारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते ॥ ३- २७॥
तत्त्ववित्तु महाबाहो गुणकर्मविभागयोः ।
गुणा गुणेषु वर्तन्त इति मत्वा न सज्जते ॥ ३- २८॥
प्रकृतेर्गुणसम्मूढाः सज्जन्ते गुणकर्मसु ।
तानकृत्स्नविदो मन्दान्कृत्स्नविन्न विचालयेत् ॥ ३- २९॥

भारत अविद्वांसः कर्मणि सक्ताः यथा कुर्वन्ति तथा (एव) लोकसंग्रहम् चिकीर्षुः विद्वान् असक्तः कुर्यात् ॥३-२५॥ युक्तः सम्-आचरन् (अथवा सम-आचरन्) विद्वान् कर्मसङ्गिनाम् अज्ञानाम् बुद्धि-भेदम् न जनयेत् | सर्व-कर्माणि जोषयेत् ॥३-२६॥ कर्माणि सर्वशः प्रकृतेः गुणैः क्रियमाणानि | अहङ्कार-विमूढ-आत्मा अहम् कर्ता इति मन्यते ॥३-२७॥ महा-बाहो गुण-कर्म-विभागयोः तत्त्व-वित् तु गुणाः गुणेषु वर्तन्ते इति मत्वा न सज्जते ॥३-२८॥ प्रकृतेः गुण-सम्मूढाः गुण-कर्मसु सज्जन्ते | तान् मन्दान् अ-कृत्स्न-विदः कृत्स्न-वित् न विचालयेत् ॥३-२९॥

मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा ।
निराशीर्निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरः ॥ ३- ३०॥

सर्वाणि कर्माणि अध्यात्म-चेतसा मयि संन्यस्य निर्-आशीः निर्-ममः भूत्वा विगत-ज्वरः युध्यस्व ॥ ३- ३०॥

ये मे मतमिदं नित्यमनुतिष्ठन्ति मानवाः ।
श्रद्धावन्तोऽनसूयन्तो मुच्यन्ते तेऽपि कर्मभिः ॥ ३- ३१॥
ये त्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम् ।
सर्वज्ञानविमूढांस्तान्विद्धि नष्टानचेतसः ॥ ३- ३२॥
सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेर्ज्ञानवानपि ।

ये मानवाः मे इदम् मतम् नित्यम् अनुतिष्ठन्ति ते अपि अनसूयन्तः श्रद्धावन्तः कर्मभिः मुच्यन्ते ॥३-३१॥ ये तु एतत् अभ्यसूयन्तः मे मतम् न अनुतिष्ठन्ति तान् अ-चेतसः सर्व-ज्ञान-विमूढान् नष्टान् विद्धि ॥३-३२॥ स्वस्याः प्रकृतेः ज्ञानवान् अपि सदृशं चेष्टते ।

प्रकृतिं यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति ॥ ३- ३३॥
इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ ।
तयोर्न वशमागच्छेत्तौ ह्यस्य परिपन्थिनौ ॥ ३- ३४॥

भूतानि प्रकृतिं यान्ति | निग्रहः किं करिष्यति ॥३-३३॥ इन्द्रियस्य राग-द्वेषौ इन्द्रियस्य अर्थे व्यवस्थितौ । तयोः वशम् न आगच्छेत् | तौ हि अस्य परिपन्थिनौ ॥३-३४॥

श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात् ।
स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः ॥ ३- ३५॥

पर-धर्मात् सु-अनुष्ठितात् विगुणः स्व-धर्मः श्रेयान् । स्वधर्मे निधनं श्रेयः | पर-धर्मः भयावहः ॥३-३५॥

अर्जुन उवाच ।
अथ केन प्रयुक्तोऽयं पापं चरति पूरुषः ।
अनिच्छन्नपि वार्ष्णेय बलादिव नियोजितः ॥ ३- ३६॥

अर्जुनः उवाच – वार्ष्णेय अथ केन प्रयुक्तः अयं पूरुषः अन्-इच्छन् अपि बलात् नियोजितः इव पापं चरति ॥३-३६॥

श्रीभगवानुवाच ।
काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः ।
महाशनो महापाप्मा विद्ध्येनमिह वैरिणम् ॥ ३- ३७॥
धूमेनाव्रियते वह्निर्यथादर्शो मलेन च ।
यथोल्बेनावृतो गर्भस्तथा तेनेदमावृतम् ॥ ३- ३८॥
आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्यवैरिणा ।
कामरूपेण कौन्तेय दुष्पूरेणानलेन च ॥ ३- ३९॥
इन्द्रियाणि मनो बुद्धिरस्याधिष्ठानमुच्यते ।
एतैर्विमोहयत्येष ज्ञानमावृत्य देहिनम् ॥ ३- ४०॥
तस्मात्त्वमिन्द्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ ।
पाप्मानं प्रजहि ह्येनं ज्ञानविज्ञाननाशनम् ॥ ३- ४१॥

श्रीभगवान् उवाच – रजोगुणसमुद्भवः एषः कामः एषः क्रोधः महा-अशनः महा-पाप्मा | इह एनम् वैरिणम् विद्धि ॥३-३७॥ यथा वह्निः धूमेन आव्रियते यथा आदर्शः मलेन च (आव्रियते) यथा गर्भः उल्बेन आवृतः (भवति) तथा इदम् तेन आवृतम् ॥३-३८॥ कौन्तेय एतेन ज्ञानिनः नित्य-वैरिणा दुष्-पूरेण काम-रूपेण अनलेन च ज्ञानम् आवृतम् ॥३-३९॥
इन्द्रियाणि मनः बुद्धिः अस्य अधिष्ठानम् उच्यते । एषः एतैः ज्ञानम् आवृत्य देहिनम् विमोहयति ॥३-४०॥ तस्मात् भरत-ऋषभ त्वम् आदौ इन्द्रियाणि नियम्य एनम् ज्ञान-विज्ञान-नाशनम् पाप्मानं प्रजहि हि ॥३-४१॥

इन्द्रियाणि पराण्याहुरिन्द्रियेभ्यः परं मनः ।
मनसस्तु परा बुद्धिर्यो बुद्धेः परतस्तु सः ॥ ३- ४२॥

इन्द्रियाणि पराणि आहुः | मनः इन्द्रियेभ्यः परं (आहुः) । बुद्धिः तु मनसः परा | यः तु बुद्धेः परतः सः (सः) ॥३-४२॥

एवं बुद्धेः परं बुद्ध्वा संस्तभ्यात्मानमात्मना ।
जहि शत्रुं महाबाहो कामरूपं दुरासदम् ॥ ३- ४३॥

महाबाहो एवं बुद्धेः परं बुद्ध्वा आत्मानम् आत्मना संस्तभ्य काम-रूपं दुः-आसदम्
शत्रुम् जहि ॥३-४३॥

ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु
ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे
कर्मयोगो नाम तृतीयोऽध्यायः ॥३॥

ॐ तत् सत् | इति श्रीमत्-भगवत्-गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्म-विद्यायां योग-शास्त्रे श्री-कृष्ण-अर्जुन-संवादे कर्म-योगः नाम तृतीयः अध्यायः ॥३॥

शुभमस्तु !

-o-O-o-


Categories: Classical Literature

Pages