Slez

Subscribe to Slez feed
SLEZhttp://www.blogger.com/profile/15439361551366582036noreply@blogger.comBlogger180125
Updated: 3 days 12 hours ago

परम श्रेयासाठी प्रार्थना

Sat, 08/19/2017 - 10:14
हे प्रभो !दुर्गुण झडोनी । सद्गुण जडोत ।गुणातीततेची । आंस पडो ।।१।।श्रद्धा दृढ होवो । भक्ती नित्य घडो स्वभावचि होवो । तपस्विता ।।२।।इंद्रियांसी नको । विषयांची बाधा ।प्रज्ञा स्थिर राहो । सर्वकाळ ।।३।।यज्ञ तप दान । ऐसी कर्मे तरी ।सदैव होतील । ऐसे करी ।।४।।सर्वभूतात्मता । व्हावी ती क्रमानें ।कृपा असो द्यावी । दासावरी ।।५।।(१) दुर्गुण झडोनी सद्गुण जडोत 

Categories: Learning Sanskrit

गीतेचा सारांश अभंगवृत्तात

Fri, 08/18/2017 - 13:15
गीतेचा सारांश अभंगवृत्तातरचयिता - श्रीपाद अभ्यंकरप्रथमावृत्ती - एप्रिल २०१०

पदे  एकूण पदे गीतेत श्लोक फरक (+/-)नमन १ ते ४४

अध्याय १५ ते १५ ११४७-३६अध्याय २१६ ते ४४२९७२-४३अध्याय ३४५ ते ६९२५४३-१८अध्याय ४७० ते १००३१४२-११अध्याय ५१०१ ते ११९१९२९-१०अध्याय ६१२० ते १४६२७४७-२०अध्याय ७१४७ ते १७७३१३०+१अध्याय ८१७८ ते २१४३७२८+९अध्याय ९२१५ ते २३७२३३४-११अध्याय १०२३८ ते २८९५२४२+१०अध्याय ११२९० ते ३३९५०५५-५अध्याय १२३४० ते ३६१२२२०+२अध्याय १३३६२ ते ३८५२४३५-११अध्याय १४३८६ ते ४०७२२२७-५अध्याय १५४०८ ते ४२६१९२०-१अध्याय १६४२७ ते ४४५ १९२४-५अध्याय १७४४६ ते ४८३३८२८+१०अध्याय १८४८४ ते ५५९७६ ७८-२सर्व मिळून
५५९७००-१४१
ॐ श्रीपरमात्मने नमः ।॥१॥ नमन गणेशा । कृपा असो द्यावी । सिद्धीस नेण्यास । उपक्रम ॥०-१॥॥२॥ "अभंग" वृत्तात । रचण्या सारांश । भगवद्गीतेच्या । अध्यायांचा ॥०-२॥॥३॥ अभंग वृत्त हे । सरळ रसाळ । भक्तिभावाचीही । हीच रीत ॥०-३॥॥४॥ इदं न मम ह्या । श्रद्धेने सादर । करीतो श्रीपाद । अभ्यंकर॥०-४॥
॥५॥ परमात्म्याप्रति । करूनी वंदन । सारांश पहिल्या । अध्यायाचा ॥१-१॥॥६॥ राजे धृतराष्ट्र । पुसती सांग बा । सञ्जया रणात । काय झाले ॥१-२॥॥७॥ दुर्योधनाने ना । द्रोणाना कथिले । कोणत्या पक्षात । कोणकोण ॥१-३॥॥८॥ शेजारी भीष्मानी । उत्साहे गर्जूनी । फुंकीला त्वेषाने । सिंहनाद ॥१-४॥॥९॥ तुंबळ माजले । अर्जुन कृष्णास । म्हणे रथ न्यावा । मधोमध ॥१-५॥॥१०॥ ज्येष्ठ श्रेष्ठ आप्त । स्वकीय पाहूनी । सम्भ्रम जाहला । अर्जुनास ॥१-६॥॥११॥ ज्यांचेसाठी घाट । राज्याचा करावा । तेच समर्पित । ठाकले कीं ॥१-७॥॥१२॥ युद्धाने माजती । वैधव्य दुःशील । संकर बुडवी । कुलधर्म ॥१-८॥॥१३॥ ऐसे पापी युद्ध । करण्यापरीस । मारोत मजला । निहत्थाच ॥१-९॥॥१४॥ म्हणत ऐसेनी । गाण्डीव टाकूनी । अर्जुन उतारा । रथातूनी ॥१-१०॥॥१५॥ इथेच संपला । अध्याय पहिला । अर्जुनविषाद- । योग नांव ॥१-११॥
॥१६॥ परमात्म्याप्रति । करूनी वंदन । सारांश दुसऱ्या । अध्यायाचा ॥२-१॥॥१७॥ अर्जुन संमोही । पाहूनी श्रीकृष्ण । म्हणती हें काय । भलतेंच ॥२-२॥॥१८॥ कैसे हें किल्बिष । अनार्य अयोग्य । अस्वर्ग्य मांडले । अशोभनीय ॥२-३॥॥१९॥ अर्जुन म्हणतो । समोरी पहा ना । प्रिय वंदनीय । भीष्म द्रोण ॥२-४॥॥२०॥ युद्ध म्हणूनी कां । यांनाही मारावे । भिक्षासेवनीही । स्मरावेसे ॥२-५॥॥२१॥ गुरूना मारूनी । भोगूं जे कां भोग । रक्तरंजित ते । लांछनीय ॥२-६॥॥२२॥ आम्ही जिंकावे कीं । ह्यानीच जिंकावे । दिशाहीन आहे । मन माझे ॥२-७॥॥२३॥ सद्धर्म कोणता । कोणता अधर्म । तूंच आता मज । समजूं दे ॥२-८॥॥२४॥ श्रीकृष्ण हंसूनी । म्हणती अर्जुना । प्रवाद हा किती । विपर्यस्त ॥२-९॥॥२५॥ शोक करावेसे । नाहीत त्यांचाच । शोक तूं मांडीला । अनाठायी ॥२-१०॥॥२६॥ तुझ्या मारण्याने । मरतील कोणी । ह्याच विचारी कीं । गफलत ॥२-११॥॥२७॥ आत्मा तो केवळ । जाण देहधारी । देहहानीचे ना । त्यास कांहीं ॥२-१२॥॥२८॥ वस्त्र जीर्ण होतां । टाकावें लागते । तैसेच आत्म्यास । देहाविशी ॥२-१३॥॥२९॥ शस्त्राने ना कटे । आगीत ना जळे । पाण्याने ना भिजे । आत्मा ऐसा ॥२-१४॥॥३०॥ शिवाय हे पहा । जन्मल्यास मृत्यू । अटळचि आहे । शोक कैसा ॥२-१५॥॥३१॥ धर्माचे म्हणता । क्षत्रियास तरी । युद्धासम नाही । धर्मकार्य ॥२-१६॥॥३२॥ युद्ध न करणे । अधर्म होईल । अपकीर्ती आणि । पाप माथी ॥२-१७॥॥३३॥ कीर्तिवंतालागी । अपकीर्ती होणे । यावीण मरण । दुजे काय ॥२-१८॥॥३४॥ युद्धात मेल्यास । पावशील स्वर्ग । जिंकशील तरी । राज्य भोग ॥२-१९॥॥३५॥ फळाविशी चिंता । आत्ताच कशास । कर्मबन्धनेच । तोडावीत ॥२-२०॥॥३६॥ मानी सुखदुःख । सम लाभहानी । जयपराजय । तेही सम ॥२-२१॥॥३७॥ समत्व योगाने । बुद्धीस निश्चल । करीता कर्मात । कुशलता ॥२-२२॥॥३८॥ अर्जुनाने केला । प्रश्न एक तेव्हां । बोले चाले कैसा । स्थितप्रज्ञ ॥२-२३॥॥३९॥ सांगती श्रीकृष्ण । निष्काम तो सदा । नाही शुभाशुभ । ईर्षा द्वेष ॥२-२४॥॥४०॥ विषयांचा तरी । सर्वत्र पसारा । इन्द्रिये चळती । सम्मोहित ॥२-२५॥॥४१॥ सम्मोहाकारणे । स्मृतिभ्रंश होतो । मग बुद्धिनाश । सर्वनाश ॥२-२६॥॥४२॥ निशा सर्वभूतां । योग्यास तो दिन । भूतांच्या उजाडी । रात्र पाहे ॥२-२७॥॥४३॥ ऐसी ब्रम्हस्थिती । येतां अविचल । अन्तकाळी सुद्धा । शान्त शान्त ॥२-२८॥॥४४॥ कृष्णार्जुन ह्यांच्या । ऐशा संवादाने । गीतोपनिषदी । सांख्ययोग ॥२-२९॥
॥४५॥ परमात्म्याप्रति । करूनी वंदन । सारांश तिस-या । अध्यायाचा ॥३-१॥॥४६॥ अर्जुनाचा प्रश्न । म्हणसी तूं बुद्धि । कर्माहूनी श्रेष्ठ । निखालस ॥३-२॥॥४७॥ तरी घोर कर्मी । गुंतवूं पाहसी । मनात दुविधा । होते पहा ॥३-३॥॥४८॥ श्रीकृष्ण सांगती । कर्म टाकूनीया । नैष्कर्म्य न होते । मुळी सुद्धा ॥३-४॥॥४९॥ कोणताही जीव । क्षणैक न राहे । कर्म न करीता । ध्यानी धरी ॥३-५॥॥५०॥ कर्मास न व्हावे । माणसाने वश । अवश राहूनी । कर्म व्हावे ॥३-६॥॥५१॥ संन्यास सम्पूर्ण । आणि समबुद्धि । झाली तरी सिद्धि । येत नाही ॥३-७॥॥५२॥ मानव्य दिव्यत्व । यांचा कांहीं मेळ । जमेल तो योग । श्रेयस्कर ॥३-८॥॥५३॥ यज्ञशिष्ट तेच । सेवूनीया सन्त । सर्व दोषाहून । मुक्त होती ॥३-९॥॥५४॥ आत्मबुद्धीने जे । उपभोग घेती । पापांचा घडाच । सांचवीती ॥३-१०॥॥५५॥ अन्नाने घडतो । भूतांचा पसारा । अन्न संभवते । पर्जन्याने ॥३-११॥॥५६॥ पर्जन्य घडतो । यज्ञाचे कारणे । यज्ञ तो घडतो । कर्मातून ॥३-१२॥॥५७॥ कर्मांची साखळी । ब्रम्हाने रचीली । ब्रम्हाचा उद्भव । अक्षरी गा ॥३-१३॥॥५८॥ असे सारे चक्र । आहे गा नेमस्त । ठेवावी तयाची । बांधीलकी ॥३-१४॥॥५९॥ असक्त राहूनी । रहावे कर्मात । परम साधते । ऐशा योगे ॥३-१५॥॥६०॥ श्रेष्ठतेने वागे । त्याचे अनुयायी । वाढता बनतो । जनसंघ ॥३-१६॥॥६१॥ इथे रणांगणी । स्वतःसाठी मज । आहे कांही काय । साधायाचे ॥३-१७॥।६२॥ जरी मीच कर्म । टाकूनी राहीन । उच्छाद माजेल । जगभर ॥३-१८॥॥६३॥ संन्यास अध्यात्म । धरूनीया मनी । करी युद्धकर्म । मदर्पण ॥३-१९॥॥६४॥ रहावे स्वधर्मी । गरीबीत सुद्धा । परधर्म तरी । भयावह ॥३-२०॥॥६५॥ अर्जुन कृष्णास। करी एक प्रश्न । कोणी कां जातात । वाममार्गी ॥३-२१॥॥६६॥ काम आणि क्रोध । जीवनाचे वैरी । युक्त झाकाळूनी । फसवीती ॥३-२२॥॥६७॥ खेळ ह्यांचा चाले । ताबा घेऊनीया । मनाचा बुद्धीचा । इन्द्रियांचा ॥३-२३॥॥६८॥ काम तोही शत्रू । नको थारा त्यास । विवेकी रहावे । सर्वकाळ ॥३-२४॥॥६९॥ कृष्णार्जुन ह्यांच्या । संवादाने सिद्ध । गीतोपनिषदी । कर्मयोग ॥।३-२५॥
॥७०॥ परमात्म्याप्रती । करून वंदन । सारांश चवथ्या । अध्यायाचा ॥४-१॥॥७१॥ श्रीकृष्ण सांगती । अथपासूनीया । योगाचा तो कैसा । इतिहास ॥४-२॥॥७२॥ विवस्वतालागी । मीच तो कथिला । त्याने तो कथिला । मनूलागी ॥४-३॥॥७३॥ मनूने कथिला । इक्ष्वाकू राजास । परंपरा ऐसी । थोर ह्याची ॥४-४॥॥७४॥ कालौघात पहा । नाशही पावला । आज उजळला । तुझेसाठी ।४-५॥॥७५॥ अर्जुन विचारी । तुझी जन्मकथा । आहे वर्तमान । समोरीच ॥४-६॥॥७६॥ विवस्वत तरी । पुराण पुरुष । तुवाच कथिले । त्यास कैसे ॥४-७॥॥७७॥ श्रीकृष्ण सांगती । तुझे नि माझेही । जन्म खूप झाले । गुह्य तेही ॥४-८॥॥७८॥ माझे स्मरणात । आहेत ते सारे । तुज नाही जाण । उरलेली ॥४-९॥॥७९॥ प्रकृति असते । माझे ठायी नित्य । लय प्रकटन । करीतो मी ॥४-१०॥॥८०॥ अधर्म माजता । घेतो अवतार । ताराया सुष्टाना । दुष्टनाशे ॥४-११॥॥८१॥ गुण आणि कर्म । यांच्या निकषाने । चातुर्वर्ण्य मीच । स्थापीयेला ॥४-१२॥॥८२॥ मीच जाण त्याचा । कर्ता नि अकर्ता । कर्मापासून त्या । अलिप्त मी ॥४-१३॥॥८३॥ कर्मे करावीत । अलिप्त राहून । तेणे कर्मबाधा । नाही होत ॥४-१४॥॥८४॥ मुळात कर्माची । व्याख्याच गहन । केल्याने होते ते । कर्म एक ॥४-१५॥॥८५॥ विरुद्ध विशेष । विपरीत ऐशा । विकर्माने सुद्धा । कर्मज्ञान ॥४-१६॥॥८६॥ अकर्म देखील । कर्माचाच पैलू । कर्म समजण्या । कामी येतो ॥४-१७॥॥८७॥ कोणतेही कर्म । सुरू करताना । कामना संकल्प । असू नये ॥४-१८॥॥८८॥ ज्ञानाग्नीने ज्याची । कर्मे भस्म झाली । पंडित त्यासीच । समजावे ॥४-१९॥॥८९॥ कर्मफलाचे ना । ज्यास देणेघेणे । कर्मे करूनीही । निष्कर्मी तो ॥४-२०॥॥९०॥ सर्व इन्द्रियांच्या । प्राणाच्या कर्मांचे । हवन अर्पावे । योगाग्नीत ॥४-२१॥॥९१॥ योगाग्नी होतसे । ज्ञानदीपाने नि । आत्मसंयमाने । प्रज्वलित ॥४-२२॥॥९२॥ ब्रम्हाने विशद । केले बहु यज्ञ । द्रव्ययज्ञ आणि । तपोयज्ञ ॥४-२३॥॥९३॥ स्वाध्याययज्ञ नि । ज्ञानयज्ञ सुद्धा । प्राणायामयज्ञ । योगयज्ञ ॥४-२४॥॥९४॥ साऱ्यांची निष्पत्ति । होते कर्मातून । अमृत असते । यज्ञशिष्ट ॥४-२५॥॥९५॥ द्रव्ययज्ञाहूनी । ज्ञानयज्ञ श्रेष्ठ । ज्ञानात विरती । सारी कर्मे ॥४-२६॥॥९६॥ ज्ञानबोध होण्या । करी प्रणिपात । आणि परिप्रश्न । सेवा सुद्धा ॥४-२७॥॥९७॥ ज्ञानोपदेश तो । ज्ञानी तत्त्वदर्शी । ऐशा गुरुसंगे । मेळवावा ॥४-२८॥॥९८॥ ऐसे ज्ञान होता । मोह ना होईल । पाहतां स्वस्थायी । सारी भूतें ॥४-२९॥॥९९॥ अज्ञानाकारणें । झालासे सम्मोह । ज्ञानाने उच्छेद । करी त्याचा ॥४-३०॥॥१००॥ ऐसा सिद्ध झाला । गीतोपनिषदी । ज्ञानकर्मसंन्यास । नामे योग ॥४-३१॥
॥१०१॥ परमात्म्याप्रती । करून वंदन । सारांश पांचव्या । अध्यायाचा ॥५-१॥॥१०२॥ अर्जुन कृष्णास । कर्मयोग आणि । कर्मसंन्यासही । सांगतोसि ॥५-२॥॥१०३॥ मनी द्विधा होते । तरी दोहोमध्ये । श्रेयस्कर काय । समजावे ॥५-३॥॥१०४॥ श्रीकृष्ण म्हणती । दोन्ही श्रेयस्कर । कर्मयोग परी । जास्त योग्य ॥५-४॥॥१०५॥ कर्म करतां ही । द्वेष ना आकांक्षा । नित्य तो संन्यास । सहजीच ॥५-५॥॥५-६॥ सांख्य आणि योग । वेगळे म्हणणे । बालिशपणा तो । पांडित्य ना ॥५-६॥॥१०७॥ कोणतेही एक । जरी साध्य केले । सारखेच फळ । दोहोंचेही ॥५-७॥॥१०८॥ योग न साधता । संन्यासचि केला । दुःखास कारण । तेंही होते ॥५-८॥॥१०९॥ उठता बसता । ऐकता पाहता । जागेपणी किंवा । स्वप्नात वा ॥५-९॥॥११०॥ इन्द्रियांची कार्ये । इन्द्रियार्थी ऐसे । म्हणूनी करावी । ब्रम्हार्पण ॥५-१०॥॥१११॥ कर्मे तरी जाण । मनाने बुद्धीने । कायेने घडत । असतात ॥५-११॥॥११२॥ साऱ्याच कर्मांची । फळे टाकल्याने । योग्यास साधते । मनःशान्ति ॥५-१२॥॥११३॥ कर्म वा कर्तृत्व । देव ना निर्मीतो । देव नाही घेत । पापपुण्य ॥५-१३॥॥११४॥ कर्मफलाविशी । आसक्त राहणे । अज्ञानाने ज्ञान । गुर्फटणे ॥५-१४॥॥११५॥ अज्ञानतिमिर । ज्याचा दूर झाला । सूर्यासम ज्ञान । उजाळते ॥५-१५॥॥११६॥ उल्हास न व्हावा । प्रिय मिळाल्याने । अप्रिय मिळतां । खेद नको ॥५-१६॥॥११७॥ स्पर्शजन्य जे जे । भोग ते सारेच । नसती शाश्वत । सुखकारी ॥५-१७॥॥११८॥ आदिअन्त त्यांच्या । प्रकृतीत आहे । त्यांत ना रमतो । बुद्धिवन्त ॥५-१८॥॥११९॥ येणे रीती झाला । गीतोपनिषदी । कर्मसंन्यासाचा । योग सिद्ध ॥५-१९॥
॥१२०॥ परमात्म्याप्रती । करून वंदन । सारांश सहाव्या । अध्यायाचा ॥६-१॥॥१२१॥ श्रीकृष्ण सांगती । सदा सारी कर्मे । फळाविशी संग । सोडूनीया ॥६-२।॥१२२॥ करणारा योगी । म्हणावा संन्यासी । जाण संन्यासही । योग एक ॥६-३॥॥१२३॥ योगमार्गावर । स्वतःच स्वतःचा । बन्धू किंवा शत्रू । असतो गा ॥६-४॥॥१२४॥ प्रमाणित हवे । सारेच वर्तन । नको अति खाणे । भुकेजणे ॥६-५॥॥१२५॥ अति जागरण । स्वप्नशीलता वा । केल्याने योग ना । साध्य होतो ॥६-६॥॥१२६॥ पुनीत प्रदेशी । स्थिर आसनाने । नाही अति उंच । किंवा खोल ॥६-७॥॥१२७॥ एकाग्र मनाने । इन्द्रियावरती । ताबा ठेऊनीया । ध्यान व्हावे ॥६-८॥॥१२८॥ जेव्हां जेव्हां मन । पळाया पाहील । काबूत आणावे । लगोलग ॥६-९॥॥१२९॥ धीरे धीरे ऐसी । साधना वाढता । विचाररहित । मन व्हावे ॥६-१०॥॥१३०॥ सर्वभूताठायी । आपणासी पाहे । पाही सर्वभूतें । स्वतःठायी ॥६-११॥॥१३१॥ मज जळी काष्ठी । पाषाणीही पाहे । पाहे सर्वभूतें । मजठायी ॥६-१२॥॥१३२॥ मजसी तो प्रिय । सर्वथा सदैव । मीही त्यासी प्रिय । सर्वकाळ ॥६-१३॥॥१३३॥ अर्जुन विचारे । ऐसा साम्ययोग । सर्वकाळ स्थिर । राहील कां ॥६-१४॥॥१३४॥ मानवी मनाचा । गुण चंचलता । वारा बन्धनात । राहतो कां ॥६-१५॥॥१३५॥ श्रीकृष्ण सांगती । साम्यस्थिति आहे । कठीण जरूर । अशक्य ना ॥६-१६॥॥१३६॥ मनास काबूत । ठेवाया लागती । प्रयत्न आणीक । साधनाही ॥६-१७॥॥१३७॥ अर्जुनाचे मनी । तरीही जिज्ञासा । श्रद्धाळू चळता । त्याचे काय ॥६-१८॥॥१३८॥ श्रीकृष्ण सांगती । भले जे जे केले । वांया नाही जात । कधीच तें ॥६-१९॥॥१३९॥ योगभ्रष्टासही । शक्य पुनर्जन्म । पवित्र श्रीमन्त । कुळामध्ये ॥६-२०॥॥१४०॥ किंवा कुणा योगी- । कुळामध्ये शक्य । जन्मलाभ जरी । दुर्लभ हें ॥६-२१॥॥१४१॥ पूर्वसंचिताचा । संयोग लाभता । पुनश्च साधना । सुरू होते ॥६-२२॥॥१४२॥ अनेक जन्मांच्या । ऐशा साधनेने । परम गतीची । प्राप्ति होते ॥६-२३॥॥१४३॥ तपस्व्याहून नि । ज्ञान्याहून आणि । कर्मी लोकांपेक्षा । श्रेष्ठ योगी ॥६-२४॥॥१४४॥ म्हणून अर्जुना । बन योगी बरा । माझा गा आग्रह । तुजलागी ॥६-२५॥॥१४५॥ योग्यामध्ये सुद्धा । युक्ततम जाण । मद्गत जो झाला । अन्तरात्मी ॥६-२६॥॥१४६॥ श्रीकृष्ण अर्जुन । यांच्या संवादाने । आत्मसंयमाचा । योग सिद्ध ॥६-२७॥
॥१४७॥ परमात्म्याप्रती । करून वंदन । सारांश सातव्या । अध्यायाचा ॥७-१॥
॥१४८॥ श्रीकृष्ण सांगती । समग्रपणाने । मज जाणशील । ऐसे ज्ञान ॥७-२॥॥१४९॥ अवगत होतां । जाणावेसे काहीं । बाकी न उरेल । ऐक तेंच ॥७-३॥॥१५०॥ हजारोंच्या पैकी । एकादाच कुणी । सिद्धीसाठी यत्न । करूं जातो ॥७-४॥॥१५१॥ त्यांच्यापैकी कोणी । एकादा क्वचित । तत्त्वाने मजसी । ओळखतो ॥७-५॥॥१५२॥ अपरा प्रकृती । आहे गा अष्टधा । भूमी आप वायू । अग्नि आणि ॥७-६॥॥१५३॥ आकाश नि मन । बुद्धि अहंकार । जीवांची प्रकृति । परा जाण ॥७-७॥॥१५४॥ ऐशा साऱ्या जगा । प्रकट करीतो । मीच प्रलयही । घडवीतो ॥७-८॥॥१५५॥ माझ्यावीण कांही । नाहीच आगळे । धाग्यात मणि कां । ओवलेले ॥७-९॥॥१५६॥ प्रवाही पदार्था-। मधील रस मी । चन्द्र्सूर्यांचे ते । तेज मीच ॥७-१०॥॥१५७॥ सर्व वेदांतील । ॐ कारही मीच । अवकाशी नाद । तोही मीच ॥७-११॥॥१५८॥ मानवी पौरूष । हवेतील गंध । सर्वभूतांठायी । श्वास मीच ॥७-१२॥॥१५९॥ सात्त्विक राजस । तामस ते भाव । माझ्यातून होती । प्रसृत गा ॥७-१३॥॥१६०॥ त्रिगुणात्मक ह्या । भावांच्या मोहांत । असते जग गा । गुर्फटले ॥७-१४॥॥१६१॥ माझ्याशी शरण । होती जे जे कोणी । तरून ते जाती । माया सारी ॥७-१५॥॥१६२॥ आसूरी वृत्तीचे । अज्ञानी वा मूढ । मजकडे कधी । येतील ना ॥७-१६॥॥१६३॥ मजकडे येण्या । प्रवृत्त होतात । चार कारणानी । जन पहा ॥७-१७॥॥१६४॥ असह्य दुःखांचे । प्रयत्न थकतां । आर्त जन येती । मजकडे ॥७-१८॥॥१६५॥ जिज्ञासा दाटतां । मनांत कोण मी । जिज्ञासूही येती । मजकडे ॥७-१९॥॥१६६॥ इच्छित फलाच्या । प्राप्तीच्या आशेने । अर्थार्थीही येती । मजकडे ॥७-२०॥॥१६७॥ ज्ञानी जे जाणती । मी कोण समग्र । ते तरी राहती । मम ठायी ॥७-२१॥॥१६८॥ कामनांचा गुंता । हरपतो ज्ञान । ज्याची जी प्रकृति । तैसे होते ॥७-२२॥॥१६९॥ अज्ञानी म्हणती । होतो मी अव्यक्त । आता व्यक्त झालो । समजती ॥७-२३॥॥१७०॥ मी तरी अव्यय । मग जन्म कैसा । भूत वर्तमान । भविष्यही ॥७-२४॥॥१७१॥ जाणतो मी सारे । मज न जाणती । कोणी युक्तभावे । मोहामुळे ॥७-२५॥॥१७२॥ इच्छा द्वेष ह्यानी । मोहात् द्वंद्वात । पहा सारी भूतें । गुंतलेली ॥७-२६॥॥१७३॥ पुण्यकर्मी जन । पापमुक्त होतां । द्वंद्व मोह त्यांचे । सरतात ॥७-२७॥॥१७४॥ माझेठायी मग । आश्रय धरीतां । सारे ब्रम्हज्ञान । आकळते ॥७-२८॥॥१७५॥ काय तें अध्यात्म । कर्म अधिभूत । काय अधिदैवी । अधियज्ञी ॥७-२९॥॥१७६॥ सारे जाणूनीया । अन्तकाळी सुद्धा । युक्तच राहते । त्यांचे चित्त ॥७-३०॥॥१७७॥ श्रीकृष्ण अर्जुन । यांच्या संवादाने । ज्ञानविज्ञानाचा । योग सिद्ध ॥७-३१॥
॥१७८॥ परमात्म्याप्रती । करून वंदन । सारांश आठव्या । अध्यायाचा ॥८-१॥॥१७९॥ अर्जुनाचा प्रश्न । ब्रम्ह म्हंजे काय । अध्यात्म तें काय । कर्म काय ॥८-२॥॥१८०॥ अधिभूत काय । अधिदैवी काय । अधियज्ञी काय । सांग मज ॥८-३॥॥१८१॥ आत्म्यासी नियत । ठेऊनी ज्ञेय तूं । अन्तकाळी कैसा । सांग मज ॥८-४॥॥१८२॥ अक्षर परम । तेचि ब्रम्ह जाण । अध्यात्म म्हणजे । स्वभावचि ॥८-५॥॥१८३॥ कर्म तरी जाण । भूत वर्तमान । भविष्य हें सारे । घडवीते ॥८-६॥॥१८४॥ जे जे नष्ट होते । अधिभूत सारे । पुरूष तो जाण । अधिदैवी ॥८-७॥॥१८५॥ देहधा-यामध्ये । श्रेष्ठ जो मी येथे । मीच अधियज्ञी । अर्जुना गा ॥८-८॥॥१८६॥ अन्तकाळी जो कां । मजसी स्मरूनी । देह टाकण्याचा । यत्न करी ॥८-९॥॥१८७॥ मजठायी तो गा । निश्चित पोचतो । होते हे ऐसेच । निःसंशय ॥८-१०॥॥१८८॥ देह टाकताना । जो जो कांही भाव । स्मरणी राहतो । तैसी गति ॥८-११॥॥१८९॥ आत्म्यास मिळते । म्हणूनी अर्जुना । सदैव मजसी । स्मरूनीया ॥८-१२॥॥१९०॥ कर्म वा युद्ध वा । मजसी अर्पूनी । राहशील पहा । मम ठायी ॥८-१३॥॥१९१॥ प्रयाणाचे वेळी । अचल मनाने । योगबलाने नि । भक्तिपूर्ण ॥८-१४॥॥१९२॥ भुवयांच्या मध्ये । आणूनीया प्राण । दिव्यपुरुषत्व । प्राप्त होते ॥८-१५॥॥१९३॥ सारी नऊ द्वारे । संयत करूनी । मनास रोधूनी । हृदयांत ॥८-१६॥॥१९४॥ प्राण नेऊनीया । मस्तकीच्या चक्री । ॐ कार स्थितीत । स्थिर होत ॥८-१७॥॥१९५॥ प्राण सोडण्यास । प्रयत्न केल्याने । परम गति गा । प्राप्त होते ॥८-१८॥॥१९६॥ चित्ती माझ्याविना । अन्य कांही नाही । केवळ स्मरती । मज नित्य ॥८-१९॥॥१९७॥ ऐशा नित्ययुक्त । योग्यास सुलभ । मजप्रत येणे । अन्तकाळी ॥८-२०॥॥१९८॥ मजप्रत येतां । नाही पुनर्जन्म । तें तो अशाश्वत। दुःखपूर्ण ॥८-२१॥॥१९९॥ पुनरावर्तन । भुवनी भरले । मजप्रत येतां । सरतें तें ॥८-२२॥॥२००॥ ब्रम्हाचा दिवस । सहस्र युगांचा । रात्रही सहस्र । युगांची गा ॥८-२३॥॥२०१॥ उजाडणे म्हंजे । अव्यक्तामधून । सारे व्यक्त होते । समजावे ॥८-२४॥॥२०२॥ रात्री सारे पुन्हा । अव्यक्तात लीन । होते इतुकेच । समजावे ॥८-२५॥॥२०३॥ भूतग्राम सारे । येणे रीती होते । अव्यक्त नि व्यक्त । पुनःपुन्हा ॥८-२६॥॥२०४॥ परं भाव परी । आहे सनातन । जाण अविनाशी । अक्षर हा ॥८-२७॥॥२०५॥ परम गति ती । परम धाम तें । तिथून नाहीच । परतणें ॥८-२८॥॥२०६॥ आहेही संकेत । अन्तकाळासाठी । असतां उजेड । शुक्लपक्ष ॥८-२९॥॥२०७॥ उत्तरायणाचा । महीना असतां । योग्यास ब्रम्हत्व । शक्य होते ॥८-३०॥॥२०८॥ रात्री सायंकाळी । कृष्णपक्षामध्ये । दक्षिणायनाच्या । सहा मासी ॥८-३१॥॥२०९॥ ज्यांना अन्तकाळ । येतो त्या योग्याना । चन्द्रज्योतीसम । प्रत्यय गा ॥८-३२॥॥२१०॥ शुक्ल आणि कृष्ण । गति ऐशा दोन । आवृत्ति निवृत्ति । त्यांचे भाव ॥८-३३॥॥२११॥ जगाची रहाटी । ऐसीच चालते । योग्यास नसते । त्याचे कांहीं ॥८-३४॥॥२१२॥ वेदाध्ययनाने । यज्ञांनी तपाने । दानाने मिळते । जें जें पुण्य ॥८-३५॥॥२१३॥ त्याहून श्रेष्ठसे । योग्यास मिळते । स्थान म्हणूनीया । व्हावे योगी ॥८-३६॥॥२१४॥ श्रीकृष्ण अर्जुन । यांच्या संवादाने । अक्षरब्रम्ह हा । योग सिद्ध ॥८-३७॥
॥२१५॥ परमात्म्याप्रती । करून वंदन । सारांश नवव्या । अध्यायाचा ॥९-१॥॥२१६॥ श्रीकृष्ण सांगती । गुह्यतम ऐसे । विज्ञानासहित । ज्ञान ऐक ॥९-२॥॥२१७॥ अव्यक्ती राहून । मीच सारे जग । निर्मीले मत्स्थायी । सारी भूतें ॥९-३॥॥२१८॥ कल्पाचीये अन्ती । सारी भूतें जाती । मीच निर्मिलेल्या । प्रकृतीत ॥९-४॥॥२१९॥ कल्पाचे प्रारंभी । पुन्हा सारी भूतें । प्रसृत करीतो । प्रकृतीत ॥९-५॥॥२२०॥ भूतांचा मी कर्ता । धाताही भूतांचा । प्रकृतीचे योगे । चालवीतो ॥९-६॥॥२२१॥ प्रकृतीचे वशी । ठेवूनीया भूतें । ऐसेनी असक्त । राहतो मी ॥९-७॥॥२२२॥ परं भाव माझा । मूढ न जाणती । मजला माणूस । समजती ॥९-८॥॥२२३॥ परंतु महात्मे । मजसी अव्यय । जाणूनी अनन्य । भजतात ॥९-९॥॥२२४॥ जगाचा मी पिता । माता आणि धाता। ऋक् साम यजु मी । ॐ कार मी ॥९-१०॥॥२२५॥ अनन्य चित्ताने । भजती जे मज । त्यांचा योगक्षेम । वाहतो मी ॥९-११॥॥२२६॥ इतर दैवते । भजतात जे कां । तीही भक्ती येते । मजप्रत ॥९-१२॥॥२२७॥ देवयज्ञ आणि । पितृयज्ञ किंवा । भूतयज्ञ ऐसे । आचरती ॥९-१३॥॥२२८॥ सर्वच यज्ञांचा । प्रभू मी भोक्ता मी । मजसी तत्त्वाने । जाणावे कीं ॥९-१४॥॥२२९॥ पत्री फळे फुले । तोयही भक्तीने ।अर्पीतां होतो मी । संतुष्ट बा ॥९-१५॥॥२३०॥ जें जें करशील । जें जें तूं खाशील । देशील घेशील । सर्व सर्व ॥९-१६॥॥२३१॥ करी मदर्पण । तरी शुभाशुभ । कर्माचे तुजसी । राहील ना ॥९-१७॥॥२३२॥ मदर्पण भाव । कोणी आचरती । स्त्रिया वैश्य शूद्र । कोणीही गा ॥९-१८॥॥२३३॥ परम गतीच । मिळते अर्पणी । ब्राम्हण राजर्षी । यांना खास ॥९-१९॥॥२३४॥ पुण्यशील वृत्ती । भक्तीमध्ये रत । होतां सुख मिळे । शाश्वत तें ॥९-२०॥॥२३५॥ होई तूं मन्मना । मद्भक्त मद्याजी । करी तूं नमन । मजप्रत ॥९-२१॥॥२३६॥ मत्परायणसा । योग साधशील । मम ठायी भक्ता । राहशील ॥९-२२॥॥२३७॥ कृष्णार्जुन यांच्या । संवादाने सिद्ध । योग राजविद्या- ॥ राजगुह्य ॥९-२३॥
॥२३८॥ परमात्म्याप्रति । करून वंदन । प्रारंभ दहाव्या । अध्यायास ॥१०-१॥॥२३९॥ श्रीकृष्ण सांगती । माझे जें प्रभुत्व । महर्षीना सुद्धा । आकळे ना ॥१०-२॥॥२४०॥ मीच बहुविध । भाव रुजवीले । भूतांचिये ठायी । पहा किती ॥१०-३॥॥२४१॥ बुद्धि ज्ञान क्षमा । सुख दुःख भय । अभय अहिंसा । तप दान ॥१०-४॥॥२४२॥ यश अपयश । भव नि अभाव । शम दम तुष्टि । समताही ॥१०-५॥॥२४३॥ सात ते महर्षी । आणि चार मनु । माझेच भाव ते । ध्यानी घेई ॥१०-६॥॥२४४॥ त्यांचेच वंशज । सारी प्रजा खरी । माझ्यातून सारे । प्रवर्तते ॥१०-७॥॥२४५॥ ऐसे हे जाणून । बुद्ध जे जाहले । माझे संकीर्तनी । रमतात ॥१०-८॥॥२४६॥ ऐशा प्रियजना । देतो बुद्धियोग । अनुकंपा माझी । समजती ॥१०-९॥॥२४७॥ नाशीतो अंधार । त्यांच्या अज्ञानाचा । ज्ञानदीपाने मी । उजाळतो ॥१०-१०॥॥२४८॥ अर्जुन रंगला । स्तुति उधळीत । तूंच परब्रम्ह । परंधाम ॥१०-११॥॥२४९॥ शाश्वत पुरुष । दिव्य आदिदेव । कितीसे वर्णीती । ऋषीमुनी ॥१०-१२॥॥२५०॥ देवर्षी नारद । असित व्यासही । स्वतःही मजसी । सांगीतले ॥१०-१३॥॥२५१॥ मजसी सांगण्या । वाटते कारण । तुजसी जाणीले । नाही कोणी ॥१०-१४॥॥२५२॥ केवळ तूंच तूं । स्वतःस जाणीसी । भूतभावन तूं । जगत्पते ॥१०-१५॥॥२५३॥ कोणकोणत्या गा । विभूतीरूपांत । दिसतोस सांग । सांगोपांग ॥१०-१६॥॥२५४॥ सांग विस्ताराने । कितीवेळा ऐकूं । कान अतृप्तचि । राहतात ॥१०-१७॥॥२५५॥ श्रीकृष्ण सांगती । माझ्या विभूतींचा । नाही कांहीं अंत । तरी ऐक ॥१०-१८॥॥२५६॥ प्रमुख उल्लेख । केवळ सांगतो । सर्वभूताठायी । आत्मा मीच ॥१०-१९॥॥२५७॥ सर्वच भूतांचा । आदि मध्य अंत । आदित्यांच्यामध्ये । विष्णू जाण ॥१०-२०॥॥२५८॥ ज्योतिर्मयामध्ये । रवि आहे जाण । मरीची मी जाण । मरुतात ॥१०-२१॥॥२५९॥ नक्षत्रसमूही । चन्द्र मी शीतल । वेदांमध्ये श्रेष्ठ । सामवेद ॥१०-२२॥॥२६०॥ देवांमध्ये तरी । वासुदेव ज्ञात । इन्द्रियांचे ठायी । संवेदना ॥१०-२३॥॥२६१॥ भूतांची चेतना । रुद्रांचा शंकर । यक्षरक्षसांचा । वित्तेश मी ॥१०-२४॥॥२६२॥ वसू मी पावक । पर्वतांचा मेरु । पुरोधसांमध्ये । बृहस्पति ॥१०-२५॥॥२६३॥ सेनानीत स्कंद । जलाशयामध्ये । सागर मी भृगु । महर्षीत ॥१०-२६॥॥२६४॥ ॐ कार वाणीत । यज्ञीं जपयज्ञ । स्थावरामध्ये मी । हिमालय ॥१०-२७॥॥२६५॥ वृक्षांत अश्वत्थ । देवर्षी नारद । गन्धर्वांचा जाण । चित्ररथ ॥१०-२८॥॥२६६॥ सिद्धांमध्ये मुनि । कपिल आणिक । अश्वांमध्ये जाण । उच्चैःश्रवा ॥१०-२९॥॥२६७॥ अमृतातून गा । उद्भव माझा ही । गजेन्द्रामध्ये मी । ऐरावत ॥१०-३०॥॥२६८॥ नरांमध्ये राजा । आयुधांत वज्र । गायींमध्ये जाण । कामधेनु ॥१०-३१॥॥२६९॥ प्रजनी कन्दर्प । सर्पात वासुकी । अनन्त नागात । वरुण मी ॥१०-३२॥॥२७०॥ पितरामध्ये मी । अर्यमा आणिक । संयमींच्यामध्ये । यम मीच ॥१०-३३॥॥२७१॥ दैत्यांत प्रल्हाद । बदलांचा काल । मृगांचा मृगेन्द्र । मीच जाण ॥१०-३४॥॥२७२॥ पक्षांत गरुड । वाहत्यांचा वात । शस्त्रधा-यामध्ये । राम मीच ॥१०-३५॥॥२७३॥ सरपटणा-या । जीवांत मकर । प्रवाहामध्ये मी । भागीरथी ॥१०-३६॥॥२७४॥ सर्गांचा मीच गा । आदि मध्य अंत । विद्यांमध्ये जाण । अध्यात्म मी ॥१०-३७॥॥२७५॥ प्रवादीं वाद मी । अक्षरीं अकार । समासांमध्ये मी । द्वन्द्व जाण ॥१०-३८॥॥२७६॥ अक्षय काल मी । धाता मी विश्वाचा । सर्वहर मृत्यू । मीच जाण ॥१०-३९॥॥२७७॥ उद्भव करीतो । मीच भविष्याचा । कीर्ति श्री नि वाचा । स्मृति मेधा ॥१०-४०॥॥२७८॥ धृति क्षमा सारे । नारीरूपी भाव । सामामध्ये मीच । बृहत्साम ॥१०-४१॥॥२७९॥ छन्दांत गायत्री । मासी मार्गशीर्ष । ऋतूंत वसन्त । मज जाण ॥१०-४२॥॥२८०॥ छळांमध्ये द्यूत । तेजस्व्यांचे तेज । जय व्यवसाय । तेही मीच ॥१०-४३॥॥२८१॥ सात्विकांचे सत्त्व । वृष्णींचा मी कृष्ण । पाण्डवामध्ये मी । धनंजय ॥१०-४४॥॥२८२॥ मुनींमध्ये व्यास । कवींचा उशना । दमनसाधनीं । दण्ड मीच ॥१०-४५॥॥२८३॥ वर्तनांत नीति । गुह्यांमध्ये मौन । ज्ञानीयांचे ज्ञान । मीच जाण ॥१०-४६॥॥२८४॥ सर्वच भूतांचे । मूळबीज मीच । त्यावीण नसते । चराचरीं ॥१०-४७॥॥२८५॥ माझ्या विभूतींच्या । वैविध्यास कधी । नसतोच अन्त । झलक ही ॥१०-४८॥॥२८६॥ जे जे विशेषत्व । ऊर्जित श्रीमत । माझ्याच तेजाचा । जाण अंश ॥१०-४९॥॥२८७॥ अन्यथा तुजसी । जाणून हे सारे । काय मतलब । अर्जुना गा ॥१०-५०॥॥२८८॥ सारे जग मज । अंश मात्र माझे । ऐशापरी जाण । प्रमाण गा ॥१०-५१॥॥२८९॥ श्रीकृष्ण अर्जुन । यांच्या संवादाने । विभूतियोग हा । ऐसा सिद्ध ॥१०-५२॥
॥२९०॥ परमात्म्याप्रति । करून वंदन । प्रारंभ अध्याया । अकराव्या ॥११-१॥॥२९१॥ अर्जुन म्हणतो । गुह्य हें सांगूनी । केला अनुग्रह । मजवरी ॥११-२॥॥२९२॥ ऐकूनी हें सारे । गेला माझा मोह । माहात्म्य अव्यय । भगवंता ॥११-३॥॥२९३॥ पहावे वाटते । ईश्वरी स्वरूप । शक्य कां पाहणें । इये डोळां ॥११-४॥॥२९४॥ श्रीकृष्ण म्हणती । पहा गा अर्जुना । शेकडो हजारो । रूपें तरी ॥११-५॥॥२९५॥ अनेक वर्णांच्या । अनेक आकृती । नानाविध दिव्ये । पाहूनी घे ॥११-६॥॥२९६॥ पाही आदित्यांना । वसूना रुद्राना । दोन्ही अश्विनीना । मरुताना ॥११-७॥॥२९७॥ कधी ना देखीली । ऐसीही आश्चर्ये । घेई पाहूनीया । प्रसन्न मी ॥११-८॥॥२९८॥ एकवटलेली । चराचर सृष्टी । सारे जग पाही । एके ठायी ॥११-९॥॥२९९॥ मानवी डोळ्यानी । पाहणे ना शक्य । दिव्यदृष्टी देतो । पाहण्यास ॥११-१०॥॥३००॥ संजय वर्णीतो । धृतराष्ट्रालागी । दर्शन जे झाले । अर्जुनास ॥११-११॥॥३०१॥ अनेक शरीरे । किती तळपत्या । दिव्य आयुधांनी । नटलेली ॥११-१२॥॥३०२॥ दिव्य वस्त्रे माळा । दिव्य गन्धलेप । अद्भुत दर्शन । देवाचे ते ॥११-१३॥॥३०३॥ हजारो सूर्यही । एकाच वेळी कां । प्रकट होतील । आकाशात ॥११-१४॥॥३०४॥ निव्वळ भासच । महान तेजाचा । म्हणावे इतुके । तेजःपुंज ॥११-१५॥॥३०५॥ रोमांच उठले । अर्जुनाचे देही । कृष्णास वंदन । करी म्हणे ॥११-१६॥॥३०६॥ दिसतात देव । ब्रम्हा ईश ऋषी । विशेष भूतांचे । संघ किती ॥११-१७॥॥३०७॥ अनेक बाहूनी । सजलेसे रूप । यासी आदि मध्य । अंत नाही ॥११-१८॥॥३०८॥ आगीचा डोंब कां । झाला तेजोमय । प्रकाश प्रकाश । सर्वदूर ॥११-१९॥॥३०९॥ विश्वाचे निधान । तूंच गा निश्चित । शाश्वत धर्माचे । गुपित तूं ॥११-२०॥॥३१०॥ सूर्यचन्द्र डोळे। तेजाचेच वस्त्र । विश्वात भरला । तेजाग्नि तूं ॥११-२१॥॥३११॥ पृथ्वी नि आकाश । यातील अंतर । आणि सर्व दिशा । व्यापल्यास ॥११-२२॥॥३१२॥ अद्भुत नि उग्र । ऐशा ह्या रूपाने । कंपित जाहले । तीन्ही लोक ॥११-२३॥॥३१३॥ सुरांचे संघही । कांहीसे भ्यालेले । स्तुतिसुमने की । उधळती ॥११-२४॥॥३१४॥ महर्षी सिद्धांचे । संघ विनवती । स्वस्ति म्हणताती । स्तवनात ॥११-२५॥॥३१५॥ रुद्रादित्य वसू । गंधर्व नि यक्ष । विस्मित पाहती । तुज सारे ॥११-२६॥॥३१६॥ नभी भिडलेले । नेत्र विस्फारित । रूप ऐसे तुझे । पाहूनिया ॥११-२७॥॥३१७॥ दिशाहीन मन । धृति हरपली । वाटते कालाग्नि । झेप घेतो ॥११-२८॥॥३१८॥ सा-या कौरवाना । राजाना भीष्माना । द्रोण कर्ण ह्याना । कितीकाना ॥११-२९॥॥३१९॥ वाटते सर्वाना । विक्राळ हें तोंड । ओढूनीया घेते । वेगे किती ॥११-३०॥॥३२०॥ दातांमध्ये चूर्ण । होताहेत सारे । तुकडे तुकडे । होऊनीया ॥११-३१॥॥३२१॥ जैसे कीं पतङ्गा । ज्योत आकर्षिते । नाश त्यांचा होतो । शीघ्रतेने ॥११-३२॥॥३२२॥ तैसेच वाटते । कराल मुख हें । जगाचाच घास । घेते काय ॥११-३३॥॥३२३॥ सांग तूं कोण बा । उग्ररूपधारी । प्रसन्न होई गा । वंदितो मी ॥११-३४॥॥३२४॥ श्रीकृष्ण म्हणती । लोकक्षयासाठी । ठाकलो आहे मी । काल जाण ॥११-३५॥॥३२५॥ तुजसी कांहीही । वाटत असेल । इथे जे समोरी । योद्धे उभे ॥११-३६॥॥३२६॥ त्यांच्यापैकी कोणी । नाही उरायचे । आधीच मारले । मीच त्याना ॥११-३७॥॥३२७॥ निमित्त केवळ । व्हावयाचे तुज । होई सज्ज यश । होईल गा ॥११-३८॥॥३२८॥ भीष्म द्रोण कर्ण । जयद्रथ आणि । कितीक मृतांचे । दुःख कैचे ॥११-३९॥॥३२९॥ ऐकून कृष्णाचे । वचन अर्जुन । वंदन करूनी । म्हणे ऐसे ॥११-४०॥॥३३०॥ तुझ्या ह्या रूपाला । राक्षसही भ्याले । सारेच वंदन । करतात ॥११-४१॥॥३३१॥ "सखा" ऐसे तुज । बरळलो किती । प्रमाद कितीक । झाले वाटे ॥११-४२॥॥३३२॥ पिता पुत्रालागी । सखा सखयास । क्षमा करतो की । तैसे कर ॥११-४३॥॥३३३॥ कधी न देखीलें । ऐसें तुझें रूप । पाहूनी झालो मी । भयग्रस्त ॥११-४४॥॥३३४॥ तरी नेहमीच्या । किरीटधारी नि । गदाधारी रूपी । राही बरा ॥११-४५॥॥३३५॥ श्रीकृष्ण सांगती । केवळ प्रसन्न । होऊनी दावीलें । ऐसे रूप ॥११-४६॥॥३३६॥ देवांचे मनीही । आस दर्शनाची । ऐशा ह्या रूपाच्या । नेहमीच ॥११-४७॥॥३३७॥ वेदाभ्यास तप । दान यज्ञ केले । तरी ऐसे रूप । नव्हे साध्य ॥११-४८॥॥३३८॥ केवळ अनन्य । भक्ती करणारा । मजसी तत्त्वाने । जाणतो गा ॥११-४९॥॥३३९॥ गीतोपनिषदी । संवाद चालता । देखीले अर्जुने । विश्वरूप ॥११-५०॥
॥३४०॥ परमात्म्याप्रति । करून वंदन । प्रारंभ बाराव्या । अध्यायास ॥१२-१॥॥३४१॥ अर्जुनाचा प्रश्न । नेहमीच युक्त । राहूनी जे भक्ती । करतात ॥१२-२॥॥३४२॥ किंवा जे तुजसी । मानती अव्यक्त । अक्षर यांपैकी । श्रेष्ठ कोण ॥१२-३॥॥३४३॥ माझेशी जे मन । ठेऊनी श्रद्धेने । भजती ते तरी । युक्त खरे ॥१२-४॥॥३४४॥ अव्यक्त अक्षर । मानूनी स्वयत्ने । इन्द्रिये ताब्यात । ठेऊनीया ॥१२-५॥॥३४५॥ सर्वभूतां हित । स्वतः समबुद्धि । तेही पहा येती । मजप्रत ॥१२-६॥॥३४६॥ अव्यक्तीं आसक्ती । ती तो कष्टप्रद । अव्यक्त निधान । अखेरचे ॥१२-७॥॥३४७॥ जे कां सारी कर्में । मजसी अर्पूनी । अनन्यपणाने । ध्याती मज ॥१२-८॥॥३४८॥ भवसागरी मी । त्वरेने तारीतो । समुद्धार त्यांचा । करीतो मी ॥१२-९॥॥३४९॥ बुद्धीचा निवेश । करी मम ठायी । माझेच निवासी । राहशील ॥१२-१०॥॥३५०॥ मम ठायी चित्त । करणे कठीण । वाटल्यास इच्छा । मनी धरी ॥१२-११॥॥३५१॥ इच्छा करणेही । वाटेल कठीण । मदर्थचि करी । सारी कर्मे ॥१२-१२॥॥३५२॥ हेही जरी वाटे । कठीण तरी गा । सर्वकर्मफले । त्यागावीत ॥१२-१३॥॥३५३॥ अभ्यासापरीस। ज्ञान जाण श्रेष्ठ । ज्ञानापेक्षा श्रेष्ठ । जाण ध्यान ॥१२-१४॥॥३५४॥ ध्यानापेक्षा श्रेष्ठ । कर्मफलत्याग । त्यागाने मिळते । नित्य शांति ॥१२-१५॥॥३५५॥ मित्र सर्वभूतां । सुखदुःखी सम । सतत संतुष्ट । क्षमाशील ॥१२-१६॥॥३५६॥ माझे नाहीं कांही । ऐसा मनी दृढ । मनबुद्धि मज । अर्पिलेली ॥१२-१७॥॥३५७॥ जयाविशी वाटे । सर्वानाच प्रेम । ज्याचे मनी प्रेम । सर्वांसाठी ॥१२-१८॥॥३५८॥ नाही अति हर्ष । नाहीच उद्वेग । नाही आकांक्षा वा । नाही भय ॥१२-१९॥॥३५९॥ नाही शुभाशुभ । ना मानापमान । स्तुति वा निंदा वा । मानी सम ॥१२-२०॥॥३६०॥ ऐसा भक्त मज । नेहमीच प्रिय । हे जे सांगीतले । अमृतचि ॥१२-२१॥॥३६१॥ श्रीकृष्ण अर्जुन । यांच्या संवादाने । ऐसा झाला सिद्ध । भक्तियोग ॥१२-२२॥
॥३६२॥ परमात्म्याप्रति । करून वंदन । प्रारंभ तेराव्या । अध्यायास ॥१३-१॥॥३६३॥ श्रीकृष्ण सांगती । देह जाण क्षेत्र । ह्यास जाणणारा । क्षेत्रज्ञ तो ॥१३-२॥॥३६४॥ सारीच क्षेत्रे मी । जाणीतो म्हणूनी । क्षेत्रक्षेत्रज्ञत्व । तें ज्ञान माझे ॥१३-३॥॥३६५॥ क्षेत्र म्हंजे काय । विकारही त्याचे । प्रभाव तयाचा । कैसा असे ॥१३-४॥॥३६६॥ कितीक ऋषीनी । छंदात वर्णीले । मांडीली वैशिष्ट्ये । ब्रम्हसूत्री ॥१३-५॥॥३६७॥ पांची महाभूतें । अहंकार मन । बुद्धि नि अव्यक्ती । दशेन्द्रियें ॥१३-६॥॥३६८॥ पंचप्राण इच्छा । द्वेष सुख दुःख । चेतना नि धृति । ऐसा मेळा ॥१३-७॥॥३६९॥ तोचि जाण क्षेत्र । ह्याचा स्वभावचि । सदा बदलतो । नाही स्थिर ॥१३-८॥॥३७०॥ ज्ञान सिद्ध होण्या । हवें अमानित्व । अहिंसाही हवी । नको दंभ ॥१३-९॥॥३७१॥ क्षांति नि ऋजुता । भावें गुरुसेवा । पावित्र्य नि स्थैर्य । विनिग्रह ॥१३-१०॥॥३७२॥ सद्गुणचि ज्ञान । याच्या जें उलटें । अज्ञान म्हणती । भगवंत ॥१३-११॥॥३७३॥ जाणावेसे जें जें । ज्ञेय तया नांव । प्रकाशते तेव्हां । ज्ञान होते ॥१३-१२॥॥३७४॥ ज्ञान सिद्ध होण्या । क्षेत्र स्वच्छ हवें । म्हणूनी सद्गुण । जोपासावे ॥१३-१३॥॥३७५॥ प्रकृति पुरुष । दोन्ही ते अनादि । प्रकृति स्वभावें । गुणमयी ॥१३-१४॥॥३७६॥ प्रकृतिस्थ होतां । प्रकृतिनुरूप । पुरुष भोगतो । गुण तैसे ॥१३-१५॥॥३७७॥ भोगांत गुंतला । जीव तें पाहून । दूरच राहतो । परमात्मा ॥१३-१६॥॥३७८॥ जीवानें धरीतां । नैतिक भूमिका । शाब्बास म्हणतो । जवळूनी ॥१३-१७॥॥३७९॥ आर्तता जाहल्या । देव धांव घेतो । जैसे द्रौपदीस । सांवरीले ॥१३-१८॥॥३८०॥ भूतमात्री जरी । विखुरलें वाटे । अखंड सर्वत्र । एक तत्त्व ॥१३-१९॥॥३८१॥ सर्वान्तरी वास । करीतें जरी हें । सर्वासभोंवती । हेंचि आहे ॥१३-२०॥॥३८२॥ कोठेही न जाई । थांबे ना कधीही । जवळीच आहे । दूर सुद्धां ॥१३-२१॥॥३८३॥ नव्हे हा व्यत्यास । आहे प्रमेयचि । ज्यास उमगलें । धन्य झाला ॥१३-२२॥॥३८४॥ त्यानेच ना दिले । सारेच जीवन । अर्पण करावें । त्याचें त्यास ॥१३-२३॥॥३८५॥ क्षेत्रक्षेत्रज्ञाचा । ऐसा पहा योग । गीतोपनिषदी । झाला सिद्ध ॥१३-२४॥
॥३८६॥ परमात्म्याप्रति । करून वंदन । प्रारंभ चौदाव्या । अध्यायास ॥१४-१॥॥३८७॥ आधी तेराव्यात । म्हटले पुरुष । होतो गुणमयी । प्रकृतिस्थ ॥१४-२॥॥३८८॥ सत्त्व रज तम । गुणांचे प्रभाव । इथे चौदाव्यात । सांगीतले ॥१४-३॥॥३८९॥ गुण ठेवताती । पुरुषा देहात । अपुल्या प्रकारे । गुंतवूनी ॥१४-४॥॥३९०॥ सुख आणि ज्ञान । बंधने सत्त्वाची । रजाची बंधने । राग तृष्णा ॥१४-५॥॥३९१॥ प्रमाद आळस । निद्रा तमोगुणी । बंधने ही भूल । पाडताती ॥१४-६॥॥३९२॥ रज आणि तम । याहूनी अधिक । जरी सत्त्वगुण । सात्त्विक तो ॥१४-७॥॥३९३॥ तसेंच ठरतें । कोण बा राजसी । कोण बा तामसी । म्हणावा तें ॥१४-८॥॥३९४॥ फळ तें निर्मळ । सात्त्विक गुणांचे । निष्पत्ति दुःखद । राजसाची ॥१४-९॥॥३९५॥ तामस्यास फळ । अज्ञान म्हटलें । कनिष्ठ तें पहा । दुःखाहून ॥१४-१०॥॥३९६॥ त्रिगुणांचा खेळ । माझाच हें ज्यास । समजलें तोच । खरा द्रष्टा ॥१४-११॥॥३९७॥ देहधारी होणें । कारण त्रिगुणा । त्यांच्या पलीकडे । ध्यान हवें ॥१४-१२॥॥३९८॥ ऐसे ज्ञान होतां । जन्म मृत्यू जरा । ऐसी सारी दुःखें । नष्ट होती ॥१४-१३॥॥३९९॥ ऐसे मुक्त होणें । तेंच अमरत्व । त्रिगुणापल्याड । ध्यान हवें ॥१४-१४॥॥४००॥ अर्जुनाचा प्रश्न । कैशा आचाराने । त्रिगुणापल्याड । जाणें शक्य ॥१४-१५॥॥४०१॥ श्रीकृष्ण सांगती । प्रसंग येतात । सुखाचे दुःखाचे । जातातही ॥१४-१६॥॥४०२॥ प्रसंगांचे सुद्धा । असतात गुण । त्यांना त्यांचेजागी । असो द्यावें ॥१४-१७॥॥४०३॥ सुख वा दुःख वा । लोह कीं सुवर्ण । प्रिय कीं अप्रिय । सारे सम ॥१४-१८॥॥४०४॥ निंदा किंवा स्तुति । मान अपमान । मित्र किंवा शत्रू । सारे सम ॥१४-१९॥॥४०५॥ ऐशा मनोभावें । माझे ठायीं भक्ति । अविचल होतां । ब्रम्हस्थिति ॥१४-२०॥॥४०६॥ तेंच तरी माझे । अमृत अव्यय । शाश्वत धर्माचें । अधिष्ठान ॥१४-२१॥॥४०७॥ गीतोपनिषदी । त्रिगुणात्मभेद । विवरणारा हा । योग ऐसा ॥१४-२२॥
॥४०८॥ परमात्म्याप्रति । करून वंदन । प्रारंभ अध्याया । पंधराव्या ॥१५-१॥॥४०९॥ अश्वत्थ वृक्षाच्या । उदाहरणाने । सांगीतले कैसे । फोफावती ॥१५-२॥॥४१०॥ मानव जीवनी । विषयप्रवाळ । गुणही ठेवती । गुंतवूनी ॥१५-३॥॥४११॥ ऐशा अश्वत्थास । छाटण्या समूळ । शस्त्र तें केवळ । निःसङ्गता ॥१५-४॥॥४१२॥ वाटेतील गुंता । छाटतां दिसतो । राजमार्ग आणि । नित्यस्थान ॥१५-५॥॥४१३॥ तैसे नित्यस्थान । लाभण्यास हवी । मानमोहशून्य । अध्यात्मता ॥१५-६॥॥४१४॥ माझे सुद्धा जाण । तेंच स्थान नित्य । चन्द्रसूर्याविना । तेजाळतें ॥१५-७॥॥४१५॥ माझेच अंश गा । जीवांत राहूनी । मन नि इन्द्रियें । चालवीती ॥१५-८॥॥४१६॥ केवळ ज्ञानीच । जाणती मजसी । गुणमयी तरी । गुणातीत ॥१५-९॥॥४१७॥ सूर्याचें चन्द्राचें । अग्नीचें जें तेज । जग उजाळतें । माझेंच तें ॥१५-१०॥॥४१८॥ मीच सोमरस । पोषीतो औषधी । जीवांच्या देही मी । वैश्वानर ॥१५-११॥॥४१९॥ प्राण नि अपान । समान वायूनी । पचवीतो अन्न । चतुर्विध ॥१५-१२॥॥४२०॥ वेदाभ्यासानेही । माझे ज्ञान होते । वेद मी वेदान्त । करवीता ॥१५-१३॥॥४२१॥ सर्वांचे हृदयीं । निविष्ट असा मी । स्मृति मी ज्ञान मी । विवेकही ॥१५-१४॥॥४२२॥ पुरुष असतो । क्षर नि अक्षर । सर्व देहीं स्थित । क्षर तरी ॥१५-१५॥॥४२३॥ दुसरा अक्षर । परमात्मा ऐसा । ईश्वरीय वास । लोकत्रयी ॥१५-१६॥॥४२४॥ मी तरी उत्तम । अक्षराहूनही । पुरुषोत्तमसा । सर्वश्रुत ॥१५-१७॥॥४२५॥ ऐसे गुह्यांमध्ये । गुह्यतम शास्त्र । जाणून होई गा । बुद्धिमंत ॥१५-१८॥॥४२६॥ श्रीकृष्ण अर्जुन । यांच्या संवादाने । पुरुषोत्तमाचा । योग सिद्ध॥१५-१९॥
॥४२७॥ परमात्म्याप्रति । करून वंदन । प्रारंभ सोळाव्या । अध्यायास ॥१६-१॥॥४२८॥ प्रथमच्या तीन । श्लोकांमध्ये यादी । मांडली सव्वीस । सद्गुणांची ॥१६-२॥॥४२९॥ मग सांगीतले । अज्ञान मत्सर । क्रोध लोभ आणि । मद दंभ ॥१६-३॥॥४३०॥ गुणसंपदा ही । दैवी वा आसुरी । असते बहुधा । अभिजात ॥१६-४॥॥४३१॥ दैवी संपदेने । मोक्ष तो सुलभ । आसुरी संपदा । गुंतवीते ॥१६-५॥॥४३२॥ आसुरी वृत्तीचे । लोक न मानती । आचारसंहिता । शुचिता वा ॥१६-६॥॥४३३॥ आशाअपेक्षांत । सदा रममाण । भ्रष्टाचारा देती । खतपाणी ॥१६-७॥॥४३४॥ कामभोगासाठी । अन्याय मार्गानी । द्रव्यार्जना देती । प्रोत्साहन ॥१६-८॥॥४३५॥ आज मिळवीलें । उद्या आणीकचि । मिळवीन हीच । खुमखुमी ॥१६-९॥॥४३६॥ आज ह्या शत्रूस । दिली खास मात । जिंकेन अजून । इतराना ॥१६-१०॥॥४३७॥ मी तो सार्वभौम। माना ईश्वरचि । कोणाची हिम्मत । माझेपुढे ॥१६-११॥॥४३८॥ अशांची पूजने । ढोंगे ती केवळ । गर्विष्ठपणाचा । तमाशाच ॥१६-१२॥॥४३९॥ ऐसे कामातुर । अहंकारी क्रोधी । मनाने मजसी । हेटाळती ॥१६-१३॥॥४४०॥ ऐशा नराधमा । हीन योनिक्रम । मिळतो सदैव । जन्मोजन्मी ॥१६-१४॥॥४४१॥ काम क्रोध लोभ । नरकास नेती । रहावे सावध । निरंतर ॥१६-१५॥॥४४२॥ शास्त्र विधी ह्याना । देऊनीया छाट । कामकारकशा । कर्मी रत ॥१६-१६॥॥४४३॥ कैसेनी पावेल । सिद्धि सुख गति । कार्य नि अकार्य । ध्यान हवें ॥१६-१७॥॥४४४॥ शास्त्रविधियुक्त । करावीत कर्मे । सतर्क सशक्त । आचरावी ॥१६-१८॥॥४४५॥ श्रीकृष्ण अर्जुन । यांच्या संवादाने । दैवासुरभेद । विवरला ॥१६-१९॥
॥४४६॥ परमात्म्याप्रति । करून वंदन । प्रारंभ अध्याया । सतराव्या ॥१७-१॥॥४४७॥ सोळाव्याचे अंती । श्रीकृष्ण म्हणाले । शास्त्रविधियुक्त । कर्म करी ॥१७-२॥॥४४८॥ इथे अर्जु्नाने । प्रश्न विचारीला । जरी श्रद्धायुक्त । कर्म केले ॥१७-३॥॥४४९॥ शास्त्रविधियुक्त । नाहीच जाहले । कैसी ती म्हणावी । कर्मनिष्ठा ॥१७-४॥॥४५०॥ अर्जुनाने प्रश्नी । श्रद्धा आणि निष्ठा । ऐसे दोन शब्द । वापरले ॥१७-५॥॥४५१॥ उत्तरांत कृष्ण । म्हणाले श्रद्धा ही । सात्त्विक राजसी । तामसीही ॥१७-६॥॥४५२॥ व्यक्तीची श्रद्धा गा । सत्त्वानुरूपचि । पुरुष असतो । श्रद्धामय ॥१७-७॥॥४५३॥ ज्याची जैसी श्रद्धा । तैसाचि तो वागे । सात्त्विक करीती । देवपूजा ॥१७-८॥॥४५४॥ राजस पूजीती । यक्षराक्षसास । तामसी पूजीती । भूतेंप्रेतें ॥१७-९॥॥४५५॥ शास्त्रविधिविना । घोर तपे केली । दंभ अहंकार । माजतती ॥१७-१०॥॥४५६॥ देहांत वसतो । माझाही जो अंश । त्याचेही करीती । उच्चाटन ॥१७-११॥॥४५७॥ आहार असतो । त्रिविध आणिक । यज्ञ तप दान । त्रिविधचि ॥१७-१२॥॥४५८॥ सात्त्विक आहारें । आयुष्य वाढतें । बल सत्त्व सुख । वाढताती ॥१७-१३॥॥४५९॥ रस्य स्निग्ध स्थिर । हृद्य ऐसी सत्त्वें । आहारीं असतां । सात्त्विक तो ॥१७-१४॥॥४६०॥ कटू वा आंबट । खारट तिखट । दाहक कोरड्या । पदार्थांचे ॥१७-१५॥॥४६१॥ सेवन ठरतें । राजस आहार । देती दुःख शोक । अस्वस्थता ॥१७-१६॥॥४६२॥ तामस सेवीती । नासलें आंबलें । नीरस उच्छिष्ट । चवहीन ॥१७-१७॥॥४६३॥ नसतां फलांची । अपेक्षा तरीही । यज्ञ विधियुक्त । सात्त्विक ते ॥१७-१८॥॥४६४॥ राजसींचे यज्ञ । फलाशा धरून । दंभही असतो । कार्यात त्या ॥१७-१९॥॥४६५॥ मंत्रतंत्राविना । शास्त्रविधिविना । घडतात यज्ञ । तामस्यांचे ॥१७-२०॥॥४६६॥ तपांचे प्रकार । कायिक वाचिक । आणि मानसिक । जाणावेत ॥१७-२१॥॥४६७॥ देव द्विज गुरु । प्राज्ञ यांची पूजा । शौच आर्जव नि । ब्रम्हचर्य ॥१७-२२॥॥४६८॥ अहिंसा पाळणें । ऐसी सारी तपें । कायिक ठरती । लाभदायी ॥१७-२३॥॥४६९॥ उद्वेगरहित । बोलण्याची रीत । सत्य प्रिय आणि । हितकारी ॥१७-२४॥॥४७०॥ स्वाध्याय अभ्यास । सारे मिळूनिया । वाङ्मयीन तप । सिद्ध होते ॥१७-२५॥॥४७१॥ मनीं प्रसन्नता । सौम्यत्व संयम । शुद्धतेने तप । मानसिक ॥१७-२६॥॥४७२॥ त्रिविध तपांचा । श्रद्धेने आचार । फलाकांक्षेविना । सात्त्विकांचा ॥१७-२७॥॥४७३॥ राजस करीती । तपाचरण तें । व्हावा सत्कार हा । दंभ मनीं ॥१७-२८॥॥४७४॥ तामस्यांचे तप । वेड्या कल्पनांचे । काढण्यास कांटा । शत्रूंचा वा ॥१७-२९॥॥४७५॥ सात्त्विक करीती । दानासाठी दान । मनी न धरीती । उपकार ॥१७-३०॥॥४७६॥ राजस्यांचे दान । उपकार मनीं । कांहीं फलाशाही । दानापोटी ॥१७-३१॥॥४७७॥ तामस्यांचे दान । अयोग्य लोकांना । स्थान काळवेळ । अयोग्यचि ॥१७-३२॥॥४७८॥ ब्रम्हाचा प्रसिद्ध । मंत्र ॐ तत्सत् हा । त्याचेही त्रिविध । उपचार ॥१७-३३॥॥४७९॥ ब्रम्हवादी लोक । यज्ञतपदाना । प्रारंभ करीती । ॐ काराने ॥१७-३४॥॥४८०॥ मुमुक्षु जनांचे । ध्यान "तत्" वरती । यज्ञी तपी दानी । फलत्यागी ॥१७-३५॥॥४८१॥ साधुभाव ज्यांचा । त्यांची सारी कर्मे । केवळ सत्कर्मे । असतात ॥१७-३६॥॥४८२॥ श्रद्धेविना यज्ञ। तप दान केले । इहपरलोकी । असत्य तें ॥१७-३७॥॥४८३॥ श्रीकृष्ण अर्जुन । यांच्या संवादाने । त्रिविध श्रद्धेचे । विवेचन ॥१७-३८॥
॥४८४॥ परमात्म्याप्रति । करून वंदन । प्रारंभ अध्याया । अठराव्या ॥१८-१॥॥४८५॥ अध्यायाप्रारंभी । अर्जुन विनवी । संन्यास नि त्याग । स्पष्ट करा ॥१८-२॥॥४८६॥ श्रीकृष्ण म्हणाले । कामनाप्रेरित । कर्मांचा त्याग जो । संन्यास तो ॥१८-३॥॥४८७॥ साऱ्याच कर्मांच्या । फलाशेचा त्याग । तोच समजावा । त्याग खरा ॥१८-४॥॥४८८॥ कांहींचे म्हणणें । कर्मे सदोषचि । असतात तरी । त्यागावीत ॥१८-५॥॥४८९॥ माझे मत तरी । यज्ञ तप दान । कर्में ही पावन । करणारी ॥१८-६॥॥४९०॥ त्यागूं नयेत ती । परि कर्मीं संग । आणि त्यांची फलें । त्यागावीत ॥१८-७॥॥४९१॥ नियत कर्मांचा । संन्यास अशक्य । तैसा प्रयत्नही । तामसी तो ॥१८-८॥॥४९२॥ दुःखकष्टप्रद । वाटती जी कर्में । त्यागणे राजस । अर्थशून्य ॥१८-९॥॥४९३॥ कर्में जी नियत । करणें फलाशा । त्यांची सोडूनीया । सात्त्विक तें ॥१८-१०॥॥४९४॥ देहधारी होतां । कर्में न करीता । राहणें केवळ । अशक्य तें ॥१८-११॥॥४९५॥ श्वासोच्छ्वास तरी। घडत असतो । कर्म तें टाळणें । अशक्यचि ॥१८-१२॥॥४९६॥ कर्मफलत्याग । करणारा तोच । म्हटला जातसे । त्यागी खरा ॥१८-१३॥॥४९७॥ कर्मांची फळेंही । असती अनिष्ट । इष्ट किंवा मिश्र । म्हणावीसी ॥१८-१४॥॥४९८॥ परंतु ही दृष्टी । त्यानाच ना लागू । ज्यानी फलत्याग । नाही केला ॥१८-१५॥॥४९९॥ कर्मसिद्धीलागी । पांच तत्त्वें पहा । कृतान्ती सांख्यानी । सांगीतली ॥१८-१६॥॥५००॥ अधिष्ठान कर्ता । करणें विविध । विविध चेष्टा नि । दैव ऐसी ॥१८-१७॥॥५०१॥ ऐसे असताना । कर्माचें कर्तृत्व । कर्त्याचे केवळ । कैसे होय ॥१८-१८॥॥५०२॥ ’मी केलें’ हा भाव । नाही ज्याचे मनीं । अलिप्त ठेवीतो । बुद्धिस जो ॥१८-१९॥॥५०३॥ त्याच्या युद्धकर्मी । कितीकही मेले । त्याचा दोष त्यास । नाही येत ॥१८-२०॥॥५०४॥ ज्ञान ज्ञेय आणि । परिज्ञाता सारे । उद्युक्त करीती । कर्माप्रत ॥१८-२१॥॥५०५॥ कर्माचे फलित । राहते संचित । कर्म कर्ता आणि । करणांत ॥१८-२२॥॥५०६॥ ज्ञान कर्म कर्ता । यांचे त्रिगुणात्म । विश्लेषण घेई । समजून ॥१८-२३॥॥५०७॥ सर्वांभूतीं भाव । एकचि अव्यय । ह्याचें ज्ञान होणें । सात्त्विक तें ॥१८-२४॥॥५०८॥ सर्वांभूतीं भाव । वेगळाले ऐसे । ज्ञान तें राजस । समजावें ॥१८-२५॥॥५०९॥ तत्त्वार्थहीन नि । अत्यल्प उथळ । ज्ञान तें तामसी । समजावें ॥१८-२६॥॥५१०॥ नियत कर्माचा । आचार निःसंग । रागद्वेषाविना । सात्त्विक तें ॥१८-२७॥॥५११॥ कामप्रेरित वा । अहंकारयुक्त । कर्म तें राजसी । समजावें ॥१८-२८॥॥५१२॥ मोहाने प्रेरित । हिंसाक्षययुक्त । कर्म तें तामसी । समजावें ॥१८-२९॥॥५१३॥ निःसंगवृत्तीचा । भाव अकर्त्याचा । तरी योग्य धृति । उत्साहही ॥१८-३०॥॥५१४॥ सिद्धि कीं असिद्धि । याची नाही खंत । कर्ता तो सात्त्विक । समजावा ॥१८-३१॥॥५१५॥ रागलोभ दावी । दृष्टी कर्मफलीं । हिंसाही करेल । राजस तो ॥१८-३२॥॥५१६॥ कर्मायोग्य ज्ञान । कसब नसतां । हट्टी वा आळसी । खीळ पाडी ॥१८-३३॥॥५१७॥ करी टाळाटाळ । हेतू ही अस्वच्छ । कर्ता तो तामसी । समजावा ॥१८-३४॥॥५१८॥ बुद्धि धृति सुख । यांचेही त्रिविध । भेद कैसे होती । ध्यानी घेई ॥१८-३५॥॥५१९॥ कार्य तें कोणतें । कोणतें अकार्य । बुद्धि ती सात्त्विक । विवेकाची ॥१८-३६॥॥५२०॥ कार्य-अकार्याचा । विवेक ना जाणे । बुद्धि ती राजस । समजावी ॥१८-३७॥॥५२१॥ अधर्मास धर्म । अकार्यास कार्य । विपरीत बुद्धि । तामसी ती ॥१८-३८॥॥५२२॥ मन-इन्द्रियांची । कर्में योगयुक्त । चालवीते धृति । सात्त्विक ती ॥१८-३९॥॥५२३॥ धर्म-अर्थ-कामी । रमणारी धृति । कधी फलाकांक्षी । राजस ती ॥१८-४०॥॥५२४॥ स्वप्न-शोक-भय । दुःखानी ग्रसित । धृति असमर्थ । तामसी ती ॥१८-४१॥॥५२५॥ सुखही असते । तीन प्रकारांचे । सात्त्विक राजस । तामसही ॥१८-४२॥॥५२६॥ आधी जणूं विष । अंती अमृतशा । सात्त्विक सुखात । प्रसन्नता ॥१८-४३॥॥५२७॥ विषयवासना । इन्द्रियोपभोग । ह्यानी अमृतसे । वाटे आधी ॥१८-४४॥॥५२८॥ अंती विषासम । ज्याचा परिणाम । सुख तें राजस । समजावें ॥१८-४५॥॥५२९॥ प्रारंभापासून । मोही गुंतवून । निद्रा नि आळस । वाढवीती ॥१८-४६॥॥५३०॥ बेताल वागणें । तेंही वाढवीती । सुखें ती तामसी । समजावी ॥१८-४७॥॥५३१॥ ऐसे पाहूं जाता । त्रिगुणात्म भेद। जीवनाच्या साऱ्या । पैलूमध्ये ॥१८-४८॥॥५३२॥ ब्राम्हण क्षत्रिय । वैश्य शूद्र संज्ञा । कर्मांची वाटणी । करण्यास ॥१८-४९॥॥५३३॥ व्यक्तीचे स्वभावी । गुण जे प्रभावी । कामें त्यानुसार । त्याची हवी ॥१८-५०॥॥५३४॥ ब्राम्हण म्हणावें । कोणास त्यासाठी । ब्रम्हकर्मछटा । ऐशा जाण ॥१८-५१॥॥५३५॥ शांति नि संयम । तपाचरण नि । शुद्धता आणिक । क्षमावृत्ति ॥१८-५२॥॥५३६॥ पारदर्शकता । ज्ञानी व विज्ञानी । देवावर श्रद्धा । ब्राम्हण्य तें ॥१८-५३॥॥५३७॥ क्षात्रतेज शौर्य । धृति नि दाक्षिण्य । युद्धातून नाही । पलायन ॥१८-५४॥॥५३८॥ दानशूरता नि । ईश्वरीय निष्ठा । क्षत्रिय वृत्तीचे । प्रमाण हे ॥१८-५५॥॥५३९॥ कृषि गोरक्षण । वाणिज्य वैश्याचे । सेवातत्परता । शूद्रकर्म ॥१८-५६॥॥५४०॥ व्यक्तीचे स्वभावी । गुण जे प्रभावी । कामें त्यानुसार । त्याची हवी ॥१८-५७॥॥५४१॥ श्रीकृष्ण सांगती । आपापल्या कामी । राहूनही सिद्धि । शक्य सर्वां ॥१८-५८॥॥५४२॥ उद्धारास हवा । समर्पण भाव । रहावें मच्चित्त । अर्जुना गा ॥१८-५९॥॥५४३॥ अहंकारामुळे । जरी तुझे मनी । युद्ध न करीन । करशील ॥१८-६०॥॥५४४॥ प्रत्येकाचा पिंड । स्वभावानुरूप । स्वतःच्या कर्मानी । घडतसे ॥१८-६१॥॥५४५॥ आणि सर्वाभूती । ईश्वराचा अंश । चालवीतो सारी । यंत्रे जणूं ॥१८-६२॥॥५४६॥ त्यासी जा शरण । पार्था सर्वभावें । त्याच्या प्रसादाने । यश होतें ॥१८-६३॥॥५४७॥ शिष्यधर्म किंवा । पौत्रधर्म सारे । सोडूनी शरण । मजसी ये ॥१८-६४॥॥५४८॥ पापांचे क्षालन । करेन तूं नको । संशय मुळीच । मनी धरूं ॥१८-६५॥॥५४९॥ जें जें कांही गुह्य । तुज सांगीतलें । अभक्तास नाही । सांगायाचें ॥१८-६६॥॥५५०॥ कांही कैसे गुह्य । एकाग्र चित्ताने । ऐकून मनांत । ठसलें का ॥१८-६७॥॥५५१॥ संशय मनींचे । निवलेसे काय । अज्ञानतिमिर । निमाला कां ॥१८-६८॥॥५५२॥ अर्जुन म्हणाला । कबूली देतसा । संशय कसला । नाही आतां ॥१८-६९॥॥५५३॥ मोह निरसला । तुझ्या प्रसादाने । पाळीन आदेश । तुझे सारे ॥१८-७०॥॥५५४॥ संजय म्हणतो । श्रीकृष्ण अर्जुन । यांचा हा संवाद । रोमांचक ॥१८-७१॥॥५५५॥ ऐकाया मिळाला । व्यासांच्या कृपेने । सद्गदित आहे । मन माझे ॥१८-७२॥॥५५६॥ कानांत घुमतो । जणूं तो संवाद । आनंदलहरी । उसळती ॥१८-७३॥॥५५७॥ आठवतें रूप । कृष्णाचें अद्भुत । विस्मयचकित । पुन्हां होते ॥१८-७४॥॥५५८॥ जेथें जेथें कृष्ण । अर्जुन आहेत । तेथेंच विजय । निश्चयीच ॥१८-७५॥॥५५९॥ गीतोपनिषदी । मोक्षसंन्यासाचा । योग अखेरचा । ऐसा सिद्ध ॥१८-७६॥॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥
Categories: Learning Sanskrit

ईशावास्योपनिषत् - अभंगवृत्तात

Fri, 08/18/2017 - 13:10
ईशावास्योपनिषत् - अभंगवृत्तात ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात् पूर्णमुदच्यते | पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ||हरिः ॐ असे हेंही पूर्ण | असे तेंही पूर्ण | पूर्णातुनि पूर्ण | उपजते ||शान्ति-1||पूर्णातुनि पूर्ण | जरि काढियेले | शेष जें राहतें | तेंही पूर्ण ||शान्ति-2||ईशावास्यमिदं सर्वं यत्किञ्च जगत्यां जगत् | तेन त्यक्तेन भुञ्जीथाः मा गृधः कस्य स्विद्धनम् ||1||जें जें जगीं "जगत्" | म्हणावेसे आहे | अणोरेणवी कीं | ईश्वरचि ||1||अर्पण करूनी | उपभोग घ्यावा | धन कां कोणते | आपुलेच ||2||कुर्वन्नेवेह कर्माणि | जिजीविषेच्छतं समाः | एवं त्वयि नान्यथेतोऽस्ति | न कर्म लिप्यते नरे ||2||शतकोत्तरी कां | जगावेसें वाटे | कर्मचि सर्वथा | करणेचे ||3||ऐसेचि जीवन | पर्याय ना कांही | निर्लेप रहावें | कर्मी रत ||4||असुर्या नाम ते लोकाः | अन्धेन तमसावृताः | तांस्ते प्रेत्याभिगच्छन्ति | ये के चात्महनो जनाः ||3||मोहांधकाराने | जग व्यापलेले | मोहांचे कशास | आकर्षण ||5||तरीही मोहित | वागतात लोक | आत्मघातकी ही | वृत्ति तरी ||6||अनेजदेकं मनसोजवीयः | नैनद्देवा आप्नुवन् पूर्वमर्षत् | तद्धावतोऽन्यानत्येति तिष्ठत् | तस्मिन्नपो मातरिश्वा दधाति ||4|| सत्यप्रकाशाचा | वेग प्रकाशाचा | देवांनाही तें कां | समजले ||7||जागीच राहून | पळत्यासी लांघी | जीव याचेवीण | जगतो कां ||8||तदेजति तन्नैजति | तद्दूरे तद्वन्तिके | तदन्तरस्य सर्वस्य | तदुसर्वस्यास्य बाह्यतः ||5||कोठेही न जाई | थांबे ना कधीही | जवळीच आहे | दूर सुद्धा ||9||सर्वांचे अंतरी | वास की याचाच | सर्वांसभोवती | हेंच आहे ||10||यस्तु सर्वाणि भूतानि | आत्मन्येवावतिष्ठति | सर्वभूतेषु चात्मानम् | ततो न विजुगुप्सते ||6||भूतमात्र सारे | अपुलेच ठायी | सर्वांभूतीं पाहे | आपणासी ||11||ऐसी जी कां स्थिति | साधीयेली ज्याने | जिंकावे हरावें | कोणासंगे ||12||यस्मिन् सर्वाणि भूतानि | आत्मैवाभूत् विजानतः | तत्र को मोहः कः शोकः | एकत्वमनुपश्यतः ||7||भूतमात्र सारे | जरी आत्मरूप | भेट कीं वियोग | कोणासंगे ||13||भूतमात्र सारे | जरी एकरूप | हरवतें काय | काय हवें ||14||स पर्यगाच्छुक्रमकायमव्रणम् | अस्नाविरं शुद्धमपापविद्धम् | कविर्मनीषी परिभूः स्वयंभूर्- याथातथ्यतः | अर्थान्व्यदधाच्छाश्वतीभ्यः समाभ्यः ||8||काव्यात्म होवोनी | गुह्यार्थ गमता | समानता सिद्ध | शाश्वतचि ||15||तादात्म्य निष्पाप | शुभ्र निर्गुणाशी | स्वयंभू विशुद्ध | निष्कलंक ||16||अन्धं तमः प्रविशन्ति | येऽविद्यामुपासते | ततो भूय इव ते तमः | य उ विद्यायां रताः ||9||अभ्यासिती जे कां | अविद्या सदैव | गर्तेत पडती | अंधकारी ||17||विद्याच केवळ | अभ्यासणाऱ्यास । त्यालाही अंधार । भेटेल ना ||18||अन्यदेवाहुर्विद्यया | अन्यदाहुरविद्यया | इति शुश्रुम धीराणाम् | ये नस्तद् विचचक्षिरे ||10||विद्याभ्यासीयांचे | अपुले म्हणणें | अविद्यावाल्यांचे | आणीकचि ||19||गूढार्थ तो घ्यावा | त्यांचेचकडून | धीरगंभीर जे | विचक्षणी ||20||विद्यां चाविद्यां च | यस्तद्वेदोभयं सह | अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा | विद्ययामृतमश्नुते ||11||समतोल त्याने | बरा साधीयेला | विद्या नि अविद्या | दोन्ही येतां ||21||अविद्या जाणोनी | मृत्यूस तो लांघी | विद्येने साधतो | अमरत्व ||22||अन्धं तमः प्रविशन्ति | येऽसंभूतिमुपासते | ततो भूय इव ते तमः | य उ संभूत्यां रताः ||12||निर्गुण ध्यानाने | ज्यांची उपासना | गर्तेत पडती | अंधकारी ||23||सगुणपूजनी | सदा जे आसक्त | अंधारचि भेटे | त्यांना सुद्धा ||24||अन्यदेवाहुः संभवात् | अन्यदाहुरसंभवात् | इति शुश्रुम धीराणाम् | ये नस्तद् विचचक्षिरे ||13||सगुणपूजक | म्हणतात कांही | निर्गुणाचा वाद | आणीकचि ||25||सन्मार्ग तो घ्यावा | त्यांचेचकडून | धीरगंभीर जे | विचक्षणी ||26||संभूतिं च विनाशं च | यस्तद्वेदोभयं सह | विनाशेन मृत्युं तीर्त्वा | संभूत्यामृतमश्नुते ||14||सगुण तो जन्म | विनाशे निर्गुण | समजतां होते | बुद्धि स्थिर ||27||विनाशाचे ज्ञाने | मृत्यूलाही जिंकी | संभूतीने लाहे | अमरत्व ||28||हिरण्मयेन पात्रेण | सत्यस्यापि हितं मुखम् | तत्त्वं पूषन्नपावृणु | सत्यधर्माय दृष्टये ||15||हिरण्मयी पात्री | सदा झांकलेले | असते निखळ | सत्य जाणा ||29||मोहाचे वेष्टण | सदा दिपवते | भेदूनी पहावा | सत्यधर्म ||30||पूषन्नेकऋषे | यम सूर्य प्राजापत्य | व्यूह रश्मीन् समूह | ततो  यत्ते रूपं कल्याणतमम् तत्ते पश्यामि | योsसावसौ पुरुषः | सोsहमस्मि ||16||अहो एक ऋषि | यम पोषकही | दर्शक रक्षक | विश्लेषक ||31||कल्याणकारक | रूप तेज ज्याचे | मीच तो पुरुष | गमे मज ||32||वायुरनिलममृतम् | अथेदं भस्मान्तं शरीरम् | ॐ क्रतो स्मर कृतं स्मर | क्रतो स्मर कृतं स्मर ||17||अनिलानलानो | वाहूनीया न्यावे | भस्मचि होणार | शरीर हें ||33||काया-वाचा-मनें | भक्ति आचरतां | कर्म अग्निभूत | ॐ-काराने ||34||अग्ने नय सुपथा राये अस्मान् | विश्वानि देव वयुनानि विद्वान् | युयोध्यस्मज् जुहराणमेनः | भूयिष्ठां ते नम उक्तिं विधेम ||18||अग्नि गा विद्वाना | सन्मार्गाने नेई | विश्वातील सारे | जीवजंतू ||35||तुझीया ज्वाळानी | पापे नाश करी | पुनःपुन्हा घेई | वन्दने ही ||36||ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात् पूर्णमुदच्यते | पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ||असे हेंही पूर्ण | असे तेंही पूर्ण | पूर्णातुनि पूर्ण | उपजते ||शान्ति-1||पूर्णातुनि पूर्ण | जरि काढियेले | शेष जें राहतें | तेंही पूर्ण ||शान्ति-2||||ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ||सुशान्त सुशान्त सुशान्त हो s !!!सस्नेहम् अभ्यंकरकुलोत्पन्नः श्रीपादः ।"श्रीपतेः पदयुगं स्मरणीयम् ।"
Categories: Learning Sanskrit

श्रीरामायणातील सुंदरकाण्ड - अभंगवृत्तात

Fri, 08/18/2017 - 13:04
 हरिः ॐ श्रीरामायणातील सुंदरकाण्ड (अभंगवृत्तात)



हरिः ॐ रामायणातील सुंदरकाण्ड (अभंगवृत्तात)अनुक्रमणिका
१ मंगलाचरण ............................................   पदे १ ते ६२ रामायणाची तोंडओळख ...............................        ७ ते १२३ सुन्दरकाण्डाच्या प्रारंभासाठी किष्किंधाकाण्डातील    शेवटचा प्रसंग ........................................       १३ ते २६४ हनुमानाला खुणेची अंगठी ............................        २७ ते ३२५ विश्रांतीसाठी मैनक पर्वत समुद्रातून उफाळतो .........        ३३ ते ४३६ सरसा सर्पीण वाटेत ...................................       ४४ ते ६१७ समुद्रकिनारी राक्षसिणीला मारले .......................      ६२ ते ६६८ लंकिणी राक्षसिणीला ठोसा .............................      ६७ ते ९४९ लघुरूपात सीतेचा शोध .................................      ९५ ते १०११० विभीषणाशी भेट व त्यांचेकडून मार्गदर्शन ............      १०२ ते १२१११ अशोकवनात सीता दिसली, पण रावण तिथे ..........      १२२ ते १३९१२ सीता आणि त्रिजटा यांचा संवाद .....................      १४० ते १६२१३ सीतेशी भेट, भुकेल्या मारुतीला फळे खाण्याची अनुमति      १६३ ते १८६१४ अशोकवनात धुडगुस, राजपुत्र अक्षाला फेकून दिले, इंद्रजिताच्या  ब्रम्हास्त्राचा मान, कैद झालेला मारुती दरबारात .......      १८७ ते २१९१५ रावणाचा मारुतीला प्रश्न ..............................     २२० ते २२९१५ - १ मारुतीचे उत्तर, रामदूत असल्याचा दावा ..........     २३० ते २५२१५ - २ देहदंडाची शिक्षा, विभीषणाची मध्यस्थी, शेपटीस आग      लावण्याची आज्ञा मारुतीने लंका पेटवली .............   २५३ ते २९११६ सीतामाईकडून चूडामणि ...............................     २९२ ते ३०११७ सुग्रीवाना व श्रीरामाना वृत्तांतनिवेदन,  सेना जमली, समुद्राचे काठी ...........................      ३०२ ते ३३३१८ रावण विभीषणाचे ऐकत नाही .........................     ३३४ ते ३५९१९ विभीषण रामाकडे, पाठोपाठ रावणाने धाडलेले  राक्षस हेरही प्रभूदर्शनाने मोहित, लक्ष्मणाचा  त्यांच्याकरवी रावणाला संदेश ........................       ३६० ते ४१०२० रावण संदेश धुडकारतो, शुकमुनींचा उद्धार ............      ४११ ते ४५२२१ सागराला रामबाणाचा धाक, नल-नीलानी सेतू बांधावा      ४५३ ते ४६७२२ उपोद्-घात ..........................................      ४६८ ते ४७४

हरिः ॐ रामायणातील सुंदरकाण्ड (अभंगवृत्तात)(१)प्रथम वंदन । सदा कार्यारंभी । देवाधिदेवास । गणेशास ॥१॥तसेच वंदन । रामा रघुराया । सर्वथा कृपाळु । जगदीशा ॥२॥नमन आणिक । अञ्जनीसुतास । भक्तांमध्ये श्रेष्ठ । हनुमान ॥३॥वंदन वाल्मीकि । ऋषीना त्यांचीच । जग उद्धाराया । रामकथा ॥४॥ऋषींची महत्ता । त्यांची कथा खरी । होण्यासाठी होती । अवतार ॥५॥आणिक वंदन । तुलसीदासाना । चरित मानस । रचियेले ॥६॥(२)रामायणामध्ये । पहा सात काण्डे । आधी बालकाण्ड । अयोध्याकाण्ड ॥७॥अरण्यकाण्ड नि । किष्किंधाकाण्डही । सुंदरकाण्ड नि । युद्धकाण्ड ॥८॥उत्तरकाण्ड गा । साती काण्डातही । सुंदरकाण्ड तें । कौतुकाचे ॥९॥सुंदरकाण्डात । हनुमान गेला । सीतेस शोधाया । लंकेकडे ॥१०॥अष्टौ सिद्धी सा-या । वापरून कैसे । रामदूत काज । निभावले ॥११॥म्हणून पठण । सुंदरकाण्डाचे । व्हावे भक्तिभावे । नित्यनेमे ॥१२॥(३)सुंदरकाण्ड हें । किष्किंधाकाण्डाचा । संदर्भ घेऊन । सुरूं होते ॥१३॥म्हणूनी पाहिला । पाहिजे प्रसंग । किष्किंधाकाण्डाचे । अखेरीचा ॥१४॥जटायूचा भाऊ । सम्पति सांगतो । रावण लंकेस । सीतेसह ॥१५॥सभा तेव्हां झाली । आतां शोध हवा । लंकेस जाऊन । करायला ॥१६॥अंगद म्हणाला । जाईन मी सज्ज । विश्वास ठेवा कीं । मजवरी ॥१७॥जांबवंत तरी । पाहती मारुति । बोलत कां नाहीं । गप्प गप्प ॥१८॥स्तुति आरंभिली । पवनसुताची । विवेकी विज्ञानी । बलभीमा ॥१९॥कोणतेही काज । तुजसाठी नाही । कठीण हें तरी । सर्वमान्य ॥२०॥पर्वताएवढा । मोठाही होशील । लहान होतोसी । माशीसम ॥२१॥अणिमा गरिमा । लघिमा महिमा । ईशित्व वशित्व । प्राकाम्यता ॥२२॥कामावसायिता । ऐशा आठी सिद्धी । वरताती तुज । भक्तश्रेष्ठा ॥२३॥रामकाजासाठी । अवतार तुझा । तेजःपुंज देह । सूर्यासम ॥२४॥लंकेस जाऊनी । रावणा मारूनी । आणणे त्रिकूट । उखाडूनी ॥२५॥हें सारे शक्य । केवळ तुजसी । सीतेची अवस्था । पहा तरी ॥२६॥(४)जांबवंतानी जें । केले आवाहन । ऐकूनि मारुति । संतोषला ॥२७॥म्हणाला आभार । मित्रा जांबवंता । जाण मज दिली । कार्य काय ॥२८॥सीतामाईचे मी । दर्शन घेऊन । येईन तोंवर । विश्राम ना ॥२९॥खाऊं कीं दोघेही । कंदमुळें साथ । आत्ता तरी लंका । गांठायची ॥३०॥सर्वाना वंदन । करूनी निघाला । कपिवर आला । प्रभूंकडे ॥३१॥रामानी दिधली । खुणेस आंगठी । आणि यशस्वी हो । आशिर्वाद ॥३२॥(५)हनुमान आला । समुद्रकिनारी । फुगविली छाती । महाश्वासें ॥३३॥हृदयी आसन । दिलें रघुनाथा । घेतलें उड्डाण । दक्षिणेस ॥३४॥झेप घेण्यासाठी । पर्वताचे माथी । जोर दिला कांहीं । हनुमानें ॥३५॥तेवढ्या दाबाने । पर्वत दबला । पहा पाताळात । पोहोंचला ॥३६॥सागर पाहतो । हा तो रामदूत । आकाशमार्गाने । निघाला कीं ॥३७॥मैनक पर्वता । त्याने सांगितले । विसावा देण्यास । ऊठ बरा ॥३८॥सागराचे जळी । फँवारा उडाला । मैनक उठला । उंच-उंच ॥३९॥मारुति म्हणाले । आभार मैनका । परि मज आतां । विश्राम ना ॥४०॥लंकेस जाईन । शोधून काढीन । सीतामाई कोठे । आहे कैसी ॥४१॥मनी आता नाही । दुसरा विचार । परतेन तेव्हां । पुन्हा भेटूं ॥४२॥अलगद हात । मैनका लावून । मारुति वेगाने । पुढे गेला ॥४३॥(६)मनोवेगे जातो । हनुमान देखा । कौतुके पाहती । देवगण ॥४४॥परीक्षा पहावी । त्याच्या त्या निष्ठेची । ऐसे मनी आले । देवाजींच्या ॥४५॥सुरसा नांवाच्या । सर्पिणीस त्यांनी । धाडीले मार्गच । अडविण्या ॥४६॥मारुतीचे पुढे । ठाकली सर्पीण । जबडा थोरला । पसरूनी ॥४७॥वाटले तिजला । जबडा पाहूनी । घाबरेल आता । हनुमान ॥४८॥म्हणाली वानरा । निघालास कुठे । गिळून टाकाया । आले तुज ॥४९॥मारुती कां कधी । संकट पाहूनी । घाबरूनी काज । त्यजेल बा ॥५०॥ त्याने केला देह । जबड्यापेक्षाही । दुप्पटसा मोठा । क्षणार्धात ॥५१॥तिनेही जबडा । आणि मोठा केला । तरीही दुप्पट । हनुमंत ॥५२॥आणिक जबडा । तिने पसरता । माशीसम छोटा । हनुमंत ॥५३॥करी सर्पिणीचे । कानी गुणगुण । परत जाताना । भेटूंच कीं ॥५४॥आत्ता तरी मज । जाऊं दे ना माये । प्रभूचे कामास । लगबग ॥५५॥सुरसा म्हणाली । यशस्वी हो बाळा । परीक्षा मी केली । उत्तीर्ण तूं ॥५६॥रावणाची लंका । आहे मोहमाया । भयाणही आहे । सावध जा ॥५७॥देवानाही आहे । काळजी मनात । रावण पाहिजे । संपविला ॥५८॥म्हणून देवानी । मला पाठविले । सावध करण्या । परीक्षेने ॥५९॥श्रीरामाचे काम । करशील नीट । ।विश्वास वाटतो । मला सुद्धा ॥६०॥ऐसा सुरसीचा । आशिष मिळता । मारुति निघाला । भरारीने ॥६१॥(७)लंकेजवळील । सागरात एक । राक्षसी कपटी । रहातसे ॥६२॥नभी उडणा-या । पक्षांची प्रतिमा । पाण्यात पाहूनी । झेप घेई ॥६३॥चट्टामट्टा करी । कितीक पक्षांचा । दैनंदिन तिचा । उपद्व्याप ॥६४॥तसाच प्रयोग । हनुमंतावर । करण्याचा बेत । तिचा होता ॥६५॥परन्तु चकवा । देऊनी तिजला । आघात करूनी । मारीयेले ॥६६॥(८)समुद्राचे काठी । होती वनराई । मनास मोहन । घालणारी ॥६७॥वानर जातीस । सहज भुरळ । घालील ऐसीच । होती शोभा ॥६८॥पण वायुसुता । नव्हती उसंत । क्षणभरसुद्धा । थांबण्यास ॥६९॥डोंगरानजीक । दिसला किल्ल्याचा । भला मोठा तट । उंचापुरा ॥७०॥साधासा वानर । होऊनी मारुति । चढला डोंगर । माथ्यावरी ॥७१॥तटाजवळील । एका वृक्षावर । बसूनी करीतो । निरीक्षण ॥७२॥निशाचरांच्या त्या । वस्तीच्या रक्षणा । धिप्पाड राक्षस । सारीकडे ॥७३॥मायावीही होते । त्यातील कितीक । अंतर्ज्ञानाने ते । ध्यानी आले ॥७४॥राजवाडा कोठे । तिथेच असेल । सीतामाईस कां । कोंडलेले ॥७५॥सूर्यास्त होईल । आता इतुक्यात । अंधारात कोणा । दिसेन ना ॥७६॥तरीही मच्छर । होऊनी सर्वत्र । संचार करावा । हेंच बरें ॥७७॥तोंवरी अंदाज । घेऊं सारीकडे । व्यवस्था कैसी बा । रावणाची ॥७८॥झाडांच्या फांद्यांना । झोके देत जाणे । वानरास तरी । काम सोपे ॥७९॥महाल दिसले । छोटे मोठे ऐसे । ज्याचा जैसा हुद्दा । तेणे रीती ॥८०॥गर्द झाडीमागे । आणि एक तट । दिसला तिथे कां । राजवाडा ॥८१॥मारुति निघाला । तिकडेच जाण्या । द्वारीच लंकिणी । राक्षसीण ॥८२॥वानरा तूं कोठे । ऐसा निघालास । सारे पशूपक्षी । खाद्य माझे ॥८३॥चुकवूनी माझी । नजर कुणीही । नाहीच जायाचे । नेम आहे ॥८४॥तिच्या वल्गनेस । उत्तर म्हणून । जोरदार ठोसा । लगावला ॥८५॥सा-याच प्रश्नांची । उत्तरे शब्दात । नाही कांही देत । बसायाचे ॥८६॥विवेक तो सारा । होता अवगत । मारुतीस त्याने । तैसे केले ॥८७॥जबड्याचे तिच्या । दात निखळले । हा तरी वानर । साधा नव्हे ॥८८॥अचानक एक । पुराण प्रसंग । आठवूनी म्हणे । मारुतीला ॥८९॥ब्रम्हाने रावणा । वर जरी दिला । मलाही संकेत । खास दिला ॥९०॥जेव्हा तुज कोणा । वानराचा ठोसा । पडेल जाण तूं । संकेत तो ॥९१॥राक्षसकुळाच्या । नाशाचीच नांदी । प्रभूचें दर्शन । तुज जाण ॥९२॥धन्य मी जाहलें । रामदूताचे कीं । दर्शन जाहलें । हनुमंता ॥९३॥अडवूं शकेल । नाही तुज कोणी । तरीही जाई गा । संभाळून ॥९४॥(९)घेऊनीया मग । अति लघुरूप । सतत स्मरण । श्रीरामाचे ॥९५॥करीत निघाला । नगर धुंडण्या । कोठे कां दिसेल । सीतामाई ॥९६॥घराघरामध्ये । महाली महाली । धुंडीत चाललें । लघुरूप ॥९७॥एका प्रासादात । स्वतः दशानन । पाहीला जाताना । शयनास ॥९८॥तिथे तरी नाही । दिसली वैदेही । कांहीसे हायसे । वाटलेही ॥९९॥धुंडीत राहीला । इकडे तिकडे । लघुरूपामुळे । वेळ लागे ॥१००॥ नाही उमगले । किती वेळ गेला । ब्रम्हमुहूर्तही । सुरू झाला ॥१०१॥(१०)एका प्रासादात । सारेच आगळे । सर्वत्र पावित्र्य । दाटलेले ॥१०२॥ईशान्य दिशेस । नेटक्या देऊळी । हरीची मूरत । विराजित ॥१०३॥छोट्या वृंदावनी । तुळस साजिरी । पणती तेवती । कोनाड्यात ॥१०४॥देवाचीये दारी । उभा क्षणभरी । नमन करूनी । निघणार ॥१०५॥तेव्हाच वाटले । कोणी जागे झाले । कानी आले शब्द । जय श्रीराम ॥१०६॥कपि चमकला । ऐसा श्रद्धापूर्ण । इथे आहे कोण । रामभक्त ॥१०७॥ओळख ह्याची का । करूनीया घ्यावी । कालापव्यय हा । ठरूं नये ॥१०८॥कदाचित ह्याची । ओळख झाल्यास । मदत होईल । निजकामी ॥१०९॥रामभक्त येतो । वाटले बाहेर । प्रासादाचे दारी । पोहोचला ॥११०॥हनुमंत घेई । ब्राम्हणाचे रूप । मंद मंद बोले । रामजप ॥१११॥यजमान आले । पुसती विप्रास । रामप्रहरास । कैसे आले ॥११२॥वाटते प्रभूनी । मजवरी कृपा । करूनी आपणा । धाडीयेले ॥११३॥किंवा कां स्वतःच । प्रभू रामचंद्र । माझे दारी आज । प्रकटले ॥११४॥ऐसी रामभक्ती । पाहूनी मारुति । ओळख आपुली । देता झाला ॥११५॥यजमानानीही । ओळख दिधली । रावणाचा भ्राता । विभीषण ॥११६॥मारुतीने मग । सांगीतले कैसे । प्रभूंचे दर्शन । त्यास झाले ॥११७॥सीतेस शोधणे । आहे काम मज । कृपया दावावा । मार्ग मज ॥११८॥विभीषण तेव्हां । सांगते जाहले । अशोकवनात । सीतामाई ॥११९॥पाळत ठेवतो । रावण कैसेनी । खबरदारीही । कैसी हवी ॥१२०॥विभीषण देती । यशाचा आशिष । निरोप दिधला । सौहार्दाने ॥१२१॥(११)अशोकवनात । थेट पोहोचला । देखीयेली दीन । सीतामाई ॥१२२॥रोडावला देह । डोईवर जटा । एक वेणी देखे । पादांगुष्ठ ॥१२३॥राक्षसिणी चार । होत्या पहा-यास । आतां केव्हां कैसा । पुढे होऊं ॥१२४॥नजर टाकतां । इकडेतिकडे । रावणाची स्वारी । येतां दिसे ॥१२५॥रावण बोलला । साम दाम दण्ड । भेद सा-या नीति । चतुराई ॥१२६॥म्हणे एकवार । पाही मजकडे । राम काय तुझा । मजसम ॥१२७॥शिवाय देशील । मजसी नजर । कौतुक करेन । पहा कैसे ॥१२८॥ सा-या माझ्या राण्या । मंदोदरी सुद्धा । दासी होतील त्या । तुझे पायी ॥१२९॥गवताची पात । ओठास धरून । स्मरूनीया मनी । रघुपति ॥१३०॥म्हणे दशानना । काजवा करेल । किती टिमटिम । त्याने काय ॥१३१॥कमळ फुलेल । कल्पनाच नाही । रामाचे बाणाची । तुज कांहीं ॥१३२॥शिवधनुष्य तें । छातीवरी येता । पंचप्राण तुझे । कासावीस ॥१३३॥विसरलास तूं । तेंच की धनुष्य । मोडले रामाचे । हाती कैसे ॥१३४॥परि तुज नाही । कांही सुद्धा लाज । कपटाने मज । आणीयले ॥१३५॥रावणा संताप । जाहला म्हणाला । इथे राम परि । येत नाही ॥१३६॥पुन्हा त्या रामाचे । नाव माझ्यापुढे । घेशील छाटीन । जीभ तुझी ॥१३७॥ऐसी देऊनीया । ताकीद सीतेस । धपाधप पाय । आपटीत ॥१३८॥रावण निघून । गेला तेव्हां सा-या । राक्षसिणी सुद्धा । घाबरल्या ॥१३९॥(१२)एका स्त्रीचे दुःख । स्त्रीच समजते । राक्षसिणीनाही । तैसे झाले ॥१४०॥त्यांच्यामध्ये होती । राक्षसीण एक । त्रिजटा नांवाची । रामभक्त ॥१४१॥तिला म्हणे एक । स्वप्न कीं पडले । वानर जाळीतो । लंका सारी ॥१४२॥रावणाची दशा । आणीक भयाण । वीस बाहु त्याचे । कापलेले ॥१४३॥तैसा ओरडत । जाई दक्षिणेस । लंका राख आता । विभीषणा ॥१४४॥सीता म्हणे तीस । नव्हे स्वप्न मात्र । प्रत्यक्ष असेच । घडेलही ॥१४५॥सीतेचे बोलणे । ऐकूनी सा-याच । सीतेचे जवळी । गोळा झाल्या ॥१४६॥जळेल कां लंका । खरेच गे सीते । कोणी सुद्धा नाही । उरणार ॥१४७॥सीतेने म्हटले । त्रिजटेचे स्वप्न । ऐकूनी बोलले । अचानक ॥१४८॥मला तरी आता । जीणे नको वाटे । त्याने ऐसे बोल । उमटले ॥१४९॥त्याचे तुम्ही मनी । घेऊं नका कांही । सख्यांचे वाईट । चिंतेन कां ॥१५०॥सीतेने दिलासा । दिल्याने सगळ्या । आपापल्या जागी । गेल्या सा-या ॥१५१॥त्रिजटा एकटी । राहीली तिजला । म्हणे सीतामाई । काकुळती ॥१५२॥खरेच वाटते । आता नको जीणे । रच एक चिता । माझ्यासाठी ॥१५३॥विरहयातना । असह्य झाल्यात । प्रभूस दया कां । येत नाही ॥१५४॥त्रिजटा म्हणाली । भलतेच काय । रामावरी नाही । विश्वास कां ॥१५५॥शिवाय पहा ना । चिता पेटविण्या । विस्तव रात्रीस । मिळेल कां ॥१५६॥ऐसे बोलूनीया । निघूनही गेली । त्रिजटा आपुल्या । घराकडे ॥१५७॥यातनांची आग । मनास जाळीते । विस्तव कां नाही । चितेसाठी ॥१५८॥ऐशा विचाराने । सीतेच्या मनाची । आणीक जाहली । तडफड ॥१५९॥आकाश पेटले । ता-यानी दिसते । एकही ना येत । पृथ्वीवर ॥१६०॥झाडानो तुम्ही ना । नांवाचे अशोक । आपुले नांव कीं । करा सार्थ ॥१६१॥सीतेचा पाहूनी । विलाप कपीस । वाटला तो क्षण । युगासम ॥१६२॥(१३)काय करावेसा । विचार करीत । अंगठी टाकली । मारुतीने ॥१६३॥सीतेने घेतली । उचलून हाती । खूण ओळखली । प्रभूंची ही ॥१६४॥आत्ता इथे कैसी । आली ही अंगठी । शंका नि आश्चर्य । मनी तिच्या ॥१६५॥इतुक्यात आले । मंद स्वर कानी । श्रीरामनामाचा । जपचि तो ॥१६६॥कोण रामभक्त । इथे आसपास । प्रकट कां नाही । तुम्ही होत ॥१६७॥आज्ञा ती मानून । कर जोडोनीया । समोरी ठाकले । कपिरूप ॥१६८॥मारुतीने सारी । कथा सांगितली । धाडीले रामानी । खुणेसह ॥१६९॥विश्वास दिधला । सक्षेम आहेत । राम नि लक्ष्मण । कोठे कैसे ॥१७०॥सीतामाई तुझा । शोध हा तो झाला । आता आहे घेणे । अंदाजही ॥१७१॥राक्षससेनेचा । कैसे तिचे बल । कमकुवतता । काही कैसी ॥१७२॥सीतेच्या मनात । आली काही शंका । राक्षससेनेचा । अंदाज तूं ॥१७३॥वानर साधासा । कैसा बा घेशील । वाटे सानमुखी। मोठा घास ॥१७४॥क्षमा करी माये । दावीतो नमुना । रामानी मजला । परखले ॥१७५॥ऐसे म्हणूनीया । काही उग्ररूप । तिजला केवळ । दिसेलसे ॥१७६॥दावीले सीताही । धास्तावली कांही । म्हणे क्षमा करी । हनुमाना ॥१७७॥तेव्हा पुन्हा साधा । होऊनी वानर । म्हणे सीतामाई । आशिष दे ॥१७८॥आणीक विनंति । साधीशीच आहे । भूक फार आहे । लागलेली ॥१७९॥इथे झाडांवरी । फळे लगडली । आहेतही खूप । वाटे खावी ॥१८०॥तुझ्या अनुज्ञेने । भूक भागवावी । देई गे अनुज्ञा । प्रार्थितो मी ॥१८१॥इथे परि पहा । विक्राळ राक्षस । पहारा ठेवण्या । नेमलेले ॥१८२॥त्यांची कांही भीती । मला न वाटते । केवळ अनुज्ञा । तुझी हवी ॥१८३॥लडिवाळ त्याचा । आग्रह पाहून । वात्सल्य दाटलें । तिचे मनी ॥१८४॥बरें जा घेई जें । हवें तें खाऊन । संभाळूनि राही । एवढेच ॥१८५॥नमन करूनी । आशिष घेऊनी । जवळील वनी । आला कपि ॥१८६॥(१४)फळे चाखताना । मुद्दामच बिया । राक्षसाना मारी । वेडावीत ॥१८७॥छोटी मोठी झाडे । उपटली तेव्हां । राक्षस चिडले । मारण्यास ॥१८८॥झाडांच्या फांद्याच । घेऊनीया हाती । लढाई त्यांच्याशी । आरंभिली ॥१८९॥कितीक जणाना । जागी लोळवीले । भ्यालेले पळाले । ओरडत ॥१९०॥साध्या वानराने । उच्छाद मांडला । अशोकवनात । नासधूस ॥१९१॥कितीक राक्षस । लोळवीले त्याने । आवरत नाही । कोणा मुळी ॥१९२॥दरबारातही । वार्ता पोहोचली । कसला गोंधळ । काय झाले ॥१९३॥रावणाने एक । सेनेची तुकडी । अशोकवनात । पाठविली ॥१९४॥मारुती करीतो । सैनिकांची थट्टा । कधी घोर रूप । कधी साधा ॥१९५॥सैनिक दिङ्मूढ । कैसी चालवावी । तल्वार करावा । कोठे वार ॥१९६॥भालेही फेकले । त्यांचे तर त्याने । तुकडेच केले । जैसे ऊंस ॥१९७॥काही भाले तर । उलट मारूनी । केले हताहत । सैनिकचि ॥१९८॥वार्ता ती ऐकून । रावण चिडला । म्हणाला अक्षास । राजपुत्रा ॥१९९॥जाई ये बघून । काय प्रकरण । आण तूं बांधून । वानरास ॥२००॥जैसा अक्ष आला । अशोकवनात । काही त्याचे ध्यानी । येण्या आधी ॥२०१॥मारुती शिरला । त्याचे पायामध्ये । प्रचंड होऊनी । फेकीयेले ॥२०२॥जंगलात अक्ष । जाऊनी पडला । घाबरूनी सेना । पलटली ॥२०३॥पळणा-यानाही । नाहीच सोडले । फटके मारूनी । पाडीयेले ॥२०४॥अक्षाचा जाहला । मृत्यू त्याची वार्ता । जरी रावणास । समजली ॥२०५॥पुत्रवधाचा त्या । करण्यास शोक । नव्हती उसंत । कोणासही ॥२०६॥हें तो वाटे युद्ध । एका वानराने । लंकेच्या विरुद्ध । मांडीयेले ॥२०७॥तेव्हा रावणाने । पुत्र इंद्रजित । यास आज्ञा केली । विजयी हो ॥२०८॥मारूं नको त्यास । बांधूनीया आण । समजाया हवे । कोण आहे ॥२०९॥भली मोठी सेना । सवे घेऊनीया । अशोकवनात । मेघनाद ॥२१०॥आला तरी काय । भीति मारुतीस । सैन्याची दाळण । उडविली ॥२११॥एक मोठा वृक्ष । भिरकावुनीया । रथाचे तुकडे । झाले क्षणी ॥२१२॥इंद्रजिताशीच । जाऊनी भिडला । जणू कीं जुंपली । साठमारी ॥२१३॥मारुतीने एक । ऐसा ठोसा दिला । लंकेशपुत्रास । मूर्च्छा आली ॥२१४॥सांवरला तेव्हां । ब्रम्हास्त्रच त्याने । संधान साधाया । खडे केले ॥२१५॥मारुतीने तेव्हा । धरिला विचार । ब्रम्हबाणाचा ह्या । अवमान ॥२१६॥होणे नव्हे योग्य । म्हणूनी नाटक । भोंवळ आल्याचे । त्याने केले ॥२१७॥इंद्रजितासही । आठवली आज्ञा । बांधीला वानर । नागपाशें ॥२१८॥घेऊनीया आला । दरबारामध्ये । सा-या लंकेमध्ये । कुतूहल ॥२१९॥(१५)हळूंहळूं डोळे । उघडूनी पाही । मारुती दर्बार । रावणाचा ॥२२०॥सोन्याच्या पत्र्यानी । हिरेमाणकानी । मढवीले खांब । चोहीकडे ॥२२१॥रत्नजडितशा । उच्च सिंहासनी । विराजला होता । लंकाधीश ॥२२२॥पाहूनी वानर । हसला कुत्सित । जरि एक क्षण । दशानन ॥२२३॥ पुत्रवध काय । ऐशा वानराने । केला विषादही । मनी आला ॥२२४॥लगेच सावध । होऊन रावण । पुसीतो रागाने । वानरास ॥२२५॥वानरा ठाऊक । नाही काय माझा । दरारा त्रिलोकी । कैसा आहे ॥२२६॥काय म्हणूनीया । अशोकवनात । उच्छाद मांडला । निष्कारण ॥२२७॥घेतले कितीक । राक्षसांचे प्राण । देहान्त शिक्षेस । पात्र कृत्य ॥२२८॥स्वतःच्या प्राणांची । पर्वा तुज नाही । औद्धत्य हें केलें । कोणासाठी ॥२२९॥(१५-१)राक्षस मारीले । हें जरी खरें । त्यांत माझा कांहीं । नाही दोष ॥२३०॥स्वतःच्या जीवाची । काळजी सर्वाना । असते मी तरी । भुकेलेला ॥२३१॥झाल्याने फळे मी । तोडत असतां । उगाच मजला । हटकले ॥२३२॥इतुकेच नव्हे । चाल करूनीया । आले मजवरी । तेव्हा मला ॥२३३॥स्वतःचे रक्षण । करावे लागले । उगाच जाहली । झोंबाझोंबी ॥२३४॥राजपुत्रानाही । तूच ना धाडीले । अवसर नाही । मज दिला ॥२३५॥असो जे जाहले । आता बंधनात । आहे हा समोर । तुझ्यापुढे ॥२३६॥ऐक दशानना । तू स्वतः जयाच्या । कृपेने लंकेश । म्हणवीतो ॥२३७॥तीन्ही जगांचा जो । आहे खरा स्वामी । कर्ता-धाता-हर्ता । विश्वाचाच ॥२३८॥खर नि दूषण । त्रिशिर नि वाली । ऐसे बलशाली । नष्ट केले ॥२३९॥शिवधनुष्यही । भंगले ज्या हाती । ज्याची सीतामाई । तुझ्या इथे ॥२४०॥त्याच श्रीरामाचा । दूत हा मी इथे । समज देण्यास । तुज आलो ॥२४१॥जाणतो रावणा । चरित्र गा तुझे । सहस्रबाहूने । काय केले ॥२४२॥वालीबरोबर । तुझा जो जाहला । प्रेमप्रसंग तो । जाणतो मी ॥२४३॥खरे तर होते । वालीने रावण । कांखेमध्ये होता । जखडला ॥२४४॥दरबारामध्ये । तेही रावणाच्या । वाच्यता करणे । अनुचित ॥२४५॥जें कां समजावे । समजेल खास । रावण स्वतःच । तेच पुरे ॥२४६॥तैशा बलशाली । वालीलाही ज्याने । यमसदनास । धाडीयेले ॥२४७॥त्याच श्रीरामाच्या । दूताचा हा सल्ला । ऐक तूं सीतेस । सोडूनी दे ॥२४८॥पुलस्ती मुनींचा । नातू ना आपण । डागाळूं नकोस । त्यांची कीर्ति ॥२४९॥श्रीरामांची मूर्ति । हृदयी धरून । शरण तूं जा गा । त्यांचे पायीं ॥२५०॥तरी दयावंत । प्रभू रामचंद्र । क्षमा करतील । अपराध ॥२५१॥लंकेचे हें राज्य । देतील तुजला । अखंड भोगाया । भक्तिप्रेमें ॥२५२॥(१५-२)जरी रावणाने । मनी समजलें । चरित्र वानर । जाणतो कीं ॥२५३॥दूत खरोखरी । आहे हा सर्वज्ञ । नव्हे कोणी साधा । वानर हा ॥२५४॥परि सर्वांपुढे । होतो अवमान । आव्हानच ह्याने । मांडीयेलें ॥२५५॥याचें आवाहन । मानणे मजला । लंकाधिपतीस । शोभते ना ॥२५६॥धरूनी आवेश । क्रोध नि संताप । मारुतीस म्हणे । दशानन ॥२५७॥स्वतःचे मरण । निकट असता । मजसी देतोस । उपदेश ॥२५८॥कोण्या वानराने । राक्षस मारावे । वरती म्हणावे । रामदूत ॥२५९॥ढोंग हें असलें । नाही चालणार । कळले पाहिजे । ह्यास नीट ॥२६०॥राक्षस मारणे । ऐसा घोर गुन्हा । केल्याने तुजला । देहदंड ॥२६१॥अरे कोणी ह्याला । टाका रे मारूनी । म्हणता राक्षस । पुढे झाले ॥२६२॥इतुक्यात तिथे । विभीषण आले । म्हणाले थांबा रे । अयोग्य हें ॥२६३॥खरे असो खोटे । म्हणवीतो दूत । दूतास मारणे । अशिष्ट तें ॥२६४॥खरे असल्यास । मारण्याने होते । शत्रूस निमित्त । आक्रमणा ॥२६५॥विवेक धरूनी । शिक्षा बदलावी । विनम्र सूचना । करीतो मी ॥२६६॥ठीक आहे ऐसे । मान्य करूनीया । रावण बोलला । कुत्सितसे ॥२६७॥म्हणती वानरा । स्वतःची शेपटी । भारी आवडती । असतसे ॥२६८॥आग लावूनी द्या । ह्याच्या शेपटीस । म्हणता राक्षस । सर्सावले ॥२६९॥शेपटीवरती । गुंडाळण्यासाठी । उपरणे दिली । सर्वानीच ॥२७०॥मारुतीने परि । थट्टा आरंभली । शेपटी करीतो । लांब लांब ॥२७१॥वस्त्रे गुंडाळली । जिथे त्यावरती । तेलही ओतणे । चाललेले ॥२७२॥सा-या लंकेतून । उपरणे आली । सर्व घरातून । तेल आले ॥२७३॥वस्त्रेही संपली । तेलही संपले । शेपटीची लांबी । संपेचि ना ॥२७४॥वस्त्रे गुंडाळून । तेल ओतणारे । राक्षस जाहले । घामाघूम ॥२७५॥शेवटी म्हणाले । आता हें तो पुरे । लावू आता आग । शेपटीस ॥२७६॥शेपटीस आग । लागता मारुती । लागला नाचाया । धावू पळू ॥२७७॥रावणास वाटे । कैसी वानराची । जाहली फजिती । नाचे आता ॥२७८॥मारुतीचे होते । नाटक केवळ । आगीचे चटके । लागल्याचे ॥२७९॥परंतु सर्वांचे । देखत आगीचे । डोंबात दर्बार । पेटला कीं ॥२८०॥पळापळ आता । सुरू जी जाहली । रावणही गेला । महालात ॥२८१॥उंच एक झेप । घेऊनी मारुती । आला महालाचे । छतावर ॥२८२॥ह्या छतावरूनी । त्या छतावरती । गेला पेटवीत । लंका सारी ॥२८३॥लंकेत लोकांची । झाली पळापळ । आरडाओरड । दंगा सारा ॥२८४॥पवनसुताच्या । सहाय्यास आले । पवन छप्पन्न । चहूंकडे ॥२८५॥आगीचा भडका । वाढतच गेला । महालीमहाली । पसरला ॥२८६॥रावणास मुळी । नव्हती कल्पना । परिणाम ऐसा । होईल कीं ॥२८७॥विनाशकाले ही । विपरीत बुद्धि । पश्चात्तापाचा ना । उपयोग ॥२८८॥विभीषणासंगे । भेट जाहल्याने । ठाऊक होता ना । त्याचा वाडा ॥२८९॥तेवढाच वाडा । सोडूनी मारुती । समुद्राचे काठी । पोहोचला ॥२९०॥पाण्यात सोडूनी । पेटती शेपटी । आग ती टाकली । विझवून ॥२९१॥(१६)तेथून पुनश्च । अशोकवनात । सीतामाईपुढे । नमस्कार ॥२९२॥करीत म्हणाला । प्रभूस सांगावा । आणि काही खूण । द्यावी मज ॥२९३॥वेणीमध्ये होता । एक चूडामणी । सीतेने काढून । दिला त्यास ॥२९४॥म्हणाली प्रभूना । देई गा निरोप । आता नाही धीर । राहवत ॥२९५॥एक मास मात्र । वेळ निभावेन । आणिक जगणे । होईल ना ॥२९६॥रावण काढील । माझी जरी छेड । जीवन तेथेच । संपवेन ॥२९७॥मारुतीने तरी । धीर दिला तीस । विश्वास ठेव गे । रामपदी ॥२९८॥सीतेचे चरण । वंदूनी निघाला । आकाशमार्गाने । रामांकडे ॥२९९॥"जय श्रीराम"शी । आरोळी दिधली । तिने लंकावासी । हादरले ॥३००॥(१७)एकाच झेपेत । समुद्र लंघूनी । किष्किंधेजवळी । पोहोचला ॥३०१॥मुखे रामनाम । जप चाललेला । वानरसेनेस । कानी आला ॥३०२॥सारेच वानर । उत्कंठित होते । हकीकत सारी । ऐकण्यास ॥३०३॥त्यांच्या घोळक्यात । मारुती अल्गद । मधुबनामध्ये । उतरला ॥३०४॥त्यानी मधुबनी । घातला धुड्गुस । बनाचे रक्षक । त्रस्त झाले ॥३०५॥वानरानी दिले । रक्षकाना ठोसे । भेटाया निघाले । सुग्रीवाना ॥३०६॥मारुतीने केला । राजाना प्रणाम । छातीस धरले । सुग्रीवानी ॥३०७॥मारुतीने लाज । वानरजातीची । राखीली पाहून । समाधानी ॥३०८॥म्हणाले जाऊया । रामचंद्रांकडे । त्यांच्याच कृपेने । यश आले ॥३०९॥पुढे राजे आणि । साथ जांबुवंत । थोडे त्यांच्यामागे । हनुमंत ॥३१०॥ऐशी सारी स्वारी । रामचंद्रांपुढे । आनंदी विनीत । पोहोचली ॥३११॥सुग्रीवानी केला । हनुमंताप्रती । इशारा चरण । वंदायास ॥३१२॥प्रभूंचे चरणी । माथा टेकूनीया । चूडामणि दिला । रामाकडे ॥३१३॥मणि पाहताच । रामानी धरीले । प्रेमाने छातीशी । मारुतीस ॥३१४॥आलिंगनाने त्या । मारुतीस झाले । धन्य धन्य माझे । जीवन गा ॥३१५॥रामांचे नयनी । अश्रू टपकले । मारुतीचा देह । रोमांचित ॥३१६॥शब्देवीण संवादु । ऐसा तो सोहळा । पाहूनी सर्वाना । धन्य झाले ॥३१७॥प्रभूनी सर्वाना । म्हटले पहा ह्या । पठ्ठ्याने केवळ । सीताशोध ॥३१८॥नाही केला त्याने । दहशत दिली । खुद्द रावणास । वीराने ह्या ॥३१९॥होय ना मारुती । ऐसे विचारता । आपुलीच कृपा । उत्तरला ॥३२०॥सेवकाकडून । सेवा घडवीली । सेवकास श्रेय । नको त्याचे ॥३२१॥आणिकही सेवा । घ्यावी करवून । इतुकीच आहे । अभिलाषा ॥३२२॥सीतेने संदेश । काय बा दिधला । उत्तर देताना । मारुतीचा ॥३२३॥कंठ की दाटला । म्हणाला कष्टाने । दिवस कंठते । सीतामाई ॥३२४॥आपुले स्मरण । सदा सर्वकाळ । तेच हवापाणी । मानते ती ॥३२५॥एका मासाचीच । मुदत बोलली । मुक्ति न झाल्यास । प्राणत्याग ॥३२६॥करेन म्हणाली । तिला जरी दिला । काहीसा विश्वास । आपुला मी ॥३२७॥तरीही विनंति । माझी आपणास । करावी पुढील । तजवीज ॥३२८॥प्रभूनी पाहता । सुग्रीवांचेकडे । सेनापति सारे । पुढे आले ॥३२९॥त्यानीही हुकूम । सैनिकाना दिले । शिस्तीने जमावे । मैदानात ॥३३०॥पाहता पाहता । लाखोंची की सेना । दाखल जाहली । शस्त्रसज्ज ॥३३१॥समुद्रतीरास । तरी पोहोचली । समुद्र करावा । पार कैसा ॥३३२॥विवंचनेत या । थांबले असता । लंकानगरीत । काय झाले ॥३३३॥ (१८)  लंकावासी तरी । होते भयभीत । धिंगाणा इतुका । वानराचा ॥३३४॥प्रत्यक्ष स्वामीच । आल्यास लंकेची । होईल अवस्था । कैसी काय ॥३३५॥मंदोदरी सुद्धा । दशाननालागी । सीतेस सोडण्या । विनवीते ॥३३६॥परंतु रावण । तिजला म्हणतो । तुलाही विसर । पडला का ॥३३७॥मंचकाखालती । किती देवगण । आहेत अजूनी । खितपत ॥३३८॥वानराने केल्या । मर्कटचेष्टा त्या । तुज ना शोभते । भय होणे ॥३३९॥दर्बारात तरी । मंत्रीगण सारे । कौतुक बोलती । रावणाचे ॥३४०॥देवानाही कैद । करता आपणा । व्यत्यय कसला । नाही झाला ॥३४१॥वानरांची आणि । मानवांची सुद्धा । आपणापुढती । तमा काय ॥३४२॥इतुक्यात आले । विभीषण तेथे । पाहती तमाशा । चाललासे ॥३४३॥आपमतलबी । करताती स्तुति । मनातून जरी । बिथरले ॥३४४॥रावणाची आज्ञा । होतां विभीषण । बोलला विचार । परखड ॥३४५॥रामदूताने जी । दशा इथे केली । त्याचे कांही कैसे । ध्यान नाही ॥३४६॥सीता पळवीली । अपराध झाला । ऐसे कोणा नाही । वाटत कां ॥३४७॥अपराधाचे त्या । प्रायश्चित्तासाठी । तिला परतणे । साधे सोपे ॥३४८॥ऐशा विवेकाने । लंकेचे रक्षण । होईल तें सुद्धा । स्पष्ट आहे ॥३४९॥विभीषणांचे ते । विचार ऐकून । मंत्री माल्यवंत । तोही म्हणे ॥३५०॥विभीषणांच्या ह्या । विचाराशी आहे । मीही सहमत । योग्य सर्व ॥३५१॥रावण चिडला । म्हणे ह्या दोघाना । घालवूनी द्या रे । समोरून ॥३५२॥माल्यवंत तरी । स्वतःच निघून । गेले स्वगृहास । खिन्नमने ॥३५३॥विभीषण तरी । आर्जवाने करी । विवेक करावा । विनवणी ॥३५४॥राज्याचे प्रजेचे । हित मनी धरा । अहंकारे होतो । सर्वनाश ॥३५५॥खूप ऐकले मी । विभीषणा तुझे । सहनशक्ती तूं । ताणू नको ॥३५६॥धाकटा बंधू तूं । म्हणून संयम । अजून राखला । आहे जाण ॥३५७॥एवढी रामाची । तुज आहे भक्ती । जा ना मग तूही । त्याचेकडे ॥३५८॥बोलणे खुंटले । पाहूनी हताश । झाला विभीषण । काय म्हणू ॥३५९॥  (१९)प्रभुचरणीच । आता रुजूं व्हावें । तशीच दिसते । ईश्वरेच्छा ॥३६०॥हें तरी सौभाग्य । वाटते लाभते । सफळ होते ना । तपश्चर्या ॥३६१॥परि वानरांच्या । सेनेत होईल । गैरसमजही । काय ठावें ॥३६२॥प्रभूंचे दर्शन । व्हावे हीच आस । त्यांचाच विश्वास । मनी धरूं ॥३६३॥भक्तिभाव ऐसा । मनी साठवून । आकाशमार्गाने । विभीषण ॥३६४॥समुद्र लंघूनी । पोचला निकट । जेथे रामसेना । जमलेली ॥३६५॥येतो विभीषण । पाहूनी सुग्रीव । म्हणे श्रीरामाना । इथे हा कां ॥३६६॥आज्ञा व्हावी तरी । त्यास बांधूनीया । आणाया सांगेन । वानराना ॥३६७॥श्रीराम म्हणती । नका होऊं ऐसे । तुम्ही उतावीळ । धीर धरा ॥३६८॥वाटते शरण । येतो हा मजसी । शरणागत ते । मज प्रिय ॥३६९॥कोटि पापे जरी । असतील केली । शरण आल्याने । नाश होती ॥३७०॥कोणी पापी जीव । माझ्याकडे कधी । येऊंच शकत । नाही पहा ॥३७१॥विभीषण तरी । इकडे येताहे । नक्कीच निष्पाप । मन त्याचे ॥३७२॥आणि हा लक्ष्मण । आहे ना शेजारी । कर्दनकाळ हा । राक्षसांचा ॥३७३॥प्रभूंचे वचन । ऐकूनी वानर । हर्षित जाहले । सुखावले ॥३७४॥विभीषणासच । पुढे घालूनीया । रामांचे समोरी । आणीयले ॥३७५॥ विभीषणाने  तो । प्रभूंचे चरणी । माथा टेकवीला । झडकरी ॥३७६॥म्हणे काकुळती । संचिताने झाला । पुलस्ती कुळात । जन्म जरी ॥३७७॥राक्षसांचा संग । भोगीत राहीलो । आता मात्र वाटे । धन्य धन्य ॥३७८॥आपुला हा संग । आता जन्मभर । असू द्यावा देवा । विनवणी ॥३७९॥करवून घ्यावी । सेवा चरणांची । विसर न व्हावा । क्षणभरी ॥३८०॥श्रीरामानी तरी । उचलूनी त्यास । धरीलें प्रेमाने । हृदयास ॥३८१॥लक्ष्मणाचे सुद्धा । चरण वंदीले । त्यानीही हृदयी । धरीयेले ॥३८२॥हृद्य तो प्रसंग । पाहूनी सर्वांचे । डोळे पाणावले । भक्तिपूर्ण ॥३८३॥हें सर्व होताना । डोईचा मुकुट । हातात धरीला । विभीषणे ॥३८४॥त्याचा तो मुकुट । स्वतः श्रीरामानी । विभीषणाडोई । ठेवीयेला ॥३८५॥विभीषणा तूंच । जनहितदक्ष । योग्यसा लंकेश । शोभतोस ॥३८६॥समुद्र लंघूनी । कैसेनी जाईल । सारे सज्ज सैन्य । सध्या चिंता ॥३८७॥विभीषण म्हणे । एकाच बाणाने । शुष्क की होतील । जलाशय ॥३८८॥आपुल्या बाणांचा । प्रताप थोरला । जाणतो सागर । ठावे मज ॥३८९॥तरी एक वार । सागर स्वतःच । देईल कां वाट । पहावे ना ॥३९०॥आपुले पूर्वज । सम्राट सागर । ह्यानीच केले हे । जलाशय ॥३९१॥त्यांच्या वंशजाच्या । विनंतीचा मान । ठेवतील काय । पहावे ना ॥३९२॥संवाद हा ऐसा । चालला असता । भली मोठी लाट । उसळली ॥३९२॥लक्ष्मण चिडला । म्हणे हा उद्धट । सागर देईल । वाट काय ॥३९३॥धनुष्यास बाण । लावण्यास आज्ञा । करावी सत्वर । मज बंधो ॥३९४॥सबूर लक्ष्मणा । प्रार्थना करणे । प्रथम कर्तव्य । ध्यानी हवे ॥३९५॥समुद्रकिनारी । ठेवूनीया दर्भ । प्रभूनी लावीले । पद्मासन ॥३९६॥हें सारे होताना । सैन्यात कुठेशी । कांही खळबळ । कैसी झाली ॥३९७॥रावणाने होते । विभीषणापाठी । तीघा मायावीना । धाडलेले ॥३९८॥वानर बनूनी । तेही तीघे होते । पहात प्रसंग । रममाण ॥३९९॥मायावी रूपाचा । विसर पडला । राक्षस जाहले । नकळत ॥४०१॥दक्ष वानरानी । बांधूनी तीघाना । खूप चोप दिला । तेव्हा त्यानी ॥४०२॥केली गयावया । नका आणि मारूं । माफ करा आम्हा । श्रीरामांची ॥४०३॥शपथ तुम्हाला । सांगतो आम्हीही । प्रभूंच्या दर्शने । सुखावलो ॥४०४॥ऐकूनी ते बोल । लक्ष्मण म्हणाले । सोडा त्याना आणा । माझ्याकडे ॥४०५॥भुर्जपत्रावरी । सन्देश लिहूनी । म्हणाले त्या हेर । राक्षसाना ॥४०६॥तुमच्या येण्याने । काम सोपे झाले । सन्देश देण्याचे । रावणास ॥४०७॥सांगावे अजूनी । वेळ नाही गेली । सीतेस परत । करूनीया ॥४०८॥युद्ध टाळूनीया । सर्वांचेच हित । साधावें सद्बुद्धि । धरूनीया ॥४०९॥रामानीही स्मित । करूनी दिधली । संमती बंधूचे । प्रस्तावास ॥४१०॥(२०)लंकेत येऊनी । रावणासमोर । दाखल जाहले । तीन्ही हेर ॥४११॥तीघांचा म्होरक्या । नांव त्याचे शुक । रावणाने त्यास । विचारीले ॥४१२॥स्वागत जाहलें । विभीषणाचे कां । शंकाच घेतली । त्याचेवरी ॥४१३॥भोगत ना होता । राजवैभव तो । आता न घरचा । घाटाचा ना ॥४१४॥दुर्बुद्धि झाल्याने । असेच होणार । मज शिकवतो । उपदेश ॥४१५॥शुक परि सांगे । रामानी प्रेमाने । स्वागतचि केले । विभीषणाचे ॥४१६॥लंकाधिपतीचा । मानही दिधला । ऐकून रावण । संतापला ॥४१७॥परि सांवरून । म्हणाला नाटक । झाल्याने लंकेश । कोणी होतो ॥४१८॥बरे सांग कैसी । आहे मर्कटांची । सेना जमवली । बेशिस्तशी ॥४१९॥माकडे अस्वले । घेऊनी लंकेशी । युद्धाचा करेल । घाट कुणी ॥४२०॥शुक परि सांगे । कधी महाराज । शत्रूस अशक्त । मानू नये ॥४२१॥एका वानराने । धिंगाणा घातला । तो तरी वाटतो । लहानगा ॥४२२॥सेनेत आहेत । आणीक कितीक । प्रचंड धिप्पाड । बलशाली ॥४२३॥द्विविद मलंद । नल नील गद । अंगद केसरी । बिकटास्य ॥ ४२४॥दधिमुख आणि । निशठ नि शठ । आणि शक्तिशाली । जांबवंत ॥४२५॥सुग्रीवासमान । वाटताती सारे । अगणित सेना । त्यांची आहे ॥४२६॥ वानरांची वृत्ती ।  जात्या खोडसाळ । तशात प्रेरणा । रामकाज ॥४२७॥सागरजलाची । करू आम्ही वाफ । किंवा पर्वतचि । टाकूं त्यात ॥४२८॥रावणाची लंका । उध्वस्त करूनी । सोडवून आणू । सीतामाई ॥४२९॥ऐसेच म्हणत । आहेत ते सारे । वृथा अभिमान । नाही त्यात ॥४३०॥परि विभीषण । यानी दिला सल्ला । त्यानुसार पूजा । सागराची ॥४३१॥आहे चाललेली । कोणत्याही क्षणी । होईल प्रसन्न । सागरही ॥४३२॥शुकाने दिलेला । वृत्तांत ऐकूनी । रावणास हंसूं । आवरेना ॥४३३॥समुद्र लंघणे । ज्याना नाही ठावे । समुद्राची पूजा । करतात ॥४३४॥विभीषण तरी । जात्या नेभळट । त्याचा म्हणे सल्ला । विचारला ॥४३५॥सांगा त्याना आता । तिथेच रहावे । सीता आहे इथे । सुखरूप ॥४३६॥रावण हंसत । असता शुकाने । पुढ्यात धरले । भुर्जापत्र ॥४३७॥डाव्या हातानेच । घेऊनीया आज्ञा । रावणाने केली । अमात्याना ॥४३८॥वाचा कोणी काय । सन्देश धाडीला । म्हणतात काय । सन्देशात ॥४३९॥लक्ष्मणाने होते । लिहिले रावणा । राक्षस जातीच्या । विनाशास ॥४४०॥कारण स्वतःच । नको तू होऊस । शरण तू येई । रामपदी ॥४४१॥ऐकून रावण । मनी बिथरला । आणून आवेश । गरजला ॥४४२॥सागर किनारी । स्वतः अडलेले । आम्ही तरी मुक्त । जातो येतो ॥४४३॥स्वतःची मर्यादा । ध्यानी न घेताच । रावणास धाक । दाखवीतो ॥४४४॥आणि कां रे शुका । तिकडे जाऊन । तूही मतिभ्रष्ट । जाहला का ॥४४५॥शत्रूसैन्याचीच । स्तुति सांगतोस । त्यासाठी तुजला । धाडीले कां ॥४४६॥ऐसे म्हणूनीया । रावणाने दिली । शुकास जोराने । थोबाडीत ॥४४७॥तेव्हा शुक मान । खाली घालूनीया । निघाला तो आला । रामपदी ॥४४८॥शुक तरी होता । खरा एक मुनी । अगस्तीनी शाप । होता दिला ॥४४९॥म्हणूनी राक्षस । कुळात राहीला । आता उद्धाराची । वेळ आली ॥४५०॥रामानी ठेवीता । हात डोक्यावर । ऋषित्व पुनश्च । सिद्ध झाले ॥४५१॥वंदूनी रामांचे । चरण शतधा । शुकमुनी गेले । निजाश्रमी ॥४५२॥(२१)तीन दिन झाले । अजूनी सागरा । पूजा नाही काय । राज येत ॥४५३॥रामानी म्हटले । लक्ष्मणास आण । बाण नि धनुष्य । आता माझे ॥४५४॥गर्विष्ठ दिसते । हें तो जलतत्त्व । अग्न्यस्त्र पाहीजे । ह्यास आता ॥४५५॥धनुष्यास बाण । लावूनी रामानी । अग्न्यस्त्राचा मंत्र । सुरूं केला ॥४५६॥जलचर सारे । अस्वस्थ जाहले । कितीकांचे प्राण । कासावीस ॥४५७॥झालेसे पाहून । सागर जाहला । भ्रम झटकूनी । सविनय ॥४५८॥दाखल जाहला । ब्राम्हण वेषात । हात जोडूनीया । प्रभूंपुढे ॥४५९॥क्षमा मागीतली । प्रभूंच्या पूजेचा । आदर न केला । त्याचेसाठी ॥४६०॥म्हणतो प्रभूना । कृपाळू होऊन । वाचवा येथील । जलसृष्टी ॥४६१॥प्रभूनी म्हटले । ठीक आता सांग । येथून लंकेस । जावे कैसे ॥४६२॥सागर बोलला । आपुल्या सैन्यात । नल आणि नील । दोघे बन्धू ॥४६३॥आहेत दोघाना । लहानपणीच । मुनीनी दिलेले । वरदान ॥४६४॥पर्वतास जरी । त्यांचा हस्तस्पर्श । झाल्यास सागरी । तरतील ॥४६५॥सेतू बांधण्याची । त्याना आज्ञा द्यावी । मीही काही भार । उचलेन ॥ ४६६॥वंदन करूनी । प्रभूंचे चरण । सागर सागरी । निवर्तला ॥४६७॥(२२)कैसा झाला सेतू । कैसे गेले सैन्य । लंकेस कैसेनी । झाले युद्ध ॥४६८॥तें सारें पहावे । पुढील काण्डात । सुन्दरकाण्ड हें । सिद्ध झाले ॥४६९॥प्रभूंच्या कृपेने । कैसे मारुतीने । भयभीत केले । रावणास ॥४७०॥सीतामाईचीही । भेट जाहल्याने । सफल जाहले । सारे कार्य ॥४७१॥त्यांच्याच कृपेने । अभंगरचना । जमली श्रीपाद । अभ्यंकरा ॥४७२॥सर्वानाच होवो । मनोकामनांची । पूर्ती श्रीरामांच्या । प्रसादाने ॥४७३॥सुन्दरकाण्डाच्या । वाचकाना सदा । श्रीरामभक्तीची । आस राहो ॥४७४॥॥ श्रीरामचंद्रार्पणमस्तु ॥
Categories: Learning Sanskrit

शेगांवस्थित श्रीगजाननमहाराजांच्या पोथीचा सारांश अभंगवृत्तात

Fri, 08/18/2017 - 12:56
|| ॐ श्रीगणेशाय नमः |||| श्रीशेगांवस्थिताय श्रीगजाननमहाराजाय नमः ||
अभंगवृत्तात रचयिता - श्रीपाद लक्ष्मण अभ्यंकर  






अध्यायक्रमांक  येथील पदें      गजानन-विजयमध्ये ओव्या                                  १ ………. २० ……………..१४६                                 २ ………. ४२ ……………..१४८                                 ३ ………. ३९ ……………..१५२                                 ४ ………. ५० ……………..१५५                                 ५ ………. ४८ ……………..१५४                                 ६ ………. ३१ ……………..१४५                                 ७ ………. ३० ……………..१५१                                 ८ ………. ४८ ……………..१५५                                 ९ ………. ५० ……………..१५४                               १० ………. ५२ ……………..१७१                               ११ ………. ५७ ……………..१९३                               १२ ………. ४६ ……………..१५१                               १३ ………. ४९ ……………..१७९                               १४ ………. ४३ ……………..१५२                               १५ ………. २८ ……………..१४१                               १६ ………. ३२ ……………..१५०                               १७ ………. ४७ ……………..१५९                               १८ ………. ४४ ……………..२०२                               १९ ………. ६८ ……………..३४९                               २० ………. ५१ ……………..२०९                               २१ ………. २७ ……………..२५३                           एकूण ………. ९०७ …………….३६६९
 || ॐ श्रीगणेशाय नमः |||| श्रीशेगांवस्थिताय श्रीगजाननमहाराजाय नमः ||
मंगलाचरण तथा प्रस्तावना
नमन गणेशा । नमो गजानना । अवतार नाना । भक्तांसाठी ॥१॥श्रीक्षेत्र शेगांवी । अज्ञेय प्रकट । जनें संबोधीलें । गजानन ॥२॥दासगणूजीनी । विजय ग्रंथात । चरित्रमहात्म्य । रचियेले ॥३॥कितीक भाविक । पोथी-पारायण । आपुल्या नेमाने । करतात ॥४॥नऊशे पदांत । इथे सामावले । सारे एकवीस । अध्याय की ॥५॥ऐशा रचियेल्या । सारांशाने पहा । पारायण होते । दीड तासी ॥६॥अभंगवृत्तात । सद्गुरुकृपेने । रचिले श्रीपाद । अभ्यंकरे ॥७॥अभंग वृत्त हें | सरल रसाळ | भक्तिभवाचीही हीच रीत ॥८॥भाविकांनी घ्यावा । आनंद भक्तीचा । मंगल लाभावे । सकळांना ॥९॥
अध्याय १नमो गजानना । आपल्या कृपेने । आरंभ पहिल्या । अध्यायास ॥१॥
शके अठराशे । माघमासी तिथी । वद्यसप्तमीची । होती पहा ॥२॥शेगांवी मठांत । भोजने घालती । देवीदासराव । पातुर्कर ॥३॥उष्ट्या पत्रावळी । दारी पडलेल्या । चाटूनी पुसतो । अवलिया ॥४॥पाहती तें चित्र । बंकटलाल नि । मित्र दामोदर । कुळकर्णी ॥५॥
प्रेरणा जाहली । बंकटलालास । हा तरी महात्मा । आहे कुणी ।।६।।तजवीज केली । बंकटलालाने । सुग्रास भोजन । खाववीले ॥७॥
अज्ञाताजवळी । होता कमंडलू । अग्रवाल करी । विनवणी ॥८॥पाणी मी आणीतो । जरा धीर व्हावा । उत्तरले काय । महाराज ॥९॥
भुवनी भरले । परब्रम्ह तरी । भेद न कांहीच । मजलागी ॥१०॥
अन्न पोटी गेले । पाणी तेंही प्यावे । ऐसी रीत जनी । आहे खरी ॥११॥तुम्हासही जरी । येणे वाटे तुष्टी । आणावे उदक । बोललेले ॥१२॥
परत येईतो । आडाचे ओहोळी । गढूळच पाणी । कां हो प्याले ॥१३॥
ब्रम्हाने व्यापीली । सारीच भुवने । गढूळ निर्मळ । भेद कैसा ॥१४॥पाणी तरी ब्रम्ह । मलीनता ब्रम्ह । पिणाराही ब्रम्ह । ब्रम्ह सारे ॥१५॥
ईश्वराची लीला । आहे अनिर्वाच्य । श्रुतीही म्हणती । नेति नेति ॥१६॥सत्य टाकूनीया । व्यवहार मात्र । भरला तुमचे । मनात ना ॥१७॥जरा कांही आणा । मनात विचार । प्रारंभ जगाचा । कोठून गा ॥१८॥
पाया पडावया । दोघेही वांकले । परि क्षणी होते । दूर गेले ॥१९॥
नमो गजानना । अध्याय पहिला । मनी दृढ होवो । प्रार्थना गा ॥२०॥
अध्याय २नमो गजानना । आपल्या कृपेने । आरंभ दुसऱ्या । अध्यायास ॥१॥
कोठे आढळेना । विरह यातना । उत्कंठा दर्शना । बंकटाला ॥२॥शेजारी रामजी । पंत देशमुख । त्यांना सांगीतली । मनःस्थिती ॥३॥पूर्व सुकृताने । दर्शन जाहले । पुन्हाही घडेल । धीर धरी ॥४॥
मंदीरी कीर्तन । गोविन्दबुवांचे । टाकळीकरांचे । रंगलेले ॥५॥बंकटाचा मित्र । पीतांबर शिंपी । सवें आला होता । कीर्तनाला ॥६॥
देवळाचे मागे । पाराकडे गेली । अचानक दृष्टी । बंकटाची ॥७॥पाही तो बैसले । महाराज तेथे । गेला लगोलग । त्यांचेकडे ॥८॥स्वामी कांही खाण्या । आणावें कां आजि । तुजला वाटते । तरी आण ॥९॥माळीणीकडून । भाकर पिठले । आणूनीया दिले । आनंदाने ॥१०॥
पीतांबर गेला । तुंबा घेऊनीया । पाणी आणावया । ओहोळासी ॥११॥तुंब्यामध्ये पाणी । भरते निर्मळ । जरी ओहोळाचे । गढूळचि ॥१२॥
बंकटलालासी । स्वामीनी म्हटले । भाकरीचे श्रेय । माळीणीचे ॥१३॥तुझी दे सुपारी । स्वामीनी म्हणता । नाणेही बंकट । देऊं गेला ॥१४॥नाणे व्यवहारी । मज नको कांही । तुझ्या भक्तीलागी । भेटलो मी ॥१५॥भाव तव मनी । म्हणूनी भेटलो । लगबगे जावे । कीर्तनास ॥१६॥
भागवतातील । हंसगीताख्यान । पहिला चरण । बुवांमुखें ॥१७॥दुसरा चरण । कोणी बा म्हटला । बुवाना जाहले । आश्चर्यचि ॥१८॥बुवा सांगताती । ऐशा अधिकारी । व्यक्तीस मंडपी । बोलवा हो ॥१९॥स्वामी परि नाही । जागचे हालत । बुवाही लागले । चरणासी ॥२०॥
सर्वव्यापी जरी । ईश्वर म्हणता । आंत कीं बाहेर । बिघडे कां ॥२१॥वाणी नि करणी । ठेवा एकसार । पोटार्थी कीर्तन ॥ करूं नये ॥२२॥
कोठे मी बैसलो । नको विवंचना । आपुली ठेवावी । समदृष्टी ॥२३॥
बुवानी श्रोत्याना । जागवीले तेव्हां । शेगावी हें रत्न । अनमोल ॥२४॥
बंकटलालाने । घरासी जाऊन । पित्यासी आग्रह । धरीयेला ॥२५॥भवानीरामही । करीती संमती । व्यर्थ परि गेले । चार दिन ॥२६॥सूर्यास्ताचे वेळी । भाग्य उजळले । चौकात पावले । महाराज ॥२७॥घरी नेऊनीया । सेवा नि भक्तीचा । योग घडवीला । सर्वानाच ॥२८॥
दुसरे दिवशी । होता सोमवार । सोहळाच झाला । शिवस्नाना ॥२९॥
काकांच्या मुलाच्या । मनी तेव्हां आले । प्रदोषभोजना । आमंत्रिले ॥३०॥दुपारीच अन्न ।  खूप झाले तरी । इच्छाराम वाढी । आग्रहाने ॥३१॥स्वामींचे स्वगत । गणप्या खादाड । समोरील अन्न । टाकूं नये ॥३२॥
परि जेव्हा झाला । खूपच आग्रह । वमन जाहले । भडभडा ॥३३॥
धर्माचाही पहा । नको अतिरेक । प्रादुर्भाव होतो । अधर्माचा ॥३४॥
लोकांसी जाहला । तेणे पश्चात्ताप । जागा साफ केली । पुनःपुन्हा ॥३५॥स्वामीना आसनी । बसवूनी मग । सोहळा जाहला । दर्शनाचा ॥३६॥दिंड्या दोन आल्या । भजन करीत । गजरही चाले । विठ्ठलाचा ॥३७॥महाराजांची तो । वेगळीच धुन । गण गण् गणात । बोते ऐसी ॥३८॥लोकाना वाटले । ॐ गं गणपतये । मंत्र तो प्रसिद्ध । म्हणतात ॥३९॥तेव्हापासूनीया । गजानन नाम । लोकानी ठेवीले । स्वामीजींचे ॥४०॥निरिच्छ आणीक । मुक्त साधू जरि । बंकटाचा स्वामी । भक्ताधीन ॥४१॥नमो गजानना । अध्याय दुसरा । मनी दृढ व्हावा । प्रार्थना गा ॥४२॥
अध्याय ३नमो गजानना । आपल्या कृपेने । आरंभ तिसऱ्या । अध्यायास ॥१॥
आर्त लोक येती । दर्शनास रोज । एके दिनी आला । परदेशी ॥२॥मृगाजिनधारी । कासेस लंगोटी । डोक्यास फडके । ऐसा कोणी ॥३॥जवळील लोकां । स्वामीनी म्हटलें । काशीहूनी आला । कोण पहा ॥४॥झोळीमध्ये बुवा । लपवीतो बुट्टी । काढ ती बाहेरी । झडकरी ॥५॥गोसाव्याने दिली । चिलीम भरून । त्यागावी म्हणून । प्रिय वस्तू ॥६॥गोसाव्याचे झाले । नवस फेडणे । गांजाची पडली । प्रथा परि ॥७॥
अंजनीमातेच्या । इच्छेपोटी शंभू । वानररूपे ना । वावरला ॥८॥विरागी योग्यास । व्यसन कां होते । ममत्वे ना लिंपे । एक वस्तू ॥९॥कधी वेदोच्चार । कधी मौनव्रत । "गण गण् गणात । बोते" मग्न ॥१०॥कधी पिशापरी । संचरण कधी । जागीच मुकाट । बसलेले ॥११॥
नामे जानराव । देशमुख होते । व्याधिग्रस्त तेणे । त्रस्त अति ॥१२॥वैद्यांचे आणीक । हकीमांचे सारे । उपाय जाहले । अगतिक ॥१३॥आप्तासी वैद्यानी । म्हटले वाटते । कांबळ्यावरती । घेण्या वेळ ॥१४॥कोणी इतुक्यात । केलीसे सूचना । स्वामींचे चरण । धरावे ना ॥१५॥शरण जाण्याने । संकट टळेल । देशमुखप्राण । वांचतील ॥१६॥एक आप्त आले । भवानीरामांकडे । तीर्थालागी हेतू । निवेदिला ॥१७॥आणलेल्या पात्री । पाण्यात पायाचे । अंगुष्ठ लावीले । तीर्थ होण्या ॥१८॥स्वामीनीही दिली । संमती मानेने । नेऊनी प्राशीले । जानरावा ॥१९॥थांबली घशाची । घर्घर लगेच । व्याधीस उतार । होत गेला ॥२०॥एकाच सप्ताही । आरोग्य जाहले । सर्वश्रुत झाला । चमत्कार ॥२१॥कृतज्ञ होऊनी । जानरावे मग । भंडा-याचा घाट । घातला की ॥२२॥
महाराजा तेव्हा । मनी काय आले । लोक-उपद्रव । वाढेल ना ॥२३॥
जनसमुदायी । ढोंगी भक्त एक । स्वामींचा लाडका । म्हणवीता ॥२४॥स्वामींसी प्रसाद । म्हणूनी मिठाई । मागे लोकांकडे । त्रास फार ॥२५॥स्वामींच्या सेवेचा । मक्ता जणूं ह्याचा । मिरवे लोकांत । ऐशापरी ॥२६॥जातीचा तो माळी । नांवाचा विठोबा । स्वामींशी सलगी । दावी लोकां ॥२७॥एके दिनी काय । घडली हो गोष्ट । परगांवीचे जे । भक्त होते ॥२८॥त्याना आतुरता । परतण्या होती । स्वामी परि तेव्हां । निद्रिस्त कीं ॥२९॥विठोबासी लोक । करीती विनंति । दर्शनाची सोय । कांही काढा ॥३०॥स्वामींचे खांद्यास । लावूनीया हात । उठवाया धार्ष्ट्य । केले त्याने ॥३१॥दर्शन घेऊनी । जन जैसे गेले । विठोबावरती । कडाडले ॥३२॥विसरलासी कां । आपुली पायरी । उपद्रव मज । करीसी तुं ॥३३॥तुवां भलताच । व्यापार कां ऐसा । माझे दर्शनाचा । चालवीला ॥३४॥काठीचे प्रहार । खाऊनी विठोबा । पळाला करीत । हायहाय ॥३५॥
दैवे लाभलेली । संतांची संगती । हीनशा स्वार्थाने । गमावली ॥३६॥संत कनवाळू । उदार प्रेमळ । दुष्टास देतील । दंड परि ॥३७॥संतांचे सन्निध । महंती करणें । सावधपणाचे । काम जाणा ॥३८॥नमो गजानना । अध्याय तिसरा । मनी दृढ व्हावा । प्रार्थना गा ॥३९॥
अध्याय ४नमो गजानना । आपल्या कृपेने । आरंभ चवथ्या । अध्यायास ॥१॥
अक्षय्य तृतीया । दिवशी व-हाडी । पितृश्राद्ध नेमे । करतात ॥२॥सकाळी सकाळी । स्वामीनी म्हटले । मुलाना चिलीम । भरूनी द्या ॥३॥मुलानी उत्साहे । भरली चिलीम । शिलगाया हवा । विस्तव ना ॥४॥चूली पेटवाया । होता अवकाश । विस्तव कोठून । मिळेल गा ॥५॥बंकटलालाने । सोनाराकडून । विस्तव आणण्या । धाडीयेले ॥६॥मुहूर्ताचे दिनी । कोणीही मागता । विस्तव देणेचे । होणे नाही ॥७॥मुले विनवीती । कोणतीही वस्तू । साधूसी नकारूं । नये जाण ॥८॥जालंधरनाथांचा । देऊनी हवाला । पुनश्च नकारे । जानकीराम ॥९॥म्हणे खरा साधू । निर्माण करीतो । कोणतीही वस्तू । योगबळे ॥१०॥तुम्ही सारी पोरे । बंकटलालही । वेड्याचे नादात । गुंतले कीं ॥११॥हिरमुसलेली । पोरे परतली । स्वामी हांक देती । बंकटाला ॥१२॥नुसतीच काडी । धरी चिलीमीस । कोरडा झुरका । स्वामी घेती ॥१३॥जणूं समर्थानी । अग्निदेवा आज्ञा । केली प्रकटण्या । झुरक्याने ॥१४॥निर्ज्योत काडीने । पेटली चिलीम । टाळ्या वाजवीती । पोरे सारी ॥१५॥
सोनाराचे घरी । पंगत बैसली । मानाचा पदार्थ । चिंचवण ॥१६॥परि चिंचवणी । कीड पडलेली । पाहूनी पंगत । बिघडली ॥१७॥जानकीरामाला । झाली उपरती । साधूच्या निंदेने । ऐसे झाले ॥१८॥बंकटलालासी । केली विनवणी । साधूची मागण्या । माफी आलो ॥१९॥बंकटलालाची । वेगळीच शंका । चिंचच पहावी । तपासून ॥२०॥चिंच तरी होती । सारी साफ स्वच्छ । कीड काय टिके । शिजताना ॥२१॥जानकीरामाने । स्वामींचे चरणी । क्षमा मागीतली । काकुळती ॥२२॥स्वामीनी म्हटले । चिंचवण तुझे । पाही निरखून । चांगलेच ॥२३॥वृत्त पसरले । सा-या गांवामाजी । महती दानाची । साध्या सुद्धा ॥२४॥
चंदू मकीनास । दिला अनुभव । आणीक आगळा । ज्येष्ठ मासी ॥२५॥लोकानी आणीले । आंबे जरी खूप । स्वामींचा आग्रह । चंदूलागी ॥२६॥अजून शिल्लक । आहेत पहावे । तुझ्या घरी दोन । कानवले ॥२७॥चंदूच्या पत्नीस । वाटले आश्चर्य । खापराच्या तळी । दोन बाकी ॥२८॥कैसेनी जाहले । अन्नब्रम्हालागी । एक मासावरी । दुर्लक्ष गा ॥२९॥
चिंचोली गांवीचा । म्हातारा माधव । कुळकर्णी आला । दीनवाणा ॥३०॥तारुण्यात केला । उधळेपणा ना । आता न उरला । वाली कोणी ॥३१॥उपाशी राहोनी । मुखे नाम घेई । स्वामी बोललेसे । परखड ॥३२॥कर्म न भोगीता । हट्ट करूनी कां । ऐसा मोक्ष येतो । आपसुक ॥३३॥स्वामीनी घेतले । जामदग्न्यरूप । बोबडी वळली । माधवाची ॥३४॥स्वामीनी म्हटले । तुवां केली पापें । काळ कीं भक्षील । याचपरी ॥३५॥सम्पूर्ण शरण । माधव विनवी । नका मज धाडूं । नरकाला ॥३६॥उद्धार करावा । अनंत सामर्थ्य । आहे आपणाचे । कृपा करा ॥३७॥खोदखोदूनीया । स्वामीनी पुसले । माग काय हवे । देईन गा ॥३८॥माधव म्हणतो । आणखी जीवित । आता नको कांही । द्यावी मुक्ति ॥३९॥पाहूनी तयाचे । मनीचा निर्धार । तथास्तु म्हटला । आशिर्वाद ॥४०॥म्हणती तुज ना । आता पुनर्जन्म । वैकुंठगमन । करी आता ॥४१॥
असेंच एकदा । स्वामीनी म्हटलें । वेदपठण तें । व्हावें वाटे ॥४२॥शिष्यांची तो चिंता । योग्य घनपाठी । नसती ब्राम्हण । गावांत कीं ॥४३॥स्वामीनी म्हटले । उद्या नारायण । पाठवील विप्र । सज्ज व्हावे ॥४४॥दुसरे दिवशी । दोन प्रहरासी । आले खरोखरी । विप्र पहा ॥४५॥स्वामींच्या इशारें । शास्त्रशुद्ध मंत्रे । वसंतपूजन । सजलें कीं ॥४६॥लोकांनी दक्षिणा । होती आज्ञेपरी । शंभर रुपये । जमवीली ॥४७॥अभ्यागत विप्र । जाहले संतुष्ट । आनंदीआनंद । सर्व लोकां ॥४८॥नेम जाहलासे । वसंतपंचमी । साजरी करावी । वेदमंत्रें ॥४९॥
नमो गजानना । चतुर्थ अध्याय । मनी दृढ व्हावा । प्रार्थना गा ॥५०॥
अध्याय ५नमो गजानना । आपल्या कृपेने । आरंभ पाचव्या । अध्यायास ॥१॥ 
जनसंपर्काने । उद्विग्न होऊन । निघूनीया जाती । रानीवनी ॥२॥असेच एकदा । गेले पिंपळगांवी । ध्यान लावीयेले । शिवालयी ॥३॥
गुराखी पोराना । झालें कुतूहल । समोर बैसोनी । न्याहाळती ॥४॥तर्क सुरूं झाले । जिवंत कीं मृत । भूत कीं महात्मा । कैसी स्थिति ॥५॥कोण्या भाबड्याने । हार चढवीला । रानटी फुलांचा । फुलें डोई ॥६॥कांदाभाकरीचा । ठेऊनी नैवेद्य । भजन बेसूर । आळवीले ॥७॥
विदेही आत्म्याच्या । शरीरास नोहे । कांही संवेदना । कसलीही ॥८॥
साय़ंकाळ होतां । घरी गेल्यावर । वार्ता निवेदिली । थोरांलागी ॥९॥भल्या पहाटेस । मंडळी पाहती । "जैसे थे"च होते । सारे कांही ॥१०॥पालखी आणोनी । स्वामी बैसवीला । वाजतगाजत । गांवी आले ॥११॥मारुती मंदीरी । सूर्यास्तापर्यन्त । किती काय केले । उपचार ॥१२॥कुणास प्रेरणा । करूं उपोषण । नेत्र उघडले । स्वेच्छेनेच ॥१३॥स्वामींची जागृती । पाहूनी लोकांत । स्पर्धा उसळली । पूजनास ॥१४॥
बाजारहाटासी । शेगांवी जे गेले । कौतुक बोलले । येथील ते ॥१५॥शेगांवाप्रमाणें । पिंपळगांवीही । लाधलासे भाग्यें । एक यती ॥१६॥
बंकटलालासी । वृत्त तें कळतां । आला लगबग । सपत्निक ॥१७॥नाना प्रकारानी । केली आळवणी । आत्महत्येचाही । धाक दिला ॥१८॥पिंपळगांवीच्या । जना आश्वासन । बंकटलालाने । आणि दिले ॥१९॥विरही न व्हावे । कधीही यावें की । आपुल्याच घरी । निःसंकोच ॥२०॥
वाटेत थट्टेने । बंकटलालासी । स्वामी सांगताती । मर्म कांही ॥२१॥तुवां निजगृही । लक्ष्मी जेर केली । पाहूनी वाटते । भय मज ॥२२॥मीही बंदिवान । होईन वाटले । संधी साधूनीया । निसटलो ॥२३॥
बंकटलालही । हजरजबाबी । तत्पर उत्तर । बोललासे ॥२४॥लक्ष्मीस ना तमा । कुलुपाची कांही । आपुलेच पायी । स्थिरावली ॥२५॥गप्पागोष्टीसंगे । पोचले शेगांवी । मुक्काम जाहला । कांही दिस ॥२६॥
निघाले पुनश्च । कोणा न कळत । आडगांवा जाण्या । व-हाडात ॥२७॥कडक उन्हाळा । भाजतो शरीर । घशास कोरड । घामेघूम ॥२८॥अकोल्याशेजारी । शेतात भास्कर । नकार तो देई । पाण्यासही ॥२९॥पाटलाने केली । निंदाही आणिक । तूं तो न दुबळा । भिक्षा कां रे ॥३०॥दुर्लक्षूनी बोल । विहीर दिसता । पाय वळवीले । तेथे जाण्या ॥३१॥भास्कराची हांक । विहीर ती शुष्क । पाणी नाही कोठे । कोसभर ॥३२॥स्वामी उत्तरले । दशा ही तुमची । पाहूनी प्रार्थना । मनी येते ॥३३॥कूप जलयुक्त । करण्या देवास । करून पाहीन । आळवणी ॥३४॥स्वामींचे ते बोल । ऐकून पाटला । वाटले कौतुक । भिका-याचे ॥३५॥ध्यान लावूनीया । स्वामीनी आरंभ । केला आळवणी । करण्यास ॥३६॥दाखले मांडले । पुराणांतरीचे । गोवर्धन आणि । प्रल्हादाचे ॥३७॥प्रसन्न होई गा । आपा नारायणा । पत्थरी पाझर । फुटो आता ॥३८॥चालली प्रार्थना । तोंवर कूपात । जळ ऐसे आले । ओसंडले ॥३९॥तेव्हां शांत होत । निःशब्द होवोन । स्वामीनी नयन । उघडले ॥४०॥घेऊनी ओंजळी । तृषा शांत केली । भास्कर पाहतो । अचंभित ॥४१॥चरण धरूनी । क्षमापन मागे । निंदा केली त्याची । लाज मनी ॥४२॥जैसीही स्फुरली । उपरती स्तुति । बोलत राहीला । चरणासी ॥४३॥नको हा संसार । म्हणतां स्वामीनी । म्हटले विचार । पुन्हा कर ॥४४॥संसार त्यागूनी । राहणे ना सोपे । कुंपणापल्याड । रान मोही ॥४५॥ओसाड प्रदेशी । कूप ओसंडला । वार्ता पसरली । वा-यासंगे ॥४६॥तृषा शमवीली । कितीक लोकांची । चमत्कारें कृपा । सर्व जनां ॥४७॥
नमो गजानना । पाचवा अध्याय । मनी दृढ व्हावा । प्रार्थना गा ॥४८॥
अध्याय ६नमो गजानना । आपल्या कृपेने । आरंभ सहाव्या । अध्यायास ॥१॥
बंकटलालाच्या । मित्रानी एकदा । कणसे पार्टीचा । बेत केला ॥२॥बंकटलालाचे । मळ्यावर सारी । तयारी जाहली । व्यवस्थित ॥३॥भक्ताना वाटले । स्वामीही सांगाती । आल्यास अलभ्य । लाभ खरा ॥४॥आगट्या पेटता । धूर जो उठला । भिडला कोठल्या । मोहोळाला ॥५॥माशा घोंघावत । येतां पळापळ । कणसें टाकूनी । गेली सारी ॥६॥स्वामी ते राहीले । झाडाचे खालीच । पाहती मजेने । पळापळ ॥७॥
बंकटलालाला । झाली हळहळ । फुकटचा त्रास । स्वामीना कीं ॥८॥एकाएकी माशा । दिसेनाशा झाल्या । स्वामींच्या आज्ञेने । गेल्या काय ॥९॥
सा-या अंगावर । पाहूनीया गांधी । बंकट विषण्ण । अति झाला ॥१०॥स्वामी ते आनंदी । म्हणती मी ब्रम्ह । माशा त्याही ब्रम्ह । दुःख कैसे ॥११॥
डंख बोचलेले । काढाया सोनारा । बोलूनी आणले । बंकटाने ॥१२॥योगयुक्तीने कां । देह फुलवीला । नांग्या काढण्यास । सोपे झाले ॥१३॥
नंतर लोकांनी । कणसें भाजूनी । सहल आनंदें । आटोपली ॥१४॥
असेच एकदा । स्वामी गेले वनी । अकोटाजवळी । मित्रभेटी ॥१५॥नृसिंहस्वामींचे । भेटीने जाहला । वार्तालापें मोद । परस्परां ॥१६॥
कुणकुण काय । गांवात लागली । वनाकडे रीघ । पहाटेच ॥१७॥परि स्वामी गेले । निघून तेथून । दर्यापुरापाशी । शिवर्गांवी ॥१८॥
येई तेथे एक । चंद्रभागेतीरी । व्रजभूषणसा । सूर्यभक्त ॥१९॥नित्यनेमे अर्घ्य । देण्यास येतसे । प्रभाती पंडित । नदीकांठी ॥२०॥आजही येऊन । समोर पाहतां । वाळवंटी तेज । अलौकिक ॥२१॥रविराज स्वतः । आपलेकरीता । आले ऐसे झाले । पंडिताना ॥२२॥स्वामींचेच पायी । अर्घ्यजल दिले । नमस्कार बारा । वाहीयेले ॥२३॥आशीष देऊनी । प्रेमाने तयास । सशिष्य शेगांवी । परतले ॥२४॥
शिवगांवाचेच । शेगांव हें नांव । शिवाचे स्वरूप । हनुमंत ॥२५॥
मारुती मंदीरी । श्रावणमासात । उत्सवाची रीत । दरवर्षी ॥२६॥बंकटलालासी । स्वामीनी म्हटलें । मंदीरी राहीन । इतःपर ॥२७॥यतीस ना योग्य । घरांत राहणें । मंदीर तें योग्य । भ्रमण वा ॥२८॥प्रसंगविशेषी । बोलावशील तूं । येईन ती चिंता । नको धरूं ॥२९॥
भास्कर पाटील । मारुती मंदीरी । येऊन राहीला । सेवेकरी ॥३०॥
नमो गजानना । सहावा अध्याय । मनी दृढ व्हावा । प्रार्थना गा ॥३१॥
अध्याय ७नमो गजानना । आपल्या कृपेने । आरंभ सातव्या । अध्यायास ॥१॥  
पाटलाची पोरे । उद्दाम उर्मट । मुक्काम हलवा । धाक देती ॥२॥भास्कर पाटील । जाहले अस्वस्थ । स्वामीनीच त्यांना । समजावीले ॥३॥पोरकटपणा । केवळ पोरांचा । थोरांचे कर्तव्य । क्षमापन ॥४॥
पोरांचा म्होरक्या । हरी पाटील तो । म्हणे चल ऊठ । करूं कुस्ती ॥५॥स्वामीही लगेच । करूनीया मान्य । गेले तयासंगे । तालमीस ॥६॥हौद्याचे जवळी । बैठक मारूनी । हरीस म्हटले । उठव की ॥७॥हालता हालेना । देह तसूभर । हरी तो जाहला । घामाघूम ॥८॥जडत्व सिद्धीचा । प्रत्यय पाहून । स्वामींची महत्ता । उमगला ॥९॥शरणागत त्या । हरी पाटलाला । स्वामीनी दिधला । उपदेश ॥१०॥तरुण जमवा । वाढवा तयांची । शरीरसंपदा । योग्यकामी ॥११॥बळ मेळवोनी । गांवाचे रक्षण । करीतां समाज । मानेल कीं ॥१२॥
हरीस पटला । लोकां सांगूं गेला । तरी लोक ढोंग । म्हणताती ॥१३॥आपुल्या प्रकारें । आम्ही ठाव घेऊं । मनी ठरवीती । दुष्ट बेत ॥१४॥इक्षुदंड हाती । घेऊनी पातले । स्वामीना घेरूनी । बोललेनी ॥१५॥कसोटी कराया । ऊसानी मारतां । पाहूं वळ कैसे । उठतील ॥१६॥फुकाचे ना बोल । खरोखरी मार । देण्या सुरवात । त्यानी केली ॥१७॥आधी होता जोर । सपासप मार । जणूं तालबद्ध । खूप झाला ॥१८॥ऊंसही तुटले । हातही थकले । वळ ना उठला । एक अंगी ॥१९॥उलटे स्वामीनी । पोराना म्हटलें । श्रम खूप झाले । रस पिऊं ॥२०॥केवळ हातानी । ऊंस पिळूनीया । खरोखरी रस । पाजीयेला ॥२१॥खजील पोरानी । पाया पडूनीया । क्षमा मागीतली । कळवळे ॥२२॥
खंडू पाटलाला । वुत्तांत कळला । तरीही तो बोले । गण्या गजा ॥२३॥म्हातारा कुकाजी । खंडूस सुचवी । मूलबाळ माग । साधूकडे ॥२४॥स्वामींचे चरणी । लवून खंडोबा । संततीची कृपा । करा मज ॥२५॥स्वामीनी म्हटले । देवाघरी उणे । नाही एक शर्त । मात्र आहे ॥२६॥मुलाचे त्या नांव । ठेवावे भिकाजी । आम्रसभोजन । द्यावे द्विजा ॥२७॥एकाच वर्षाने । पुत्रलाभ झाला । अन्नदान केले । जैसी आज्ञा ॥२८॥संतति संपत्ती । पाटला पावली । पाहून मत्सर । देशमुखा ॥२९॥ 
नमो गजानना । सातवा अध्याय । मनी दृढ व्हावा । प्रार्थना गा ॥३०॥
अध्याय ८नमो गजानना । आपल्या कृपेने । आरंभ आठव्या । अध्यायास ॥१॥ 
खंडू हांक देई । म-या महारास । टप्पा भरायला । पाठवाया ॥२॥तुमचे मी काम । नाही करणार । देशमुखांचाच । सेवक मी ॥३॥फालतु सेवक । काम नाकारतो । भाषाही तयाची । कायद्याची ॥४॥देशमुखपद । पाटला वरिष्ठ । ऐसाही प्रवाद । बोलतो कीं ॥५॥समज हे सारे । उद्धटपणाही । वाटे फूस देतो । देशमुख ॥६॥उद्दाम उत्तर । म-याचे ऐकून । संताप चढला । पाटलाला ॥७॥रागाचे भरात । काठीचा प्रहार । पाटलानी केला । म-यावर ॥८॥वर्मी कां लागले । बेशुद्ध होऊन । जागीच आडवा । म-या झाला ॥९॥
बातमी पोचली । देशमुखा कानी । तत्काळ म-यास । नेले त्यानी ॥१०॥सरकार दर्बारी । तक्रार नोंदेन । धाकही बोलले । जातां जातां ॥११॥तेणे हातपाय । खंडूचे गळाले । आगळीक तरी । झाली होती ॥१२॥बंधू अकोल्यास । श्रेष्ठ हुद्यावर । वशिल्याने अब्रू । वांचेल कां ॥१३॥महाराजांकडे । सांकडे घालाया । खंडू आला केला । दंडवत ॥१४॥स्वामीनी तयास । अभयवचन । दिलें तें सांत्वन । सत्य झालें ॥१५॥खंडूने स्वामीना । नेऊनी स्वगृही । सेवाभक्ती खूप । रुजूं केली ॥१६॥
तिथे असताना । तेलंगणाहून । भिक्षार्थी ब्राम्हण । कोणी आले ॥१७॥निद्रिस्त स्वामीना । उठावया वेद । मंत्र पदक्रम । म्हणूं गेले ॥१८॥स्वरप्रमाद कीं । खटकतां स्वामी । उठले ब्राम्हणां । हटकले ॥१९॥तीच सूक्ते पुन्हा । स्वामीनी बिनचूक । म्हणून दावीली । ब्राम्हणाना ॥२०॥स्वामीनी पुसीले । वेदमंत्र काय । तुम्ही पोटासाठी । अभ्यासीले ॥२१॥वेदविद्या ती तो । मोक्षासाठी खरी । फसवूं नका हो । भाविकांना ॥२२॥क्षमायाचना ते । करीती ब्राम्हण । रुपया दक्षिणा । देववीली ॥२३॥
स्वामी कंटाळले । गांवात रहाण्या । मळ्यामध्ये गेले । कृष्णाजीच्या ॥२४॥ब्रम्हगिरी आणि । शिष्य कांही त्यांचे । आले अभ्यागत । अचानक ॥२५॥कृष्णाजी पाटलां । म्हणती गोसावी । तीन दिन आम्ही । राहूं येथे ॥२६॥गांजाची आणीक । शिरापुरीचीही । व्यवस्था असावी । सांगीतलें ॥२७॥तुम्ही तरी एक । भ्रमिष्ट पोसला । वेदांत जाणतो । आम्ही पहा ॥२८॥कृष्णाजी पाटील । बोलला विनये । उद्याचे भोजनी । शिरापुरी ॥२९॥आत्ता तरी शक्य । भाक-या केवळ । भूक भागवावी । आज त्यानी ॥३०॥भोजनानंतर । श्रीब्रम्हगिरींचे । प्रवचन व्हावें । नेम तोही ॥३१॥शिष्य ते होतेच । ग्रामस्थही आले । "नैनं छिन्दन्ति" हा । निरूपणा ॥३२॥कोणी कुजबूज । करीत म्हणाले । गीता जगतोसा । योगी इथे ॥३३॥गांजा ओढणा-या । शिष्यानी ऐकली । कुजबूज तेव्हां । रागावले ॥३४॥स्वामी ते बाजूला । पलंगावरीच । चिलीम ओढीत । बसलेले ॥३५॥अचानक तेव्हां । ठिणगी पडून । पलंग पेटला । चहूंबाजू ॥३६॥भास्कर पाटील । स्वामीना विनवी । पलंग सोडून । उठावया ॥३७॥स्वामीनी म्हटले । जरा धीर धरी । आत्म्यासी पावक । जाळेचिना ॥३८॥ब्रम्हगिरीनाही । पलंगावरती । येण्यासी आग्रह । धरीयेला ॥३९॥"नैनं छिन्दन्ति" ह्या । उक्तीचा प्रत्यय । देण्यास आहे ना । नामी संधी ॥४०॥भास्कर पाटील । आणि ब्रम्हगिरी । यांच्यात लागली । खेंचाखेंच ॥४१॥ब्रम्हगिरी करी । गयावया आणि । स्वामींचे पायासी । क्षमा मागे ॥४२॥लोकही करती । स्वामीना आग्रह । पलंग सोडोनी । यावें आतां ॥४३॥स्वामी उतरले । लोकानी तत्काळ । पलंगाची आग । विझवीली ॥४४॥ब्रम्हगिरीलागी । केला उपदेश । आत्मज्ञान नोहे । पोटासाठी ॥४५॥अनुभवाचे जे । तेवढे बोलावे । पांडित्याचा दंभ । कशापायी ॥४६॥ब्रम्हगिरीना तैं । जाहली विरक्ती । रातोरात गेले । एकटेच ॥४७॥
नमो गजानना । आठवा अध्याय । मनी दृढ व्हावा । प्रार्थना गा ॥४८॥
अध्याय ९नमो गजानना । आपल्या कृपेने । आरंभ नवव्या । अध्यायास ॥१॥ 
स्वामी राहती तें । शिवाचे मंदीर । सुबक जाहलें । जीर्णोद्धारें ॥२॥मोटे सावकार । यांनी पैका दिला । मोटे मंदीरसे । नांव झाले ॥३॥एके दिनी तेथे । आले हरिदास । टाकळि गांवीचे । गोविंदबुवा ॥४॥त्यांचा घोडा होता । भारी अवखळ । रात्रीचा दाव्याशी । बांधलेला ॥५॥दावे तोडूनीया । जाईल कीं घोडा । बुवांचे मनास । भारी चिंता ॥६॥अधूनमधून । उठून पाहती । आज तरी घोडा । निवांतसा ॥७॥आश्चर्य वाटले । निरखण्या गेले । घोड्याचे पायाशी । होते कांही ॥८॥कंदील घेऊनी । पाहती तों स्वामी । घोड्याचे पायांत । झोपलेले ॥९॥स्वामी ते निद्रिस्त । तरी "गण् गणात । बोते" ऐसा शब्द । गुंजे कानी ॥१०॥माजोरी तो अश्व । नरम जाहला । स्वामींचे चरणी । बुवा नत ॥११॥
बाळापुराहूनी । आले दोन भक्त । मनांत स्वामीना । गांजा द्यावा ॥१२॥परि दोन वेळां । विस्मरण झाले । तैसेच जाहले । तिस-यांदा ॥१३॥स्वामीनी जाणुन । मनोगत त्यांचे । म्हटले गांवात । जाऊं नका ॥१४॥पुढील खेपेस । विसर न व्हावा । विचारी आचारी । मेळ हवा ॥१५॥दर्शना आणीक । पांच वेळां यावें । सफल होईल । मनोगत ॥१६॥स्वामींचा आदेश । पाळतां फळला । आशीष दोघाना । सुखी झाले ॥१७॥
त्याच बाळापुरी । रामदासी करी । सज्जनगडाची । वारी नेमें ॥१८॥पुतळा भार्याही । संगे वारी करी । माघ वद्य तिथी । प्रतिपदा ॥१९॥वय झाले साठ । अशक्ततेमुळे । समाधीशी केली  विनवणी ॥२०॥येथून पुढती । वारी न झेपेल । समाधीदर्शना । मुकूं आम्ही ॥२१॥क्षमा मागूनीया । झाले निद्राधीन । स्वप्नांत सांत्वन । समर्थांचे ॥२२॥चिंता नको कांहीं । गांवीच करावा । उत्सव वार्षिक । तेंही ठीक ॥२३॥पुढील वर्षीच । माघनवमीस । देईन दर्शन । आश्वासीलें ॥२४॥दृष्टांतानुसार । माघवद्यपक्षी । उत्सवाचा थाट । बाळापुरी ॥२५॥ग्रंथपारायण । दिवसा चालावें । कीर्तन रंगावें । सायंकाळी ॥२६॥रोज दोप्रहरी । ब्राम्हणभोजन । आनंदीआनंद । कार्यक्रमी ॥२७॥नवमीचे दिनी । दोन प्रहरासी । स्वामी तेथे आले । अचानक ॥२८॥संतांचे चरण । पावले पाहून । आनंद मावेना । गगनांत ॥२९॥उत्स्फूर्त उद्घोष । स्वामीनी मांडला । जय जय रघुवीर । समर्थसा ॥३०॥त्याच रात्री स्वप्नी । समर्थ म्हणती । गजानन जाण । मीच आलों ॥३१॥ऐसी जाणूनीया । संता एकात्मता । स्वामीना आग्रह । खूप केला ॥३२॥इथेच रहावे । बाळापुरी आतां । स्वामी आश्वासती । तेव्हां त्यास ॥३३॥येईन मी पुन्हा । कालांतरें जाण । आम्ही ना राहतों । एके जागीं ॥३४॥
नमो गजानना । नववा अध्याय । मनी दृढ व्हावा । प्रार्थना गा ॥५०॥
अध्याय १०नमो गजानना । आपल्या कृपेने । आरंभ दहाव्या । अध्यायास ॥१॥ 
एकदा स्वामींची । अमरावतीस । भिकाजीचे घरी । आली स्वारी ॥२॥नांव आत्माराम । नांवाप्रमाणेच । संतसेवाधर्म । पाळीतसे ॥३॥कितीक ते भक्त । येती भेटावया । गैरसोय मुळी । नाही कोणा ॥४॥कितीकांना वाटे । आपणाकडेही । चरणसेवेचा । योग व्हावा ॥५॥खापर्डे वकील । महान व्यक्तित्व । परि झाले लीन । घरी नेले ॥६॥
गणेश अप्पासा । लिंगायत वाणी । आणि त्याची भार्या । चंद्राबाई ॥७॥यांचेही मनात । आर्तता दाटली । स्वामीना आपुल्या । घरी न्यावे ॥८॥वाण्याचे मनात । भीड तरी होती । गरीबाचे घरी । येतील कां ॥९॥चंद्राबाई म्हणे । पहावे बोलून । असल्यास योग । येतील कीं ॥१०॥भेटीस दोघेही । मिळूनच आली । शब्द अडकला । गळ्यामध्ये ॥११॥स्वामीनीच हात । गणूचा धरीला । किती दूर घर । पुसीयेले ॥१२॥यावेसे वाटते । ऐसेही म्हटले । हर्षभरें गणू । आनंदित ॥१३॥
भिकाजीचा भाचा । बाळाभाऊ नांव । मुंबैहून आला । भक्त झाला ॥१४॥संसाराचा त्याला । वीट मनी आला । स्वामींचे सन्निध । राही सदा ॥१५॥
अमरावती तैं । सोडूनीया स्वामी । परतले पुन्हा । शेगांवास ॥१६॥माटे मंदिराच्या । निकट ओसाड । जागा होती तेथे । बसायाचे ॥१७॥मळ्यांत कां नाही । आतां येत स्वामी । कृष्णाजी पाटला । खंत वाटे ॥१८॥परंतु स्वामीनी । बंकटाकरवी । समज सर्वाना । कांही दिला ॥१९॥स्वामींचा मानस । जाणूनी सर्वानी । मठ एक तिथे । बांधीयेला ॥२०॥
स्वामींच्या सेवेला । बाळाभाऊ नित्य । लोकांत उठला । सल त्याचा ॥२१॥मिठाई मिळते । फुकट खायाला । म्हणूनी कां सेवा । पत्करली ॥२२॥स्वामीनीही त्यास । धाडीले मुंबैस । नोकरीवरती । रुजूं होण्या ॥२३॥बाळाभाऊ परी । देऊनी इस्तिफा । परतुनी आला । शेगांवास ॥२४॥लोकांनी स्वामीना । सुचवीलें तेव्हां । ठिकाणा येईल । मार खाता ॥२५॥स्वामीनीही तेव्हां । बाळास काठीने । झोडतां काठीही । मोडली कीं ॥२६॥स्वामी बोलावूनी । लोकाना म्हणती । पहा खूण कोठे । माराची कां ॥२७॥लोक पाहताती । जवळ येऊन । बाळाभाऊ दंग । आनंदात ॥२८॥एकांतिक भक्ति । पाहूनीया त्याची । वरमले सारे । लोक तेव्हां ॥२९॥
बाळापूर गांवी । सुखलाल सेठ । त्याची गाय द्वाड । मारकुटी ॥३०॥सुखलाला कानी । गोष्ट समजली । टाकळिकरांच्या । घोड्याची ती ॥३१॥बैलगाडीसंगें । गाय ती आणली । गरीब जाहली । स्वामींपुढे ॥३२॥
कारंजा गांवात । लक्ष्मणजी कुडे । उदर व्याधीने । त्रस्त अति ॥३३॥त्याला उचलोनी । लोकांनी आणीला । स्वामींचे दर्शना । संगे पत्नी ॥३४॥कुंकवाची भीक । मागण्यासी तिने । पायासी पदर । पसरला ॥३५॥स्वामी खात होते । एक आंबा तेव्हां । तोच पदरात । टाकीयेला ॥३६॥हाच आंबा देई । खाण्यास पतीला । औषध दुसरे । नको कांही ॥३७॥वैद्य जरी देई । कुपथ्याचा धाक । आदेश पाळीला । निःसंकोच ॥३८॥रेचक जाहले । पतीस अनेक । पोट ठीक झाले । व्याधी गेली ॥३९॥
कृतज्ञ वाटून । स्वामींचे दर्शना । लक्ष्मण पातला । शेगांवास ॥४०॥आग्रह करूनी । आणीले स्वामीना । आदराने घरीं । कारंजास ॥४१॥दक्षिणा देताना । वरवरी म्हणे । सर्वस्व आपुले । मी कां दाता ॥४२॥ऐसे म्हणताना । ताटात दक्षिणा । मोजकी ठेवीली । रुपयांची ॥४३॥त्याची ऐसी कृती । पाहून स्वामीनी । म्हटले दक्षिणा । विसंगत ॥४४॥तूंच ना म्हटले । सर्वस्व आपुलें । तरी घर खाली । करी आता ॥४५॥घरातील सर्व । सामान बाहेर । टाकूनी मोकळा । होई आता ॥४६॥कोठाराच्या चाव्या । देई मजकडे । दिङ्मूढ लक्ष्मण । गप्प उभा ॥४७॥स्वामीनी म्हटले । इतुके असत्य । भरलेल्या जागी । जेवेन ना ॥४८॥मायेचा हा गुंता । बोलण्यात खोट । याचे पहा फळ । भोगशील ॥४९॥रागाने निघून । गेले मग स्वामी । शापच ठरला । त्यांचा शब्द ॥५०॥लक्ष्मणाची पुढे । झाली वाताहत । कायावाचामने । एक हवे ॥५१॥
नमो गजानना । दहावा अध्याय । मनी दृढ व्हावा । प्रार्थना गा ॥५२॥
अध्याय ११नमो गजानना । आपल्या कृपेने । आरंभ अकराव्या । अध्यायास ॥१॥ 
पुढील वर्षीचे । रामनवमीस । बाळापूर गांवी । स्वामी गेले ॥२॥बाळकृष्णाकडे । उत्सवाचे दिनी । भास्करास कुत्रा । चावला कीं ॥३॥औषधे घेण्यास । लोकांचा आग्रह । स्वामींचे चरण । औषध हो ॥४॥स्वामीनी म्हटले । हत्या ऋण वैर । प्रायश्चित्त यांचे । टळेल ना ॥५॥जन्मजन्मांतरी । येतसे समोर । श्वानास गाईचा । द्वाडपणा ॥६॥दुधाचे स्वार्थाने । सुखलालाने ना । गाईस आणले । मजकडे ॥७॥श्वानदंशाने ह्या । कर्माची समाप्ती । जाहलीसे आता । समजावे ॥८॥तेव्हा द्वाडपणा । गाईचा शमला । परतूनी आला । श्वानाप्रति ॥९॥भास्करा पुसीले । तुज काय हवे । आयुष्य की मोक्ष । ठरव तूं ॥१०॥जरी मागशील । आणीक आयुष्य । पुढील जन्मीची । उधारी ती ॥११॥मरणचि जरी । आत्ता मागशील । दोन मास तरी । जगशील ॥१२॥विमुक्त होऊन । वैकुंठगमन । पावशील काय । तुज हवे ॥१३॥माझे जे कां हित । आपणासी ठावे । पूर्ण भरंवसा । तुम्हा पायीं ॥१४॥विषबाधा कांही । तुज न होईल । शेगावास आता । चल जाऊं ॥१५॥
शेगांवी लोकाना । भास्कर विनवी । अखेरची इच्छा । माझी जाणा ॥१६॥तीर्थक्षेत्रे जैसी । पंढर्पूर देहू । आळंदी तैसेच । येथे होवो ॥१७॥स्वामींचे स्मारक । बांधण्या वचन । लोकानी दिधले । भास्करास ॥१८॥स्वामीनी म्हटले । आता जाया हवे । त्र्यंबकेश्वरास । भास्करा गा ॥१९॥सारी तीर्थक्षेत्रे । आपुले चरणी । यात्रेचे तरी कां । प्रयोजन ॥२०॥स्वामीनी म्हटले । स्थानाचे आपुले । महत्त्व असते । ध्यानी धरी ॥२१॥
यात्रा करूनीया । नाशकास आले । तिथे संतबंधू । गोपाळदास ॥२२॥त्यांचेसंगे केला । अध्यात्मविचार । परस्परां खूप । समाधान ॥२३॥
शेगांवी परत । येतां श्यामसिंग । देई आमंत्रण । आडगांवा ॥२४॥तेथे आनंदाने । हनुमंजयंती । साजरी होताना । काय केले ॥२५॥स्वामीनी भास्करा । पाडूनी खालती । बैसले तयाचे । उरावरी ॥२६॥अतीव ताडण । झाले तेव्हां त्याना । बाळाभाऊ म्हणे । सोडा आता ॥२७॥स्वामींचा खुलासा । ऐशा ताडणाने । झाडा घालवीला । संचिताचा ॥२८॥भास्कराकारणें । बाळाभाऊनेच । होता मार खाल्ला । स्वामीहस्तें ॥२९॥तृतीया तिथीस । स्वामीनी म्हटले । आतां दोन दिस । तुझे बाकी ॥३०॥पंचमीचे दिनी । भास्करास केली । सूचना घालाया । पद्मासन ॥३१॥हरीचे चरणी । चित्त स्थिर होतां । स्वामी गरजले । हरहर ॥३२॥तेव्हांच सहजी । उडाला कीं प्राण । गुरुकृपा थोर । ऐसी केली ॥३३॥अर्ध्या कोसावर । द्वारकेश्वराचे । मंदिराजवळी । वृक्षवल्ली ॥३४॥तेथेच समाधी । बांधवूनी मग । अन्नदान झाले । दहा दिन ॥३५॥
कावळ्यांचा खूप । उपद्रव होतां । लोक मारूं गेले । कावळ्याना ॥३६॥स्वामी आश्वासती । नका मारूं ह्याना । उद्या न येईल । काक एक ॥३७॥मानवाची वाणी । पक्षी कां जाणेल । खातर कराया । जन आले ॥३८॥एकही कावळा । नजर ना येई । सामर्थ्य स्वामींचे । कळूं आले ॥३९॥
शेगांवास स्वामी । परतले तेव्हां । दुष्काळाची कामें । चाललेली ॥४०॥विहीर खोदण्या । सुरुंग लावीले । होते खोल खाली । एके जागी ॥४१॥सरबत्ती देण्या । पुंगळ्या सोडल्या । विस्तव दारूस । लागेचना ॥४२॥सुरुंगाजवळी । पाणी जमलेले । पुंगळी पाहिजे । हलवीली ॥४३॥जोखमीचे काम । करण्या हुकूम । गणू जव-यास । मेस्त्री करी ॥४४॥दरिद्री आणीक । अगतिक गणू । खाली उतरला । कामासाठी ॥४५॥सुरुंगाचे स्फोट । अचानक सुरूं । झाले गणू खाली । अडकला ॥४६॥गणू स्वामीभक्त । स्मरे त्यांचे नाम । सांपडले त्यास । खबदाड ॥४७॥एकावरी एक । सुरुंग उडती । शिळा एक आली । उडोनीया ॥४८॥तिने खबदाड । झाले कीं हो बंद । गणू पूर्णपणे । अडकला ॥४९॥स्फोट थंड झाले । अस्वस्थ लोकाना । वाटले प्रेतच । दिसणार ॥५०॥वाचवा वाचवा । गणूचा आवाज । ऐकूनी सावध । मेस्त्री झाला ॥५१॥शिळा हटवूनी । बाहेर निघतां । गणू धाव घेई । स्वामीपदीं ॥५२॥त्याचे पाठीवरी । ठेऊनीया हात । स्वामीच म्हणती । वाचलास ॥५३॥शिळेने झांकले । बरें खबदाड । एरव्ही तूं तरी । उतावीळ ॥५४॥हें काय म्हणावें । अपरोक्ष ज्ञान । कां स्वतःच स्वतःस । वांचवीलें ॥५५॥
नमो गजानना । अकरावा अध्याय । मनी दृढ व्हावा । प्रार्थना गा ॥५६॥
अध्याय १२नमो गजानना । आपल्या कृपेने । आरंभ बाराव्या । अध्यायास ॥१॥
अकोल्यात एक । भक्त बच्चूलाल । आडनांव त्याचे । अग्रवाल ॥२॥स्वामींच्या भेटीची । मनी तळमळ । स्वामीच एकदा । अकोल्यात ॥३॥अवचित आले । त्याचेच घरास । इच्छा व्यक्त करी । पूजा करूं ॥४॥अनुमति होतां । षोडशोपचारे । पूजा सजवीली । स्वामींची कीं ॥५॥सुग्रास भोजन । पीतांबर शाल । दागीने मोहरा । दशसहस्र ॥६॥श्रीराम मंदीर । व्हावें ही प्रार्थना । स्वामीनी वरली । आशीर्वादें ॥७॥स्वामीनी उठोनी । दागीने नि वस्त्रे । परतोनी दिली । बच्चूलाला ॥८॥मजसी कांही न । यांचे प्रयोजन । उपाधी ह्या सा-या । विषासम ॥९॥आपुलें वैभव । ठेवी स्वतःकडे । विठ्ठल तिष्ठतो । मजसाठी ॥१०॥दोन पेढे फक्त । घेऊनी स्वच्छंदें । स्वामी परतले । शेगांवास ॥११॥तरी कालांतरें । वैभव वाढतां । मंदीर बांधले । घरापुढे ॥१२॥
शेगांवी मठांत । भक्त पीतांबर । गरीब वस्त्रेही । जीर्ण त्याची ॥१३॥त्याच्या सेवेवरी । संतुष्ट होवोनी । स्वामीनी दुपट्टा । त्यास दिला ॥१४॥इतरांचे मनी । पीतांबराविशी । दाटला मत्सर । अविवेकी ॥१५॥गुरूचें जें वस्त्र । आपण नेसावें । गुरुचा करीतो । अपमान ॥१६॥खुलासा तो करी । गुरूंचे आज्ञेने । नेसतो ते कोणी । मानेचि ना ॥१७॥वाद मिटविला । स्वामीनी तो सारा । संचार कराया । धाडीयेले ॥१८॥विश्वास दिधला । माझा आशीर्वाद । सन्मार्गाने करी । लोकोद्धार ॥१९॥
कोंडोळीस आला । आम्रतरुतळी । सद्गुरुचिंतनी । रात्र गेली ॥२०॥दुसरे दिवशी । गेला झाडावरी । परि तेथे मुंग्या । मुंगळे ही ॥२१॥बसावया नाही । जागा फांदीवर । मुंग्यांच्या चाव्यानी । पछाडला ॥२२॥नटराजापरी । नाचत राहीला । तोल परि मुळी । नाही गेला ॥२३॥त्याचा तो प्रकार । पाहूनी गुराखी । बोलावीते झाले । गांव सारा ॥२४॥लोकांनी पुसीले । आलासी कोठून । चढला कशास । झाडावर ॥२५॥शेगांवीचा भक्त । स्वामींचा म्हटलें । त्यानी धाडियेले । संचारास ॥२६॥मुंग्यांच्या चाव्यानी । परि मी त्रासलो । म्हणूनी चढलो । झाडावर ॥२७॥लोक दटावती । फसवीसी काय । स्वामींचे सांगोनी । नांव आम्हां ॥२८॥तेव्हां देशमुख । नांव श्यामराव । म्हणाले परीक्षा । घेऊं ह्याची ॥२९॥वृक्ष वठलेला । आहे हा निष्पर्ण । करी डेरेदार । आळवोनी ॥३०॥तुझी भक्ति जरि । असेल साजीरी । दाखवी पुरावा । एणे रीती ॥३१॥एरव्ही खाशील । मार पहा खूप । पीतांबर करी । गयावया ॥३२॥माझीया भक्तीची । कठीण परीक्षा । ऐसी नका घेऊं । विनवीतो ॥३३॥मंडळी मानेना । तेव्हां पीतांबरें । धावा सुरूं केला । गुरुलागी ॥३४॥उत्स्फूर्त स्तवन । पीतांबर बोले । डोलाया लागले । सारे जण ॥३५॥उदंड गजर । जैसा का रंगला । पालवी फुटली । वृक्षावरी ॥३६॥पाने तोडूनीया । खातरही केली । जयजयकार केला । पीतांबरा ॥३७॥नंतर लोकानी । कोंडोली गांवात । पीतांबर नांवें । मठ केला ॥३८॥
पुढें काय झालें । शेगांवी एकदा । स्वामी उद्विग्नसे । बसलेले ॥३९॥मठात रहाया । मन न लागते । लोक बिचकले । नवे काय ॥४०॥शेगांव सोडूनी । जातील कां स्वामी । चिंता उपजली । सर्वां मनी ॥४१॥स्वामीनी म्हटलें । सरकारी जागा । बक्षीस मिळाया । अर्ज करा ॥४२॥लोकां मनी शंका । राजा तो परका । जागा देईल कां । सरकारी ॥४३॥करी साहेबाने । एक एकराची । खरेंच मंजूर । जागा केली ॥४४॥आणिक म्हटलें । व्यवस्था राखाल । देईन एकर । आणीकही ॥४५॥
नमो गजानना । बारावा अध्याय । मनी दृढ व्हावा । प्रार्थना गा ॥४६॥
अध्याय १३नमो गजानना । आपल्या कृपेने । आरंभ तेराव्या । अध्यायास ॥१॥ 
जमीन मिळाली । मठ बांधावया । वर्गणी पाहिजे । जमवीली ॥२॥टीका करणा-या । कांहींचे म्हणणें । भीक मागणें हें । संतनांवें ॥३॥दैवी शक्ति जरी । मठ कशासाठी । स्वामीना हवा कीं । तुम्हालाच ॥४॥जगदेव तेव्हां । टवाळखोराना । म्हणाले स्वामीना । नको कांहीं ॥५॥आकाशाची छत्री । निजाया धरित्री । संग्रह कांही का । करतात ॥६॥संत कार्यासाठी । देतां एकपट । दसपट हित । आपलेंच ॥७॥वर्गणी जमली । कोट बांधावया । केली सुरवात । प्रथमतः ॥८॥
एकदा स्वामीनी । काय ठरवीलें । रेतीच्या गाडीत । चढले कीं ॥९॥गाडीवान तेव्हां । खाली उतरला । स्वामींचा आग्रह । बैस जागी ॥१०॥गाडीवान म्हणे । हनुमान श्रेष्ठ । रामभक्त जरी । तिष्ठतो ना ॥११॥असो गाडी आली । बांधकामाजागी । स्वामीनी हेरली । एक जागा ॥१२॥जेथे कां बैसले । स्वामी तयेवेळी । तेथेच समाधी । आज आहे ॥१३॥
स्वामीनी निर्देश । केला त्यानुसार । आंखणी जाहली । कोटासाठी ॥१४॥अकरा गुंठ्यानी । जाहली अधिक । कोणाची कागाळी । दफ्तरात ॥१५॥मोजणीस आले । जोशी अधिकारी । अयोग्य वाटले । दंड देणे ॥१६॥आज्ञापत्र स्पष्ट । मिळतां भक्तांचा । उत्साह वाढला । मठासाठी ॥१७॥
नंतर एकदा । गळत्या कुष्ठाचा । एक रोगी आला । मठाकडे ॥१८॥सर्वड गांवचा । गंगाभारतीशा । नांवाचा गायक । परित्यक्त ॥१९॥लोक बजावती । स्वामींचे चरण । नाही स्पर्शायाचे । ध्यान धरी ॥२०॥एकदा स्वामीना । एकटे पाहून । धरीले चरण । अवचित ॥२१॥स्वामीनी थप्पड । लाथाही मारून । ढकलूनी दिला । बाजूकडे ॥२२॥कफाचा बडका । त्यावरी थुंकला । रागाने निघून । गेले स्वामी ॥२३॥बडक्याचे झाले । मलम पाहून । सर्वांगी फांसला । आनंदाने ॥२४॥किळसवाणे तें । करणें पाहून । पाटलानी त्याला । धिक्कारीले ॥२५॥परि उत्तरला । कळली न तुम्हा । स्वामींची विचित्र । पहा कृपा ॥२६॥स्वामीनी जेथेही । स्नान केले तेथे । जमीन सुगंधी । जाहलीसे ॥२७॥तिथेच लोळण । घेईन मी आता । वाटतें होणार । चमत्कार ॥२८॥नास्तिकास दिसे । केवळ ती माती । निरोगी जाहला । कुष्ठ देह ॥२९॥गंगाभारतीचे । गान बहरले । निवांत आसरा । आश्रमात ॥३०॥गांवाहून आली । पत्नी आणि मुलें । आग्रह करती । परतण्या ॥३१॥गंगाभारती तो । त्याना उत्तरला । लटकी तुमची । माया पहा ॥३२॥तुमचा मी नव्हे । स्वामींचा जाहलो । संसाराचे पाश । नको आता ॥३३॥नंतर स्वामीनी । गंगाभारतीस । मलकापुरास । धाडीयेले ॥३४॥
झ्यामसिंग भक्त । आला शेगांवास । स्वामीना बोलावी । मुंडगांवी ॥३५॥भंडा-याकरीता । अमित लोकांची । दिंडीच निघाली । उत्साहात ॥३६॥चतुर्दशी तिथी । त्याने योजलेली । रिक्त तिथी वर्ज्य । खरे तर ॥३७॥स्वामींची सूचना । दुर्लक्षली त्याने । पाऊस पडला । पंक्तीवर ॥३८॥अन्न वांया गेले । शेतीचीही हानी । होणारसी चिंता । सर्वां झाली ॥३९॥झ्यामसिंग तेव्हां । वरमूनी प्रार्थी । स्वामीना संकट । निवाराया ॥४०॥स्वामीनी नजर । नेली गगनात । ढग दूर गेले । ऊन आले ॥४१॥झ्यामसिंगानेही । उद्या पौर्णिमेला । भंडारा घातला । आनंदाने ॥४२॥
भक्त पुंडलिक । भोकरे नामक । वारी दरवर्षी । करीतसे ॥४३॥वारीस निघता । लागण जाहली । ग्रंथीरोगाची ती । कणकण ॥४४॥चालवेना तरी । वाहन अव्हेरी । गांठ वाढतेच । कांखेमध्ये ॥४५॥रडतखडत । मठात पोचेतो । स्वामी खुणावती । दुरूनच ॥४६॥स्वतःचीच कांख । दाबूनी जोराने । स्वामी ओरडले । गांठ गेली ॥४७॥पुंडलीकाच्याही । तापाला पडला । तात्काळ उतार । आश्चर्य तें ॥४८॥
नमो गजानना । तेरावा अध्याय । मनी दृढ व्हावा । प्रार्थना गा ॥४९॥
अध्याय १४नमो गजानना । आपल्या कृपेने । आरंभ चौदाव्या । अध्यायास ॥१॥ 
तात्या बंडोपंत । नांवाचे ब्राम्हण । होते मेहकर । तालुक्याचे ॥२॥त्याने उदारता । अवास्तव केली । त्याने झाले जीणे । दारिद्र्याचे ॥३॥तगादे पाठीस । सावकाराचे नि । बायको मुलेही । भंडावती ॥४॥जीव द्यावा किंवा । जावे हिमालयी । म्हणोनी सोडीले । घरदार ॥५॥राख फांसूनीया । लंगोटी लावूनी । आला स्थानकास । प्रवासास ॥६॥अनोळखी विप्र । म्हणे तेव्हा त्याला । हिमालयाआधी । शेगांवी जा ॥७॥बंडूतात्यालागी । वाटले आश्चर्य । अनोळखी विप्र । मनकवडा ॥८॥शेगांवी स्वामीनी । खूण सांगीतली । अनोळखी विप्र । भेटल्याची ॥९॥प्राण का त्यागावा । हताश होऊन । कशासाठी जावे । हिमालयी ॥१०॥कानात बोलले । बाभूळाजवळी । म्हसोबा मळ्यात । आहे गुप्त ॥११॥एकटाच खण । मध्यरात्रवेळी । वावभर माती । काढूनीया ॥१२॥मिळेल जें धन । त्याने कर्ज फेड । राही संसारात । संभाळून ॥१३॥स्वामींचे सांगणे । तंतोतंत खरें । तांब्याची घागर । सांपडली ॥१४॥चारशे मोहरा । पाहतां नाचत । स्वामींचा करी तो । जयजयकार ॥१५॥स्थिति सुधारली । आला शेगांवासी । स्वामी सांगताती । उपदेश ॥१६॥परोपकारही । करताना लक्ष्मी । आदर राखूनी । संभाळावी ॥१७॥
असेच एकदा । मार्तण्ड पाटील । साधण्या अवस । सोमवती ॥१८॥नर्मदेस जाण्या । करीती आग्रह । ती तो आहे नित्य । मजपाशी ॥१९॥पर्वाची महती । मज नाही कांही । विघ्न ओढवेल । निष्कारण ॥२०॥तरीही आग्रह । भक्तांचा अतीव । आले तीर्थस्थानी । सारे जण ॥२१॥ओंकारेश्वराचे । दर्शनास सारे । स्वामीनी लावीले । पद्मासन ॥२२॥परत निघता । स्वामींची सूचना । बैल करतील । अपघात ॥२३॥सडकेने जाण्या । गर्दीही प्रचंड । नावेने निघाले । खूप लोक ॥२४॥सर्वांसमवेत । स्वामीही चढले । खडकावरती । आदळली ॥२५॥बुडाया लागली । नौका खालीखाली । उडी टाकोनीया । माजी गेला ॥२६॥भयभीत भक्तां । स्वामी सांगताती । आता नर्मदेचा । धावा करा ॥२७॥स्वामींचा आदेश । भक्तानी पाळतां । पात्रात कोळीण । प्रकटली ॥२८॥कोण तूं प्रश्नाच्या । उत्तरी म्हणाली । ॐकार-सन्तान । मज जाणा ॥२९॥नर्मदाच नांव । जळ हेंच रूप । ओलेच वसन । नित्य माझे ॥३०॥सहज नावेस । ढकलूनी तिने । किनारी लावीली । अलगद ॥३१॥सारे सुखरूप । वळून पाहती । कोळीण अदृश्य । गेली कोठे ॥३२॥स्वामीना पुसता । म्हणाले कोळीण । होती ती स्वतःच । नर्मदा ना ॥३३॥
संत माधवनाथ । चित्रकूटवासी । त्यांचा माळव्यात । शिष्यगण ॥३४॥शेगांवास आले । त्यांचे एक शिष्य । नांव सदाशिव । वानवळे ॥३५॥भजन संपता । स्वामींनी म्हटलें  । सदाशिवरावाना । सहजीच ॥३६॥इतुक्यात येथे । येऊनीया गेले । माधवनाथचि । काय म्हणूं ॥३७॥चुकामूक झाली । थोडा वेळ आधी । येते तरी होती । गुरुभेट ॥३८॥खुणेसाठी परि । म्हटले हा विडा । त्यांचा जो राहीला । सवें न्यावा ॥३९॥सदाशिव जेव्हां । गुरूंना भेटले । विड्याची ती पाने । देते झाले ॥४०॥माधवनाथानी । तेव्हां सांगीतले । योगसिद्धीमुळे । भेट होते ॥४१॥शेगांवास गेलो । जेवणही केले । विडा तो राहीला । घ्यावयाचा ॥४२॥
नमो गजानना । चौदावा अध्याय । मनी दृढ व्हावा । प्रार्थना गा ॥४३॥
अध्याय १५नमो गजानना । आपल्या कृपेने । सुरू पंधरावा । अध्याय हा ॥१॥ 
शिवजन्मोत्सव । अकोल्यात शके । अठराशे तीस । वैशाखात ॥२॥सभेचे अध्यक्ष । लोकमान्य होते । स्वामींचा आशिष । मिळावा कीं ॥३॥सभेला येण्याची । विनंति कराया । खापर्डे वकील । स्वतः आले ॥४॥स्वामीनी स्वतःच । म्हटले सभेत । असतील दोन । थोर व्यक्ति ॥५॥टिळक नि अण्णा । पटवर्धनही । येईन देखेन । दोघानाही ॥६॥टिळकानी दिला । लोकाना आठव । समर्थांची कृपा । शिवराया ॥७॥आज नष्टचर्य । दास्यत्वाचे आहे । शिक्षणाने व्हावे । राष्ट्रप्रेम ॥८॥परदेशी राजा । ऐसे कां शिक्षण । जाणूनबुजून । देईल हो ॥९॥ऐकूनी भाषण । ऐसे रोखठोक । स्वामीजी बोलले । भविष्य कां ॥१०॥ऐशा बोलण्याने । काढण्या नाही कां । दोन्ही दंडावरी । पडतील ॥११॥स्वामी जे बोलले । तैसेच जाहले । बंदीत टाकले । टिळकाना ॥१२॥
राजद्रोहामुळे । खटले भरले । मुंबईच्या वा-या । खापर्ड्याना ॥१३॥खापर्ड्यांचे सवे । कोल्हटकरही । निघाले असतां । मुंबईला ॥१४॥खापर्ड्यानी तेव्हां । कोल्हटकराना । शेगांवा धाडीले । आशीर्वादा ॥१५॥स्वामीनी म्हटले । यश ना येईल । शिवाजीस सुद्धा । कैद झाली ॥१६॥परि ही भाकर । खाववा टिळका । कांही थोरकार्य । घडवेल ॥१७॥टिळकांचे तोंडी । दात नसल्याने । भाकर सेवीली । कुस्करून ॥१८॥म्हटले त्रिकाल । जाणताती साधू । पाहूं कामगिरी । आतां काय ॥१९॥मंडाले येथील । कारागृही ग्रंथ । गीतारहस्याचा । सिद्ध झाला ॥२०॥
भक्त कोल्हापुरी । श्रीधर काळे हा । योजी विद्यार्जन । परदेशी ॥२१॥निघण्याचे आधी । दर्शनास आला । शब्द बोलवेना । स्वामींपुढे ॥२२॥स्वामीच म्हणती । भौतिकशास्त्राची । नको अभिलाषा । व्यर्थ गोष्ट ॥२३॥भारतात जन्म । हेंच थोर पुण्य । योग नि अध्यात्म । अभ्यासावें ॥२४॥ज्ञान हें मिळतां । होशील कृतार्थ । कशास तूं जाशी । जपानला ॥२५॥इथेच होईल । अभ्युदय मान । परतूनी जाई । कोल्हापुरा ॥२६॥स्वामींचा आदेश । मानीतां भूषवी । प्राचार्यपदाला । कालांतरें ॥२७॥
नमो गजानना । पंधरावा अध्याय । मनी दृढ व्हावा । प्रार्थना गा ॥२८॥
अध्याय १६नमो गजानना । आपल्या कृपेने । आरंभ सोळाव्या । अध्यायास ॥१॥ 
मुंडगावातील । भक्ता पुंडलीका । आग्रह करीते । भागाबाई ॥२॥अंजनगांवासी । जाऊनीया घेऊं । केकाजीशिष्याचा । कानमंत्र ॥३॥स्वप्नांत स्वामीनी । केला मंदस्वरें । गण गण् गणात । बोते मंत्र ॥४॥पुसलें आणीक । तुला कांहीं हवें । पादुका मागतो । पुंडलीक ॥५॥दुसरे दिवशी । आली भागाबाई । पुंडलीक नाही । जाण्या राजी ॥६॥पादुकांची वाट । पाहतो विश्वासे । होतील स्वप्नीचे । बोल सत्य ॥७॥शेगांवाहूनचि । मुंडगांवी येण्या । भक्त झ्यामसिंग । निघालेला ॥८॥स्वामीनी म्हटले । माझीया पादुका । नेऊनी या देई । पुंडलीकां ॥९॥वाटेतच त्याला । दिसे पुंडलिक । प्रसाद कांही कां । पुसे आर्त ॥१०॥आश्चर्य जाहले । झ्यामसिंगालाही । वृत्तांत ऐकून । स्वप्नातील ॥११॥
अकोल्यात एक । सावकार पुत्र । त्र्यंबक कंवर । स्वामीभक्त ॥१२॥उच्चशिक्षणास । हैद्राबादी राहे । सुट्टीमध्ये आला । अकोल्यास ॥१३॥मातृहीन भाऊ । म्हणे वहिनीस । स्वामीना भोजन । द्यावें वाटे ॥१४॥भाकर पिठले । मिर्ची आणि कांदा । साधेच भोजन । घेऊनीया ॥१५॥पोचतां स्टेशनी । उशीर जाहला । पुढील गाडीने । मग आला ॥१६॥तिकडे शेगांवी । ताटे वाढलेली । नाना पक्वान्नांची । होती जरी ॥१७॥स्वामी म्हणताती । माझे तो भोजन । चवथे प्रहरी । नका थांबूं ॥१८॥भोजन घेऊन । भाऊ येत आहे । माहीत स्वामीना । अंतर्ज्ञानें ॥१९॥त्र्यंबक पोचतां । स्वामीनी म्हटलें । किती बा विलंब । केलास तूं ॥२०॥ पक्वान्नाचे नाही । कौतुक मानीले । भाकरी चवीने । खाते झाले ॥२१॥
शेगांवात एक । शेतकरी त्याचे । नांव तुकाराम । शेगोकार ॥२२॥स्वामीना चिलीम । भरून देण्याचे । काम करीतसे । भक्तिप्रेमें ॥२३॥बसलेला होता । शेतांत अपुल्या । ससा कीं मारीला । शिका-याने ॥२४॥बंदुकीचा छर्रा । याचेच कानाचे । जवळी घुसला । अडकला ॥२५॥डॉक्टरानी खूप । यत्न जरी केले । छर्रा तो निघेना । कांही केल्या ॥२६॥तुकारामालागी । डोकेदुखी झाली । कांही केल्या स्वस्थ । वाटेना कीं ॥२७॥दुस-या भक्ताने । म्हटले उपाय । आतां फक्त एक । गुरुसेवा ॥२८॥मठ झाडण्याचे । काम स्वीकारूनी । सेवा त्याने केली । चौदा वर्षे ॥२९॥एके दिनी ऐसा । मठ झाडताना । छर्रा अचानक । निघाला कीं ॥३०॥स्वस्थता वाटली । परि त्याने सेवा । चालूच ठेवली । निरंतर ॥३१॥
नमो गजानना । सोळावा अध्याय । मनी दृढ व्हावा । प्रार्थना गा ॥३२॥
अध्याय १७नमो गजानना । आपल्या कृपेने । आरंभ सत्राव्या । अध्यायास ॥१॥ 
स्वामी अकोल्यात । असताना एका । भक्ताचे मनांत । काय आलें ॥२॥विष्णूसा नामक । म्हणे भास्करास । मलकापुरास । न्यावे वाटे ॥३॥तैसाच आग्रह । भास्कराने केला । स्वामींचा इशारा । हट्ट व्यर्थ ॥४॥तरी भास्कराने । केली गाडीमध्ये । आसने राखीव । परस्पर ॥५॥स्वामीना म्हटलें । विष्णूसास दिलें । वचन स्वामीना । आणीनसे ॥६॥स्वामीनी म्हटलें । संकटास तुझे । आमंत्रण मात्र । पाही आतां ॥७॥गाडी जैसी आली । अकोला स्टेशनी । राहीले बसून । फलाटावर ॥८॥गाडी सुरूं होतां । राखीव डब्यातं । न जातां शिरले । स्त्रियांचेंच ॥९॥नग्न वावरतां । रेल्वेचा कायदा । मोडल्याने आलें । वॉरंट कीं ॥१०॥अटक कराया । आला जो शिपाई । त्याचाच धरीला । हात घट्ट ॥११॥जठारसाहेब । तेव्हां पाठवीती । मन वळवीण्या । देसायाना ॥१२॥कोर्टात नेण्यास । कष्टाने धोतर । नेसवीले मार्गी । फेडलेच ॥१३॥जठारसाहेब । गुन्हा विवरती । स्वामी तिकडे न । लक्ष देती ॥१४॥वायफळ गप्पा । म्हणत भास्करा । म्हणती चिलीम । भरून दे ॥१५॥जठार मनात । करीती विचार । अवधूता काय । जनरीत ॥१६॥भास्करास हवे । होते तारतम्य । पांच रुपे दंड । त्यास केला ॥१७॥स्वामीनी म्हटले । झाली ना फजीती । हट्ट निष्कारण । केलास तूं ॥१८॥तेव्हांपासूनीया । रेलगाडी वर्ज्य । त्यांचे प्रवासास । बैलगाडी ॥१९॥
एकदा अकोला । गांवास गेलेले । बापूरावांचे कीं । घरी वास ॥२०॥कुरूम गांवच्या । मेहताबशाने । निरोप दिलेला । भेटीसाठी ॥२१॥यवन मित्राना । घेऊनी राहीला । बापूरावांचेच । घरीं तेव्हां ॥२२॥दुसरे दिवशी । स्वामीनी बोकाट । मेहताबशाचे । धरीयेले ॥२३॥दणादण मार । स्वामीनी दिधला । मुकाट्याने त्याने । सोशीयेला ॥२४॥पाहूनी भ्यालेल्या । मित्राना परत । जाण्यास बोलला । मेहताबशा ॥२५॥
मित्र गेले आणि । बच्चूलाल आला । स्वामीना भोजना । बोलवाया ॥२६॥टांगा पोहोचला । घरी तरी स्वामी । नाही उतरत । टांग्यातून ॥२७॥तर्क तेव्हां केला । भक्ताने ऐसा कीं । मेहताबास ना । बोलावीले ॥२८॥चूक समजतां । त्यालाही आणीलें । उतरवीले त्यास । नाट्यगृही ॥२९॥स्वामींची व्यवस्था । रामाचे मंदीरी । खपला नाहीच । हाही भेद ॥३०॥स्वामी स्वतःहून । नाट्यगृही गेले । तेथेच भोजने । मग झाली ॥३१॥मेहताब सांगे । आतां मज जाणें । स्वामींचे आज्ञेने । पंजाबला ॥३२॥मित्रांचे म्हणणें । मशीद बांधणें । राहील ना काम । तुम्ही जातां ॥३३॥त्यानें आश्वासीलें । स्वामी असताना । काम न अडेल । मुळीसुद्धा ॥३४॥मंदीर-मस्जिद । स्वामीना समान । कार्यपूर्ती होते । त्यांच्या कृपें ॥३५॥
बापूरावांच्या त्या । कांतेस बाधली । करणी ती गेली । स्वामीकृपें ॥३६॥
नरसिंगजी जे । होते अकोट्यात । संतबंधूंमध्ये । दाट प्रेम ॥३७॥स्वामीच अकोटी । आले उठाउठी । विहिरीचे कांठी । बसलेले ॥३८॥वांकून पाहसी । पुनःपुन्हा कां रे । नरसिंगजीनी । विचारलें ॥३९॥गंगा गोदा त्याही । स्नान या तीर्थात । करती कोरडा । मीच मात्र ॥४०॥तीर्थाने येऊन । न्हाऊं घालावें तों । बसून राहीन । येथेच मी ॥४१॥छंदिष्ट दिसतो । ऐसी परस्पर । लोकांत जाहली । कुजबूज ॥४२॥तरी कुतूहलें । रेंगाळले तेथें । जळ अवचित । तुडुंबलें ॥४३॥कारंज्यापरी की । जळ उसळले । स्वामी बोलाबीती । या हो या हो ॥४४॥भाविकांनी केले । उत्साहाने स्नान । नास्तिकांची झाली । खाली मान ॥४५॥स्नाने झाल्यावरी । पाणी गेले खाली । खोल जैसे होते । तैसे पुन्हा ॥४६॥
नमो गजानना । अध्याय सत्रावा । मनी दृढ व्हावा । प्रार्थना गा ॥४७॥
अध्याय १८नमो गजानना । आपल्या कृपेने । सुरू अठरावा । अध्याय हा ॥१॥
मुंडगांवी एक । बायजा मुलगी । बालपणी सुद्धा । स्वामीभक्त ॥२॥विवाह जाहला । परि दुर्दैवाने । तिचा पति होता । नपुंसक ॥३॥तिच्या सौंदर्याने । थोरला भावोजी । कराया धजला । एकांत कीं ॥४॥अचानक तेव्हां । त्याचाच मुलगा । जिन्याचेवरूनी । कोसळला ॥५॥पोरास मस्तकी । मार बसल्याने । पाप कर्माविशी । वरमला ॥६॥पिता त्यानंतर । घेऊनीया आला । स्वामींचे दर्शना । बायजाला ॥७॥
पुत्रप्राप्ती नाही । हिचे नशिबात । स्पष्टच बोलले । स्वामी तेव्हा ॥८॥तरीही स्वामीना । मानूनी सद्गुरु । येती झाली सवें । पुंडलिक ॥९॥साथ संगत ती । पाहूनीया लोक । कराया लागले । कुजबूज ॥१०॥स्वामीनीच मग । निर्वाळा दिधला । दोघांचे संबंध । निर्मळचि ॥११॥खामगांवामध्ये । कुंवरास अंगी । फोड उठलेले । दुःख भारी ॥१२॥डॉक्टर भावाने । केले उपचार । परि सल नाही । कमी झाली ॥१३॥ स्वामीपदी निष्ठा । कुंवरास होती । सुरूं केली त्याने । प्रार्थनाही ॥१४॥रात्री अचानक । दमणी दारांत । ब्राम्हण तीतून । उतरला ॥१५॥नांव म्हणे गजा । आलो शेगांवीचा । अंगारा नि तीर्थ । घेऊनीया ॥१६॥कुंवर लवूनी । हाती घेई तीर्थ । आणि मग वर । बघितले ॥१७॥नव्हता ब्राम्हण । कोणीही समोर । दारात नव्हती । दमणीही ॥१८॥तीर्थाचे होतेच । आचमन केले । अंगा-याची पुडी । मांडीपाशी ॥१९॥फोड बरे झाले । कुंवर स्वामींचे । दर्शन घेण्यास । शेगांवास ॥२०॥आला तेव्हां स्वामी । विचारती त्यास । बैलाना पुसीले । पाणी काय ॥२१॥पांच पन्नासाना । घेऊनीया स्वामी । आले पंढरीला । आषाढात ॥२२॥समवेत होता । भक्त बापू काळे । त्याचा वेळ गेला । स्नानामुळे ॥२३॥दर्शन चुकले । विठोबारायाचे । मनात दाटली । हळहळ ॥२४॥प्रभूला सांकडे । घालण्या उपास । करीतां स्वामीना । दया आली ॥२५॥वाड्यात दर्शन । विठ्ठलाचे दिले । जैसा देवळांत । हुबेहुब ॥२६॥
द्वादशी तिथीस । अचानक मरी । पंढरपुरात । पसरली ॥२७॥शेगांवीचे लोक । कुकाजीचा वाडा । सोडूनी निघाले । लगबगा ॥२८॥कवठे गांवीचा । माळकरी परी । सांथीचे आहारी । सांपडला ॥२९॥निपचित होता । तो तरी झालेला । हात पुढे केला । स्वामीनीच ॥३०॥म्हणाले जाऊं या । चल व-हाडास । उठवत नाही । कैसा येऊं ॥३१॥कैसे परतणे । मृत्यू तो समीप । स्वामीनी म्हटलें । धीर धरी ॥३२॥मस्तकी ठेऊनी । हात त्या वेळेला । म्हटले टळला । मृत्यू तुझा ॥३३॥तापाची लक्षणे । उतरली आणि । आली कांही शक्ति । आश्चर्य तें ॥३४॥मृत्यूचा जबडा । फाडूनी मजला । काढीले म्हणत । भक्त झाला ॥३५॥
एकदा दर्शना । ब्राम्हण आलेला । विधिनिषेधांच्या । गांठी मनी ॥३६॥एक काळे कुत्रे । वाटेत मेलेले । पहा याला कां न । उचलले ॥३७॥कोणालाही खंत । नाही शिवाशिव । उगाच कीं आलो । ऐशा गांवा ॥३८॥जाणूनीया मन । स्वामी अचानक । ब्राम्हणासमोर । स्वतः उभे ॥३९॥म्हणती कशास । व्हावे बा दुश्चित्त । कुत्रे हें जिवंत । झोपलेलें ॥४०॥चला आणूं पाणी । म्हणत पाऊल । टाकता कुत्र्यास । स्पर्श झाला ॥४१॥कुत्रें तें उठलें । ब्राम्हण दिङ्मूढ । पश्चात्ताप त्यास । तेव्हां झाला ॥४२॥योग्यतेची जाण । नसताना निंदा । केली त्या खंतेने । क्षमा मागे ॥४३॥
नमो गजानना । अठरावा अध्याय । मनी दृढ व्हावा । प्रार्थना गा ॥४४॥
अध्याय १९नमो गजानना । आपल्या कृपेने । सुरू अध्याय हा । एकोणीसावा ॥१॥ 
खामगांवाहूनी । काशिनाथ आला । लक्षणें पाहूनी । आनंदला ॥२॥वडिलानी होती । जैसी सांगितली । तैसीच देखीली । स्वामींचीही ॥३॥त्यावेळी स्वामीनी । म्हटले तयास । तारवाला तुझी । वाट पाहे ॥४॥काम झाले तुझे । त्यांच्या बोलण्य़ाचा । अर्थ नाही आला । त्यास ध्यानी ॥५॥गांवीं परततां । मिळाल्या तारेचा । मजकूर होता । मुन्सफीचा ॥६॥
धनिक गोपाळ । बुट्टीने स्वामीना । नेऊन कोंडीलें । नागपुरी ॥७॥ब्राम्हणभोजने । नित्य भजनेंही । शेगांवकराना । मज्जावचि ॥८॥उदास लोकांनी । शेगांवी जमून । हरि पाटलास । विनविलें ॥९॥जत्था घेऊनीया । पाटील पोंचलें । बुट्टींचे सदनी । नागपुरी ॥१०॥ढकलूनी दिला । द्वारपाल आणि । पंक्तीत शिरला । भक्तगण ॥११॥स्वामीही स्वतःच । उठोनीया मिठी । मारते जाहले । पाटलास ॥१२॥स्वामीनीच केले । लोकांचे स्वागत । पाहूनी बुट्टीनी । जाणीलें कीं ॥१३॥भरल्या ताटांचा । नको अवमान । दीन विनवणी । करी तेव्हां ॥१४॥हरी पाटलास । बुट्टीनी म्हटलें । सर्वानी प्रसाद । घ्यावा बरें ॥१५॥निघतां स्वामीनी । पत्नी जानकीस । पुत्रप्राप्तीवर । प्रेमें दिला ॥१६॥
परतीचे मार्गी । रघुजी भोसले । भेटले तेथील । संस्थानिक ॥१७॥शेगांवी नंतर । कितीक तपस्वी । आणि साधु येती । भेटावया ॥१८॥वासुदेवानंद । सरस्वती यांचे । येण्याचे माहीत । झाले तेव्हां ॥१९॥प्रसंग साधून । शंका कितीएक । विचारीता झाला । बाळाभाऊ ॥२०॥कर्म भक्ति ज्ञान । त्यास विवरीले । मार्ग वेगळाले । साध्य एक ॥२१॥
साळूबाईलागी । स्वैपाकाची रीती । सांगीतली अन्न । प्रिय होण्या ॥२२॥जलंब गांवीच्या । आत्मारामें होते । वेद शिकलेले । गंगातीरी ॥२३॥उच्चारी प्रमाद । होतां लगोलग । सुधारून देती । स्वामी त्याला ॥२४॥थोरवी कळतां । स्वामीसेवी रत । राहीला शेगांवी । कायमचा ॥२५॥सारी मिळकत । मठास अर्पिली । विचार टाकीले । बाकी सारे ॥२६॥आणीकही दोघे । असेच देऊनी । सारी मालमत्ता । धन्य झाले ॥२७॥
मारुतीपंतांचे । बाळापुरी शेत । राखायाचे काम । तिमाजीस ॥२८॥डोळा लागला नि । नाहीच कळले । गाढवें शिरली । कुंभाराची ॥२९॥निद्रेतच हांक । स्वामीनी दिधली । अदृश्यही झाले । लगेचच ॥३०॥जोंधळ्याची रास । अर्धी फस्त झाली । कबूली कथिली । तिमाजीने ॥३१॥शेगांवी जाण्याचे । मारुतीपंतांचे । मनी असल्याने । बोलले ना ॥३२॥स्वामीनी स्वतःच । पिकाची नासाडी । तिमाजीची खूण । सांगीतली ॥३३॥व्हावें क्षमावंत । धरावी सबूरी । स्वामींचा मानीला । उपदेश ॥३४॥
बाळापुरीं स्वामी । सुखलालाचिये । बैठकी बैसले । अवधूत ॥३५॥नारायणनामें । हवालदारास । त्यांना पाहूनीया । चीड आली ॥३६॥स्वामीना जोशात । झोडपलें त्याने । जरी समजावी । हुंडीवाला ॥३७॥साधूला मारून । सर्वनाशालाच । कशास देतोसी । आमंत्रण ॥३८॥ऐकलेच नाही । पुढे झाली दैना । आप्तेष्ट निमाले । स्वतः सुद्धा ॥३९॥
संगमनेरच्या । हरी जाखाडीच्या । मनांत रमली । विवाहेच्छा ॥४०॥इच्छेची तुच्छता । पाहून थुंकले । तरीही तथास्तु । वर दिला ॥४१॥
वासुदेव बेन्द्रे । आणि त्यांचा मित्र । रामचंद्र नाम । निमोणकर ॥४२॥संचार करीत । आले अरण्यात । मुकना निर्झर । तिथे होता ॥४३॥स्थान तें प्रसिद्ध । कपिलधारातीर्थ । योगाभ्यासीं रस । रामचंद्रा ॥४४॥समोर देखतां । योगीराज ध्यानी । प्रणाम करूनी । उगा उभा ॥४५॥त्याचे मनोगत । जाणूनी योग्याने । नेत्र उघडले । समाधानें ॥४६॥एक चित्रपट । तांबडा खडाही । रामचंद्रालागी । भेट दिला ॥४७॥योगीराज झाला । क्षणैकात गुप्त । पुन्हा तो दिसला । नाशकात ॥४८॥कोण तुम्ही प्रश्नी । नर्मदेचा खडा । दिला तो मीच बा । गजानन ॥४९॥धुमाळांचे घरी । पुनश्च दिसतां । रामचंद्र सांगे । अनुभव ॥५०॥धुमाळ सांगती । खड्याचे करावें । नेमाने पूजन । भावपूर्ण ॥५१॥
शेगांवी कोकाटे । तुकाराम यांना । संतति जगत । नाही चिंता ॥५२॥नवस बोलले । जगेल संतति । करीन अर्पण । एक तुला ॥५३॥बोलल्या नवसा । विसर पडतां । वडील मुलगा । अत्यवस्थ ॥५४।आठव जाहला । बोलले हा पुत्र । नारायण तुज । अर्पीयेला ॥५५॥व्याधी बरी झाली । मठद्वारी त्याला । सोडीला आजन्म । सेवेसाठी ॥५६॥
एकोणीश्शे दहा । साली पंढरीस । आषाढीनिमित्ते । होते आले ॥५७॥विठ्ठला म्हणाले । भाद्रपदमासी । यावेसे वाटते । वैकुंठास ॥५८॥स्वामींचे नयनी । पाहूनीया अश्रु । हरी पाटलास । चिंता झाली ॥५९॥तुजला विषय । नाही कळायचा । संगत आपुली । थोडी आतां ॥६०॥परतल्यावर । गणेशचतुर्थी । सणाची प्रतिष्ठा । झाली तेव्हां ॥६१॥स्वामीनी लोकाना । म्हटले आजचा । दिवस समजा । अखेरचा ॥६२॥गेलो ऐसे मनी । कधीही न आणा । केवळ देहाचे । विसर्जन ॥६३॥पंचमीचे दिनी । बाळाभाऊ यांसी । निजासनी केलें । स्थानापन्न ॥६४॥"जय गजानन" । ऐसे बोलोनीया । अचल शरीरें । समाधिस्थ ॥६५॥
भक्तानी पालखी । वाहूनी शेगांवी । दर्शन गांवास । घडवीलें ॥६६॥परिमल द्रव्यें । मूर्तीस सिंचूनी । समाधीचे जागीं । विसावली ॥६७॥
नमो गजानना । एकोणीसावा हा । मनी दृढ व्हावा । प्रार्थना गा ॥६८॥
अध्याय २०नमो गजानना । आपल्या कृपेने । आरंभ वीसाव्या । अध्यायास ॥१॥ 
शरीर टाकलें । तरी श्रद्धावंता । दर्शन दृष्टांत । अजूनही ॥२॥
शेगांवी कोठाडे । नांव गणपत । दुकानधारक । भक्त एक ॥३॥असेच एकदा । मनी आले त्यास । घालावें भोजन । ब्राम्हणास ॥४॥अभिषेक आणि । भोजनासाठीचे । सामान मठात । पाठवीले ॥५॥पत्नी करे टीका । वाऊगा हा खर्च । अशाने संसार । चालेल कां ॥६॥पत्नीचे विचार । इतुके वेगळे । असतां सचिंत । गणपत ॥७॥स्वामीनी पत्नीस । दृष्टांत देऊनी । छळूं नको ऐसे । सांगीतलें ॥८॥पतीने योजीले । परमार्थकार्य । अहित ना होणे । तेणें कांही ॥९॥सकाळीं उठतां । तिने तो दृष्टांत । स्वप्नीचा पतीस । सांगीतला ॥१०॥चिंता ती संपली । साथसंगतीनें । केला परमार्थ । आनंदानें ॥११॥
लक्ष्मण जांजळ । नामक भक्ताला । घराचा वैताग । आला होता ॥१२॥व्यापाराचे कामी । मुंबैस आलेला । घरी परताया । स्टेशनात ॥१३॥परमहंसांच्या । वेषांत स्वामीनी । हटकले त्याला । अचानक ॥१४॥स्वामींच्या शिष्याने । हताश कां व्हावें । जावें परतोनी । विश्वासाने ॥१५॥सांगूनीया खुणा । आणीकही त्याची । विश्वास नि श्रद्धा । दृढ केली ॥१६॥खाली वांकूनीया । नमन करीतों । स्वामी अंतर्धान । पावलेले ॥१७॥तेव्हापासूनीया । जांजळ करीतो । नेमाने साजरी । पुण्यतिथी ॥१८॥
जोशी अधिकारी । काम आटपोनी । बैलगाडीने कीं । निघालेले ॥१९॥वाटेत उठले । वादळ नदीला । पूर आला गाडी । जावी कैसी ॥२०॥गाडीवान तरी । होता भयभीत । जोशींचा आग्रह । जाया हवें ॥२१॥पाणी चढतेच । बैल बिथरले । गाडीवान सोडे । कासराही ॥२२॥दोघेही मिळून । डोळे मिटूनीया । करताती धावा । गजानना ॥२३॥आश्चर्य जाहले । डोळे उघडतां । होते शेगांवात । सुखरूप ॥२४॥साक्ष पटल्याने । ब्राम्हणभोजन । आणि दानधर्म । केला बहु ॥२५॥
यादव गणेश । सुभेदार याना । कपाशीधंद्यात । झाला तोटा ॥२६॥वर्ध्यात मित्राचे । आसिरकरांचे । घरी बसलेले । चिंतेतच ॥२७॥लोचट म्हातारा । भिकारी मागतो । आणीक आणीक । भिक्षा किती ॥२८॥प्रचंड तोट्याने । आधीच त्रासलों । तेंही सांगीतलें । भिका-यास ॥२९॥गजानन देता । नको कांही शंका । स्थिती सुधारेल । पहा कैसी ॥३०॥भिक्षेकरी गुप्त । झाला कोठे गेला । ओळख स्वामींची । देऊनीया ॥३१॥कपाशीला तेजी । पुन्हा आली नफा । प्रचंड जाहला । यादवास ॥३२॥
डॉक्टर कुंवर । राजारामभाऊ । जाई खामगांवा । नोकरीस ॥३३॥तेल्हा-यापासून । निघतां वाटेत । शेगांवी दर्शन । समाधीचे ॥३४॥एकदा प्रसाद । अव्हेरूनी गेला । मार्गच चुकला । अपरात्री ॥३५॥मनोमनी क्षमा । मागीतली तेव्हां । सहजचि आला । शेगांवात ॥३६॥प्रसाद घेऊनी । पुनश्च निघाला । मुक्कामी पोचला । व्यवस्थित ॥३७॥
भावसार ह्यांचा । एकच वर्षाचा । बाळ दिनकर । व्याधिग्रस्त ॥३८॥उपाय थकले । एकच कर्तव्य । समाधीचे द्वारी । ठेवीयेले ॥३९॥बाप रतनशाने । नवस बोलीला । पांच रुपयांचा । काकुळती ॥४०॥ना तरी मस्तक । फोडीन बोलला । चळवळ करी । बाळ तेव्हां ॥४१॥आधी निपचित । होता पडलेला । सजीव जाहली । गात्रे सारी ॥४२॥
उदाहरणांचा । नाही तुटवडा । रामचंद्रकन्या । चंद्रभागा ॥४३॥प्रसूती जवळ । असताना तिला । नवज्वरव्याधी । बाधली कीं ॥४४॥उपाय थकतां । पाटील पोरीस । तीर्थ नि अंगारा । देता झाला ॥४५॥पत्नीही पीडित । वातविकाराने । वेडीपिशी वागे । निरुपायें ॥४६॥रामचंद्र करी । सूचना तिजला । प्रदक्षिणा घाली । समाधीस ॥४७॥पतीची सूचना । मानीता विकार । कांही दिवसांत । बरा झाला ॥४८॥नवस फेडणे । व्हावें विधियुक्त । बाळाभाऊ यांचा । अधिकार ॥४९॥नंतर दृष्टांतें । नांदुरे गांवीचा । नारायण माळी । यांचेकडे ॥५०॥
नमो गजानना । अध्याय वीसावा । मनी दृढ व्हावा । प्रार्थना गा ॥५१॥अध्याय २१नमो गजानना । आपल्या कृपेने । एकवीसाव्याची । सुरवात ॥१॥ 
स्वामी दिवंगत । तरीही चालूच । भक्तांची काळजी । वाहणेचे ॥२॥
मंदीर बांधता । मजूराचे हाती । दगड असतां । तोल गेला ॥३॥लागले रे काय । लोक विचारती । मजूर म्हणतो । मुळी नाही ॥४॥कोणीतरी मला । अल्गद धरीले । जमीनीवरती । ठेवीयेले ॥५॥स्वामीनीच माझा । केला प्रतिपाळ । कामात अपेश । नाही आले ॥६॥
राजस्थानामध्ये । जयपूर गांवी । बाईला सतावे । भूतबाधा ॥७॥दत्तात्रेय देती । स्वप्नात दृष्टांत । जाई शेगांवास । लाभदायी ॥८॥रामनवमीचा । मुहूर्त धरावा । पिशाच्चाची मुक्ति । होईल गे ॥९॥अश्मस्तंभ उभे । करायाचे काम । उत्सवाकारणे । थांबलेले ॥१०॥खांबास टेकूनी । होती बाई उभी । खांब सरकला । गर्दीमुळे ॥११॥खांबाची शिळाच । पडली तिजवर । कष्टाने लोकांनी । हटवीली ॥१२॥ऐसी जड शिळा । अंगावर येतां । जाहले असेल । तिचे काय ॥१३॥आश्चर्य ती होती । सुरक्षित परि । दणका पिशाच्चा । पत्थराचा ॥१४॥
नाईकनवरे । यांचेही मस्तकी । तुळई पडली । मंडपाची ॥१५॥जणूं हार कोणी । शिरी चढवीला । असेच गमले । त्याना तरी ॥१६॥
एकदा पाटील । रामचंद्रांकडे । भुकेला गोसावी । दारी आला ॥१७॥पाटील चाणाक्ष । ओळखीले स्वामी । भोजन सत्वर । वाढीयेले ॥१८॥दक्षिणा म्हणून । पांच रुप्ये दिले । गोसावी सांगतो । ही तो नको ॥१९॥मठात हिशेब । ठेवण्याचे काम । झाले पाहीजे तें । सचोटीने ॥२०॥सारा व्यवहार । नीट संभाळावा । सेवा तीच माझी । दक्षिणा बा ॥२१॥
जेथे जेथे माझे । उच्छिष्ट सांडले । द्रव्याचा वाहेल । पूर तिथे ॥२२॥
पुत्राचे गळ्यात । ताईत बांधला । पत्नीसही दिले । समाधान ॥२३॥सारे बजावूनी । निरोप घेतला । गोसावी पावला । अंतर्धान ॥२४॥
बत्तीस वर्षांचे । सदेह जीवन । आजही अखंड । कृपामय ॥२५॥ऐशा चरित्राचे । होवो पारायण । वाढो भक्तिभाव । समाधानें ॥२६॥सारे जग असो । सुखी निरामय । चरणी प्रार्थना । गजानना ॥२७॥
-o-O-o-
Categories: Learning Sanskrit

Bhavan's Balabodha - Lessons 1 to 3

Tue, 07/31/2012 - 16:17
Bhavan's Balabodha - Lessons 1 to 3Simplest sentence in any language is a single-word sentence, such as ‘Go’ गच्छ.
We need words to be able to express ourselves in any language.
In Sanskrit words are  primarily of 3 types.
  1. Nouns नाम, pronouns सर्वनाम, adjectives विशेषण - all these would have a gender लिङ्ग. They would hence be either masculine पुंल्लिङ्गि, neuter नपुंसकलिङ्गि or feminine स्त्रीलिङ्गि.
  2. Verbs क्रियापदम् e.g. गच्छ are words formed from verbal roots e.g. गम् . The verbal root is called as धातु.
  3. Adverbs, conjunctions, auxiliaries to verbs अव्ययम्.
    1. For example, in ‘Go there’ तत्र गच्छ , ‘there’ तत्र is an adverb.
    2. In a sentence ‘Go there and play’ तत्र गच्छ खेल च, ‘and’ च is a conjunction.
    3. In a sentence ‘Do not go there’ तत्र मा गच्छ, the word ‘not’ मा or न is an auxiliary to the verb, helping to make a negative sentence.
In the single-word sentence ‘Go’ the single word is a verb क्रियापदम् . In the single-word sentence ‘Go’ the verb is in the imperative mood आज्ञार्थ. First we shall learn making sentences in the imperative mood आज्ञार्थ.
The subject in the imperative mood आज्ञार्थ is ‘You’ त्वम्.
Words from Lesson 1 प्रथमः पाठः
In the text-book a glossary of words is given. Here the same glossary is tabulated by sorting the words by different types.No.Masculine Noun पुंल्लिङ्गि नामNeuter Noun नपुंसकलिङ्गि नामFeminine Noun स्त्रीलिङ्गि नाम Pronoun सर्वनामAdjective विशेषणम्Adverb, Conjunction, Auxiliary to verb अव्ययम्Verb (Verbal root) Imperative क्रियापदम् (धातु) आज्ञार्थ1पाठ lessonपत्र letterत्वम् youएक oneन no, not(पठ् to read) पठ2पुस्तक bookमधुर sweetमा no, not(लिख् to write) लिख3अक्षर letter of alphabetस्वच्छ clean(पा to drink) पिब 4जल waterप्रथम first5दुग्ध milk6घृत ghee

1. Read and translate following sentences
१ त्वं पत्रं पठ = ---------- --------- ----------
२ त्वं पत्रं लिख = ---------- --------- ----------
३ त्वं दुग्धं पिब = ---------- --------- ----------
४ त्वं एकं पत्रं पठ  = ---------- --------- ---------- ---------
५ त्वं एकं पत्रं लिख = ---------- --------- ---------- ---------
६ त्वं मधुरं दुग्धं पिब = ---------- --------- ---------- ---------

2. Rewrite filling the blanks with proper words
१ त्वं -------- जलं -------- |
२ त्वं -------- पुस्तकं --------- |
३ त्वं पत्रं -------- |
४ एकं पुस्तकं ------ |
५ त्वं -------- घृतं ------------ |

3. Translate into Sanskrit
1 You write clear alphabets
2 Do not write a letter
3 Do not read a book
4 Drink sweet milk
5 Read a book

4. Make sentences using words from different columns in the table below.
Make both affirmative and negative sentences using/not using words in fourth column.त्वम्एकम्
मधुरम्
स्वच्छम्पत्रम्
दुग्धम्
जलम्
घृतम्
पुस्तकम् मा
नपिब
लिख
पठ

One can and should practise composing and translating (both ways - English to Sanskrit and vice versa) any number of sentences.

Words from Lesson 2 द्वितीयः पाठःMasculine Noun पुंल्लिङ्गि नाम Neuter Noun नपुंसक लिङ्गि नाम Feminine Noun स्त्रीलिङ्गि नामPronoun सर्वनामAdjective विशेषणम्Adverb, Conjunction, Auxiliary to verb
अव्ययम्Verb क्रियापदम् (धातु) आज्ञा र्थ
7अभ्यास study, practiceओदन boiled riceअलस lazyअत्र here(खेल् to play) खेल8व्यायाम exerciseगृह house, homeद्वितीय secondतत्र there(कृ to do, to work) कुरु9मोदक sweet ballमोदक sweetmeatमोदक pleasing, tasting sweetशीघ्रम् fast(गम् to go) गच्छ10उद्यान gardenसत्वरम् immediately(आ + गम् to come) आगच्छ11भोजन mealअपि also(खाद् to eat) खाद12कार्य work, job, taskच and(क्रीड् to play) क्रीड13प्रतिदिनम् everyday(भू to be, to exist) भव14प्रथम firstप्रथमम् first15पश्चात् later, from behind

Read and translate following sentences
१ तत्र क्रीड = ---------- --------- ----------
२ त्वं अत्र खेल = ---------- --------- ----------
३ कार्यं कुरु = ---------- --------- ----------
४ अलसः मा भव = ---------- --------- ----------
५ तत्र शीघ्रं गच्छ = ---------- --------- ----------
६ अत्र आगच्छ = ---------- ---------
७ प्रथमं व्यायामं कुरु = ---------- --------- ----------
८ पश्चात् भोजनं कुरु = ---------- --------- ----------
९ मोदकं खाद = ---------- ---------
१० ओदनं अपि खाद = ---------- --------- ----------
११ उद्यानं गच्छ = ---------- --------- ----------
१२ गृहं सत्वरं आगच्छ = ---------- --------- ----------

More Exercise from Lessons 1 and 2  1You read letter2You write a letter3You drink milk4Do not read a book5त्वम् एकं पत्रं पठ6त्वं एकं पत्रं लिख7त्वं मधुरं दुग्धं पिब8सत्वरं अत्र आगच्छ9Don’t be lazy10Go there fast11You drink clean water12Eat boiled rice also 13प्रथमं व्यायामं कुरु14ओदनं अपि खाद15पश्चात् भोजनं कुरु16उद्यानं गच्छ तत्र खेल च

One can and should practise composing and translating (both ways - English to Sanskrit and vice versa) any number of sentences.

Words from Lesson 3 तृतीयः पाठःMasculine Noun पुंल्लिङ्गि नामNeuter Noun नपुंसक लिङ्गि नामFeminine Noun स्त्रीलिङ्गि नामPronoun सर्वनामAdjective विशेषणम्Adverb, Conjunction, Auxiliary to verb अव्ययम्Verb क्रियापदम् (धातु) आज्ञा र्थ16सूर्य sunयान cartकिम् what, whoतृतीय thirdपुनः again17सत्य truthदुर्बल weakइदानीम् now18तदानीम् then19उपरि above20पुरस्तात् in the front21अधस्तात् down, from below

.Exercises -
1. Translate into Sanskrit
  1. Do not bring the cart here.
  2. Come home
  3. Stop in front
  4. Come up.
  5. Go down
  6. Do not run there.
  7. You dance now.
  8. Do not dance there.
  9. Come forth.
  10. Speak the truth.
  11. See forth and downwards
  12. Do not look upwards.
  13. Do not run again.
  14. Take meals now.
  15. Drink water afterwards.

One can and should practise composing and translating (both ways - English to Sanskrit and vice versa) any number of sentences.

More sentences from Question paper of Feb 2008 examination -
  1. (You) write a letter. (Imperative)
  2. (You) drink sweet milk. (Imperative)
  3. Afterwards eat meal.
  4. Protect the weak.
  5. Drink clean water.

More sentences from Question paper of Feb 2012 examination -
  1. First do exercise.
  2. Write clear letters.
  3. Always speak the truth.

-o-O-o-
Categories: Learning Sanskrit

Significance of Dates in Traditional Indian Calendar भारतीय-पन्चाङ्गे तिथिमहात्म्यम्

Mon, 01/24/2011 - 10:46

Significance of Dates in Traditional Indian Calendar

भारतीय-पन्चाङ्गे तिथिमहात्म्यम्


ऋतुवसंत ग्रीष्मग्रीष्मवर्षावर्षाशरद पक्ष मास → तिथी ↓चैत्र वैशाखज्येष्ठ आषाढश्रावणभाद्रपद शुद्ध / शुक्ल१ प्रतिपदागुढी पाडवा





२ द्वितीया






३ तृतीया
अक्षय्य-


हरितालिका
४ चतुर्थीसंकष्टी संकष्टी संकष्टी संकष्टी संकष्टी गणेश
५ पञ्चमी



नागपञ्चमी

६ षष्ठी






७ सप्तमी






८ अष्टमी






९ नवमी रामनवमी





१० दशमी






११ एकादशी कामदा भागवत निर्जला देवशयनी पुत्रदापरिवर्तिनी
१२ द्वादशी






१३ त्रयोदशी






१४ चतुर्दशी




अनन्त
१५ पौर्णिमा हनुमान जयंतिबुद्ध-वटगुरु- व्यास- जयंतिरक्षा- बन्धन प्रोष्ठपदीवद्य / कृष्ण १ प्रतिपदा






२ द्वितीया






३ तृतीया






४ चतुर्थी






५ पञ्चमी






६ षष्ठी






७ सप्तमी






८ अष्टमी



कृष्ण-जन्म

९ नवमी






१० दशमी






११ एकादशी वरुथिनी अपरा योगिनी कामिकाअजा भागवत
१२ द्वादशी






१३ त्रयोदशी






१४ चतुर्दशी






३० अमावस्या




सर्वपित्री


ऋतु -->

शरद

हेमंत

हेमंत

शिशिर

शिशिर

वसंत

पक्ष

मास → तिथी ↓

आश्विन

कार्तिक

मार्गशीर्ष

पौष

माघ

फाल्गुन

शुद्ध / शुक्ल

१ प्रतिपदा

घट स्थापना

बलि- प्रतिपदा






२ द्वितीया


भाऊबीज






३ तृतीया








४ चतुर्थी

संकष्टी

संकष्टी

संकष्टी

संकष्टी

संकष्टी

संकष्टी


५ पञ्चमी


पाण्डव-






६ षष्ठी








७ सप्तमी








८ अष्टमी

दुर्गाष्टमी







९ नवमी

खंडेनवमी







१० दशमी

विजयादशमी







११ एकादशी

पाशांकुशा

प्रबोधिनी

मोक्षदा

पुत्रदा

जया

आमलकी


१२ द्वादशी


तुलसी- विवाह






१३ त्रयोदशी








१४ चतुर्दशी








१५ पौर्णिमा

कोजागरी

त्रिपुरारि (नानक)

दत्तजयंति

शाकम्भरी

-

होलि-वन्दन

वद्य / कृष्ण

१ प्रतिपदा








२ द्वितीया








३ तृतीया








४ चतुर्थी








५ पञ्चमी








६ षष्ठी








७ सप्तमी








८ अष्टमी








९ नवमी








१० दशमी








११ एकादशी

रमा

उत्पत्ति

सफला

षट्-तिला

विजया

पापमोचनी


१२ द्वादशी

वसुबारस







१३ त्रयोदशी

धनतेरस







१४ चतुर्दशी

नरक-







३० अमावस्या

लक्ष्मी- पूजन




महाशिवरात्री



Categories: Learning Sanskrit

Procedure for making Permanent Calendar (अक्षय्या दिन-दर्शिका)

Fri, 07/16/2010 - 13:27

Procedure for making Permanent Calendar (अक्षय्या दिन-दर्शिका)

1) Take two A4 size papers. Mark the centres by joining diagonals.

2) Draw 10 concentric circles with radii 30, 38, 46, 54, 62, 70, 78, 86, 94, 102 mm

3) Draw diameters at every 100 angle

4) On one paper, say paper A between circles of radii 30 and 38, in every 100 segment write names of days SUN MON TUE WED THU FRI SAT. We have 36 segments. So, we can write five cycles of these.

5) On this paper A names of months as shown in the table

In segment

Opposite to

weekday

Between

circles

70-78

Between

circles

62-70

Between

circles

54-62

Between

circles

46-54

SUN

AUG

(FEB)

MON

FEB

MAR

NOV

TUE

JUNE

WED

SEPT

DEC

THU

APRIL

JULY

(JAN)

FRI

JAN

OCT

SAT

MAY

Note :- The months (JAN) and (FEB) in the last column are for LEAP YEARS

6) On the other paper B choose any seven segments and in spaces between circles 38-46 write numbers 1 to 7 in counter-clockwise order, when looking at the circles from outermost circle to innermost. In this manner complete date numbers up to 31 as shown in the table

In spaces between circles

Date Numbers

38-46

1 to 7

46-54

8 to 14

54-62

15 to 21

62-70

22 to 28

70-78

29, 30, 31

7) From paper A cut off all paper outside of circle of radius 78

8) From paper A cut off also paper outside of circle of radius 38, BUT not from the seven segments on which names of months are written.

9) Now, prick a pin at the centre on both papers. Use the pinholes to match the centres of both papers, putting paper A above paper B.

10) Turn paper A around the pin to bring month AUG and weekday SUN opposite to AUG to match with Date ‘1’. In the space on paper B, above AUG in the space between circles 78-86 write by PENCIL “2010”

11) Again turn paper A around the pin to bring DEC below “2010”. It will be seen that 31 DEC 2010 will be FRI

12) Turn paper A around the pin to bring SAT above Date 1. In the segment on paper B above JAN write in the space between circles 78-84 “2011”

13) Turn paper A to bring DEC below “2011”. It will be seen that 31 DEC 2010 will be SAT.

14) Turn paper A around the pin to bring SUN above Date 1. Now since 2012 will be a Leap year, we have to write “2012” above (JAN)

15) To know the calendar for FEB 2012 we have to match (FEB) with 2012.

16) By this logic we can mark years from 2001 to 2099. When two years wil fall into one and the same segment, write the larger year number above the previous one. That is why we have circles of radii 94 and 102 also.

17) For years 2000 and older, we may need more space on paper B and hence circles outside of circle of radius 102. You can make a new larger calendar with adequate space, once you get the hang of it.

18) It will be better to check the year-markings against calendars available in most computers, especially 1 JAN of each year. Once this is correct, everything will be correct. That is why see in item 10, the caution write by PENCIL underlined.

शुभमस्तु ।

-o-O-o-

Please do try by yourself !

Categories: Learning Sanskrit

अन्वयसहितः प्रथमोऽध्यायः |

Mon, 04/26/2010 - 10:21
अथ प्रथमोऽध्यायः (अन्वयसहितः)| अर्जुनविषादयोगः ।
1धृतराष्ट्र उवाच |धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः |मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय ||१||धृतराष्ट्रः उवाच, "सञ्जय, धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे एव समवेताः युयुत्सवः मामकाः पाण्डवाः च किं अकुर्वत ?2सञ्जय उवाच |दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा |आचार्यमुपसंगम्य राजा वचनमब्रवीत् ||२||सञ्जयः उवाच, "पाण्डवानीकं तु व्यूढं दृष्ट्वा राजा दुर्योधनः तदा आचार्यं उपसंगम्य वचनं अब्रवीत् |3पश्यैतां पाण्डुपुत्राणां आचार्य महतीं चमूम् |व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता ||३||(दुर्योधनः उवाच), "आचार्य, एतां तव धीमता शिष्येण द्रुपदपुत्रेण व्यूढां पाण्डुपुत्राणां महतीं चमूम् पश्य | 4अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि |युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः ||४||धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् |पुरुजित्कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुंगवः ||५||युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान् |सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः ||६||अत्र युधि शूराः महेष्वासाः भीमार्जुनसमाः युयुधानः विराटः च महारथः द्रुपदः च
धृष्टकेतुः चेकितानः वीर्यवान् काशिराजः च पुरुजित् कुन्तिभोजः च नरपुंगवः शैब्यः च
युधामन्युः च विक्रान्तः वीर्यवान् उत्तमौजाः च सौभद्रः द्रौपदेयाः च सर्वे एव महारथाः (सन्ति) |5अस्माकं तु विशिष्टा ये तान्निबोध द्विजोत्तम |नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान्ब्रवीमि ते ||७|| द्विजोत्तम, ये तु अस्माकं विशिष्टाः मम सैन्यस्य नायकाः तान् निबोध । ते संज्ञार्थं तान् ब्रवीमि |6भवान्भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिञ्जयः |अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च ||८|| भवान् भीष्मः च कर्णः च कृपः च समितिञ्जयः अश्वत्थामा विकर्णः च तथा सोमदत्तिः च (सर्वे) एव (अस्माकं विशिष्टाः) |7अन्ये च बहवः शूराः मदर्थे त्यक्तजीविताः |नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः ||९||अन्ये च बहवः शूराः नानाशस्त्रप्रहरणाः युद्धविशारदाः सर्वे मदर्थे त्यक्तजीविताः (सन्ति) |8अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् |पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम् ||१०||तत् अस्माकं भीष्माभिरक्षितम् बलं अपर्याप्तं अस्ति । एतेषां तु इदं भीमाभिरक्षितम् बलं पर्याप्तम् (एव) |9अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः |भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि ||११||सर्वेषु च अयनेषु यथाभागं अवस्थिताः भवन्तः सर्वे एव भीष्मं एव अभिरक्षन्तु हि |10तस्य सञ्जनयन्हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः |सिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान् ||१२||(सञ्जयः उवाच), "तस्य हर्षं सञ्जनयन् प्रतापवान् कुरुवृद्धः पितामहः उच्चैः विनद्य सिंहनादं शङ्खं दध्मौ |11ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः |सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत् ||१३||ततः शङ्खाः च भेर्यः पणवानकगोमुखाः च सहसा एव अभ्यहन्यन्त । सः शब्दः तुमुलः अभवत् |12ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ |माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः ||१४||ततः श्वेतैः हयैः युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ माधवः पाण्डवः च दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः एव |13पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनञ्जयः |पौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः ||१५||हृषीकेशः पाञ्चजन्यं (दध्मौ) धनञ्जयः देवदत्तं (दध्मौ) वृकोदरः भीमकर्मा महाशङ्खं पौण्ड्रं दध्मौ |14अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः |नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ ||१६||कुन्तीपुत्रः राजा युधिष्ठिरः अनन्तविजयं (दध्मौ) । नकुलः सहदेवः च सुघोषमणिपुष्पकौ (दध्मतुः) |15काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः |धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः ||१७||द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते |सौभद्रश्च महाबाहुः शङ्खान्दध्मुः पृथक्पृथक् ||१८||पृथिवीपते, परमेष्वासः काश्यः च महारथः शिखण्डी च धृष्टद्युम्नः विराटः च अपराजितः सात्यकिः च
द्रुपदः द्रौपदेयाः च महाबाहुः सौभद्रः च सर्वशः पृथक् पृथक् शङ्खान् दध्मुः |16स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् |नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलोऽभ्यनुनादयन् ||१९||नभः च पृथिवीं च तुमुलः व्यनुनादयन् सः धार्तराष्ट्राणां घोषः हृदयानि व्यदारयत् एव |17अथ व्यवस्थितान्दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान् कपिध्वजः |प्रवृत्ते शस्त्रसम्पाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः ||२०||हृषीकेशं तदा वाक्यं इदमाह महीपते |महीपते, अथ धार्तराष्ट्रान् व्यवस्थितान् दृष्ट्वा शस्त्रसम्पाते प्रवृत्ते तदा धनुः उद्यम्य कपिध्वजः पाण्डवः हृषीकेशं इदं वाक्यं आह |18अर्जुन उवाच |सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेऽच्युत ||२१||यावदेतान्निरीक्षेऽहं योद्धुकामानवस्थितान् |कैर्मया सह योद्धव्यम् अस्मिन् रणसमुद्यमे ||२२||योत्स्यमानानवेक्षेऽहं य एतेऽत्र समागताः |धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर् युद्धे प्रियचिकीर्षवः ||२३||अर्जुनः उवाच, "अच्युत मे रथं उभयोः सेनयोः मध्ये (तावत्) स्थापय यावत् अहं अवस्थितान् एतान् योद्धुकामान् निरीक्षे ।
अस्मिन् रणसमुद्यमे कैः सह मया योद्धव्यम् (तत् अहं निरीक्षे) ।
दुर्बुद्धेः धार्तराष्ट्रस्य युद्धे प्रियचिकीर्षवः ये एते अत्र समागताः तान् योत्स्यमानान् अहं अवेक्षे |19सञ्जय उवाच |एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत |सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम् ||२४||भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम् |उवाच पार्थ पश्यैतान् समवेतान्कुरूनिति ||२५||सञ्जयः उवाच, "भारत, गुडाकेशेन एवं उक्तः हृषीकेशः रथोत्तमम् उभयोः सेनयोः मध्ये
सर्वेषां महीक्षिताम् भीष्मद्रोणप्रमुखतः च स्थापयित्वा उवाच "पार्थ, एतान् समवेतान् कुरून् पश्य |20तत्रापश्यत्स्थितान्पार्थः पितॄनथ पितामहान् |आचार्यान्मातुलान्भ्रातॄन् पुत्रान्पौत्रान्सखींस्तथा ||२६||श्वशुरान्सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि |पार्थः तत्र उभयोः अपि सेनयोः स्थितान् पितॄन् अथ पितामहान् आचार्यान् मातुलान् भ्रातॄन्
पुत्रान् पौत्रान् सखीन् तथा श्वशुरान् सुहृदः च एव अपश्यत् |21तान्समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान्बन्धूनवस्थितान् ||२७||कृपया परयाविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत् |(तत्र) अवस्थितान् तान् सर्वान् बन्धून् समीक्ष्य परया कृपया आविष्टः सः विषीदन् कौन्तेयः इदं अब्रवीत् |22अर्जुन उवाच |दृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थितम् ||२८||सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति |अर्जुनः उवाच, "कृष्ण, इमं स्वजनं युयुत्सुं समुपस्थितम् दृष्ट्वा मम गात्राणि सीदन्ति मुखं परिशुष्यति च |23वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते ||२९||मे शरीरे वेपथुः च रोमहर्षः च जायते |24गाण्डीवं स्रंसते हस्तात् त्वक्चैव परिदह्यते | गाण्डीवं हस्तात् स्रंसते एव त्वक् परिदह्यते च |25न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः ||३०||मे मनः च भ्रमति इव, अवस्थातुं च न शक्नोमि |26निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव |न च श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे ||३१|| केशव, विपरीतानि निमित्तानि पश्यामि च, आहवे स्वजनं हत्वा श्रेयः च न अनुपश्यामि |27न काङ्क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च |कृष्ण, न विजयं काङ्क्षे न च राज्यं सुखानि च |28किं नो राज्येन गोविन्द किं भोगैर्जीवितेन वा ||३२||गोविन्द किं नः राज्येन किं भोगैः जीवितेन वा |29येषामर्थे काङ्क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च |त इमेऽवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च ||३३||आचार्याः पितरः पुत्रास् तथैव च पितामहाः |मातुलाः श्वशुराः पौत्राः श्यालाः सम्बन्धिनस्तथा ||३४||येषां अर्थे नः राज्यं काङ्क्षितं भोगाः सुखानि च (काङ्क्षितानि) ते इमे प्राणान् धनानि च त्यक्त्वा
युद्धे अवस्थिताः आचार्याः पितरः पुत्राः तथा पितामहाः च मातुलाः श्वशुराः पौत्राः तथा श्यालाः सम्बन्धिनः एव |30एतान्न हन्तुमिच्छामि घ्नतोऽपि मधुसूदन |अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते ||३५||मधुसूदन, घ्नतः अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः अपि किं नु महीकृते (अपि) एतान् हन्तुं न इच्छामि |31निहत्य धार्तराष्ट्रान्नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन |पापमेवाश्रयेदस्मान् हत्वैतानाततायिनः ||३६||जनार्दन, धार्तराष्ट्रान् निहत्य नः का प्रीतिः स्यात् ? एतान् आततायिनः हत्वा अस्मान् पापं एव आश्रयेत् ।32तस्मान्नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान्स्वबान्धवान् |तस्मात् वयं स्वबान्धवान् धार्तराष्ट्रान् हन्तुं न अर्हाः । 33स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव ||३७|| हि स्वजनं हत्वा कथं सुखिनः स्याम, माधव ?34यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः |कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकम् ||३८||कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मान्निवर्तितुम् |कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन ||३९||जनार्दन, यद्यपि लोभोपहतचेतसः एते कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे पातकम् च न पश्यन्ति,
कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिः अस्माभिः अस्मात् पापात् निवर्तितुं कथं न ज्ञेयम् ?35कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः | कुलक्षये सनातनाः कुलधर्माः प्रणश्यन्ति । 36धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नम् अधर्मोऽभिभवत्युत ||४०||धर्मे नष्टे कृत्स्नम् कुलं अधर्मः अभिभवति उत ।37अधर्माभिभवात्कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः |कृष्ण, अधर्माभिभवात् कुलस्त्रियः प्रदुष्यन्ति । 38स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसङ्करः ||४१||वार्ष्णेय, स्त्रीषु दुष्टासु वर्णसङ्करः जायते ।39सङ्करो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च |पतन्ति पितरो ह्येषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः ||४२||सङ्करः च कुलस्य कुलघ्नानां नरकाय एव । हि एषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः पितरः पतन्ति (एव) ।40दोषैरेतैः कुलघ्नानाम् वर्णसङ्करकारकैः |उत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः ||४३||कुलघ्नानाम् एतैः वर्णसङ्करकारकैः दोषैः शाश्वताः कुलधर्माः जातिधर्माः च उत्साद्यन्ते ।41उत्सन्नकुलधर्माणाम् मनुष्याणां जनार्दन |नरकेऽनियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम ||४४||जनार्दन, उत्सन्नकुलधर्माणाम् मनुष्याणां नरके अनियतं वासः भवति इति अनुशुश्रुम ।42अहो बत महत्पापं कर्तुं व्यवसिता वयम् |यद्राज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुद्यताः ||४५||अहो बत, राज्यसुखलोभेन स्वजनं हन्तुं उद्यताः वयम् महत् पापं कर्तुं व्यवसिताः ।43यदि मामप्रतीकारम् अशस्त्रं शस्त्रपाणयः |धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस् तन्मे क्षेमतरं भवेत् ||४६||यदि शस्त्रपाणयः धार्तराष्ट्राः रणे मां अशस्त्रं अप्रतिकारं हन्युः तत् मे क्षेमतरं भवेत् ।44सञ्जय उवाच |एवमुक्त्वार्जुनः सङ्ख्ये रथोपस्थ उपाविशत् |विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः ||४७||सञ्जयः उवाच, "शोकसंविग्नमानसः अर्जुनः एवं उक्त्वा सशरं चापं विसृज्य सङ्ख्ये रथोपस्थः उपाविशत् ।
ॐ तत्सत् ।इति श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सुब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादेअर्जुनविषादयोगो नामप्रथमोऽध्यायः ।

Categories: Learning Sanskrit

रामायणातील सुंदरकाण्डाची ही अभंगरचना

Fri, 04/16/2010 - 02:39
हरिः ॐ रामायणातील सुंदरकाण्डाची ही अभंगरचना(१)प्रथम वंदन । सदा कार्यारंभी । देवाधिदेवास । गणेशास ॥१॥तसेच वंदन । रामा रघुराया । सर्वथा कृपाळु । जगदीशा ॥२॥नमन आणिक । अञ्जनीसुतास । भक्तांमध्ये श्रेष्ठ । हनुमान ॥३॥वंदन वाल्मीकि । ऋषीना त्यांचीच । जग उद्धाराया । रामकथा ॥४॥ऋषींची महत्ता । खरी त्यांची कथा । होण्यासाठी होती । अवतार ॥५॥आणिक वंदन । तुलसीदासाना । चरित मानस । रचियेले ॥६॥(२)रामायणामध्ये । पहा सात काण्डे । आधी बालकाण्ड । अयोध्याकाण्ड ॥७॥अरण्यकाण्ड नि । किष्किंधाकाण्डही । सुंदरकाण्ड नि । युद्धकाण्ड ॥८॥उत्तरकाण्ड गा । साती काण्डातही । सुंदरकाण्ड तें । कौतुकाचे ॥९॥सुंदरकाण्डात । हनुमान गेला । सीतेस शोधाया । लंकेकडे ॥१०॥अष्टौ सिद्धी सा-या । वापरून कैसे । रामदूत काज । निभावले ॥११॥पाहूं ते सगळे । सुंदरकाण्डाची । अभंगरचना । करूनीया ॥१२॥(३)सुंदरकाण्ड हें । किष्किंधाकाण्डाचा । संदर्भ घेऊन । सुरूं होते ॥१३॥म्हणूनी पाहिला । पाहिजे प्रसंग । किष्किंधाकाण्डाचे । अखेरीचा ॥१४॥जटायूचा भाऊ । सम्पति सांगतो । रावण लंकेस । सीतेसह ॥१५॥सभा तेव्हां झाली । आतां शोध हवा । लंकेस जाऊन । करायला ॥१६॥अंगद म्हणाला । जाईन मी सज्ज । विश्वास ठेवा कीं । मजवरी ॥१७॥जांबवंत तरी । पाहती मारुति । बोलत कां नाहीं । गप्प गप्प ॥१८॥स्तुति आरंभिली । पवनसुताची । विवेकी विज्ञानी । बलभीमा ॥१९॥कोणतेही काज । तुजसाठी नाही । कठीण हें तरी । सर्वमान्य ॥२०॥पर्वताएवढा । मोठाही होशील । लहान होतोसी । माशीसम ॥२१॥अणिमा गरिमा । लघिमा महिमा । ईशित्व वशित्व । प्राकाम्यता ॥२२॥कामावसायिता । ऐशा आठी सिद्धी । वरताती तुज । भक्तश्रेष्ठा ॥२३॥रामकाजासाठी । अवतार तुझा । तेजःपुंज देह । सूर्यासम ॥२४॥लंकेस जाऊनी । रावणा मारूनी । आणणे त्रिकूट । उखाडूनी ॥२५॥हें सारे शक्य । केवळ तुजसी । सीतेची अवस्था । पहा तरी ॥२६॥(४)जांबवंतानी जें । केले आवाहन । ऐकूनि मारुति । संतोषला ॥२७॥म्हणाला आभार । मित्रा जांबवंता । जाण मज दिली । कार्य काय ॥२८॥सीतामाईचे मी । दर्शन घेऊन । येईन तोंवर । विश्राम ना ॥२९॥खाऊं कीं दोघेही । कंदमुळें साथ । आत्ता तरी लंका । गांठायची ॥३०॥सर्वाना वंदन । करूनी निघाला । कपिवर आला । प्रभूंकडे ॥३१॥रामानी दिधली । खुणेस आंगठी । आणि यशस्वी हो । आशिर्वाद ॥३२॥(५)हनुमान आला । समुद्रकिनारी । फुगविली छाती । महाश्वासें ॥३३॥हृदयी आसन । दिलें रघुनाथा । घेतलें उड्डाण । दक्षिणेस ॥३४॥झेप घेण्यासाठी । पर्वताचे माथी । जोर दिला कांहीं । हनुमानें ॥३५॥तेवढ्या दाबाने । पर्वत दबला । पहा पाताळात । पोहोंचला ॥३६॥सागर पाहतो । हा तो रामदूत । आकाशमार्गाने । निघाला कीं ॥३७॥मैनक पर्वता । त्याने सांगितले । विसावा देण्यास । ऊठ बरा ॥३८॥सागराचे जळी । फँवारा उडाला । मैनक उठला । उंच-उंच ॥३९॥मारुति म्हणाले । आभार मैनका । परि मज आतां । विश्राम ना ॥४०॥लंकेस जाईन । शोधून काढीन । सीतामाई कोठे । आहे कैसी ॥४१॥मनी आता नाही । दुसरा विचार । परतेन तेव्हां । पुन्हा भेटूं ॥४२॥अलगद हात । मैनका लावून । मारुति वेगाने । पुढे गेला ॥४३॥(६)मनोवेगे जातो । हनुमान देखा । कौतुके पाहती । देवगण ॥४४॥परीक्षा पहावी । त्याच्या त्या निष्ठेची । ऐसे मनी आले । देवाजींच्या ॥४५॥सुरसा नांवाच्या । सर्पिणीस त्यांनी । धाडीले मार्गच । अडविण्या ॥४६॥मारुतीचे पुढे । ठाकली सर्पीण । जबडा थोरला । पसरूनी ॥४७॥वाटले तिजला । जबडा पाहूनी । घाबरेल आता । हनुमान ॥४८॥म्हणाली वानरा । निघालास कुठे । गिळून टाकाया । आले तुज ॥४९॥मारुती कां कधी । संकट पाहूनी । घाबरूनी काज । त्यजेल बा ॥५०॥ त्याने केला देह । जबड्यापेक्षाही । दुप्पटसा मोठा । क्षणार्धात ॥५१॥तिनेही जबडा । आणि मोठा केला । तरीही दुप्पट । हनुमंत ॥५२॥आणिक जबडा । तिने पसरता । माशीसम छोटा । हनुमंत ॥५३॥करी सर्पिणीचे । कानी गुणगुण । परत जाताना । भेटूंच कीं ॥५४॥आत्ता तरी मज । जाऊं दे ना माये । प्रभूचे कामास । लगबग ॥५५॥सुरसा म्हणाली । यशस्वी हो बाळा । परीक्षा मी केली । उत्तीर्ण तूं ॥५६॥रावणाची लंका । आहे मोहमाया । भयाणही आहे । सावध जा ॥५७॥देवानाही आहे । काळजी मनात । रावण पाहिजे । संपविला ॥५८॥म्हणून देवानी । मला पाठविले । सावध करण्या । परीक्षेने ॥५९॥श्रीरामाचे काम । करशील नीट । ।विश्वास वाटतो । मला सुद्धा ॥६०॥ऐसा सुरसीचा । आशिष मिळता । मारुति निघाला । भरारीने ॥६१॥(७)लंकेजवळील । सागरात एक । राक्षसी कपटी । रहातसे ॥६२॥नभी उडणा-या । पक्षांची प्रतिमा । पाण्यात पाहूनी । झेप घेई ॥६३॥चट्टामट्टा करी । कितीक पक्षांचा । दैनंदिन तिचा । उपद्व्याप ॥६४॥तसाच प्रयोग । हनुमंतावर । करण्याचा बेत । तिचा होता ॥६५॥परन्तु चकवा । देऊनी तिजला । आघात करूनी । मारीयेले ॥६६॥(८)समुद्राचे काठी । होती वनराई । मनास मोहन । घालणारी ॥६७॥वानर जातीस । सहज भुरळ । घालील ऐसीच । होती शोभा ॥६८॥पण वायुसुता । नव्हती उसंत । क्षणभरसुद्धा । थांबण्यास ॥६९॥डोंगरानजीक । दिसला किल्ल्याचा । भला मोठा तट । उंचापुरा ॥७०॥साधासा वानर । होऊनी मारुति । चढला डोंगर । माथ्यावरी ॥७१॥तटाजवळील । एका वृक्षावर । बसूनी करीतो । निरीक्षण ॥७२॥निशाचरांच्या त्या । वस्तीच्या रक्षणा । धिप्पाड राक्षस । सारीकडे ॥७३॥मायावीही होते । त्यातील कितीक । अंतर्ज्ञानाने ते । ध्यानी आले ॥७४॥राजवाडा कोठे । तिथेच असेल । सीतामाईस कां । कोंडलेले ॥७५॥सूर्यास्त होईल । आता इतुक्यात । अंधारात कोणा । दिसेन ना ॥७६॥तरीही मच्छर । होऊनी सर्वत्र । संचार करावा । हेंच बरें ॥७७॥तोंवरी अंदाज । घेऊं सारीकडे । व्यवस्था कैसी बा । रावणाची ॥७८॥झाडांच्या फांद्यांना । झोके देत जाणे । वानरास तरी । काम सोपे ॥७९॥महाल दिसले । छोटे मोठे ऐसे । ज्याचा जैसा हुद्दा । तेणे रीती ॥८०॥गर्द झाडीमागे । आणि एक तट । दिसला तिथे कां । राजवाडा ॥८१॥मारुति निघाला । तिकडेच जाण्या । द्वारीच लंकिणी । राक्षसीण ॥८२॥वानरा तूं कोठे । ऐसा निघालास । सारे पशूपक्षी । खाद्य माझे ॥८३॥चुकवूनी माझी । नजर कुणीही । नाहीच जायाचे । नेम आहे ॥८४॥तिच्या वल्गनेस । उत्तर म्हणून । जोरदार ठोसा । लगावला ॥८५॥सा-याच प्रश्नांची । उत्तरे शब्दात । नाही कांही देत । बसायाचे ॥८६॥विवेक तो सारा । मारुतीस होता । अवगत त्याने । तैसे केले ॥८७॥जबड्याचे तिच्या । दात निखळले । हा तरी वानर । साधा नव्हे ॥८८॥अचानक एक । पुराण प्रसंग । आठवूनी म्हणे । मारुतीला ॥८९॥ब्रम्हाने रावणा । वर जरी दिला । मलाही संकेत । खास दिला ॥९०॥जेव्हा तुज कोणा । वानराचा ठोसा । पडेल जाण तूं । संकेत तो ॥९१॥राक्षसकुळाच्या । नाशाचीच नांदी । प्रभूचें दर्शन । तुज जाण ॥९२॥धन्य मी जाहलें । रामदूताचे कीं । दर्शन जाहलें । हनुमंता ॥९३॥अडवूं शकेल । नाही तुज कोणी । तरीही जाई गा । संभाळून ॥९४॥(९)घेऊनीया मग । अति लघुरूप । सतत स्मरण । श्रीरामाचे ॥९५॥करीत निघाला । नगर धुंडण्या । कोठे कां दिसेल । सीतामाई ॥९६॥घराघरामध्ये । महाली महाली । धुंडीत चाललें । लघुरूप ॥९७॥एका प्रासादात । स्वतः दशानन । पाहीला जाताना । शयनास ॥९८॥तिथे तरी नाही । दिसली वैदेही । कांहीसे हायसे । वाटलेही ॥९९॥धुंडीत राहीला । इकडे तिकडे । लघुरूपामुळे । वेळ लागे ॥१००॥ नाही उमगले । किती वेळ गेला । ब्रम्हमुहूर्तही । सुरू झाला ॥१०१॥(१०)एका प्रासादात । सारेच आगळे । सर्वत्र पावित्र्य । दाटलेले ॥१०२॥ईशान्य दिशेस । नेटक्या देऊळी । हरीची मूरत । विराजित ॥१०३॥छोट्या वृंदावनी । तुळस साजिरी । पणती तेवती । कोनाड्यात ॥१०४॥देवाचीये दारी । उभा क्षणभरी । नमन करूनी । निघणार ॥१०५॥तेव्हाच वाटले । कोणी जागे झाले । कानी आले शब्द । जय श्रीराम ॥१०६॥कपि चमकला । ऐसा श्रद्धापूर्ण । इथे आहे कोण । रामभक्त ॥१०७॥ओळख घ्यावी का । ह्याची करूनीया । कालापव्यय हा । ठरूं नये ॥१०८॥कदाचित ह्याची । ओळख झाल्यास । मदत होईल । निजकामी ॥१०९॥रामभक्त येतो । वाटले बाहेर । प्रासादाचे दारी । पोहोचला ॥११०॥हनुमंत घेई । ब्राम्हणाचे रूप । मंद मंद बोले । रामजप ॥१११॥यजमान आले । पुसती विप्रास । रामप्रहरास । कैसे आले ॥११२॥वाटते प्रभूनी । मजवरी कृपा । करूनी आपणा । धाडीयेले ॥११३॥किंवा कां स्वतःच । प्रभू रामचंद्र । माझे दारी आज । प्रकटले ॥११४॥ऐसी रामभक्ती । पाहूनी मारुति । ओळख आपुली । देता झाला ॥११५॥यजमानानीही । ओळख दिधली । रावणाचा भ्राता । विभीषण ॥११६॥मारुतीने मग । सांगीतले कैसे । प्रभूंचे दर्शन । त्यास झाले ॥११७॥सीतेस शोधणे । आहे काम मज । कृपया दावावा । मार्ग मज ॥११८॥विभीषण तेव्हां । सांगते जाहले । अशोकवनात । सीतामाई ॥११९॥पाळत ठेवतो । रावण कैसेनी । खबरदारीही । कैसी हवी ॥१२०॥विभीषण देती । यशाचा आशिष । निरोप दिधला । सौहार्दाने ॥१२१॥(११)अशोकवनात । थेट पोहोचला । देखीयेली दीन । सीतामाई ॥१२२॥रोडावला देह । डोईवर जटा । एक वेणी देखे । पादांगुष्ठ ॥१२३॥राक्षसिणी चार । होत्या पहा-यास । आतां केव्हां कैसा । पुढे होऊं ॥१२४॥नजर टाकतां । इकडेतिकडे । रावणाची स्वारी । येतां दिसे ॥१२५॥रावण बोलला । साम दाम दण्ड । भेद सा-या नीति । चतुराई ॥१२६॥म्हणे एकवार । पाही मजकडे । राम काय तुझा । मजसम ॥१२७॥शिवाय देशील । मजसी नजर । कौतुक करेन । पहा कैसे ॥१२८॥ सा-या माझ्या राण्या । मंदोदरी सुद्धा । दासी होतील त्या । तुझे पायी ॥१२९॥गवताची पात । ओठास धरून । स्मरूनीया मनी । रघुपति ॥१३०॥म्हणे दशानना । काजवा करेल । किती टिमटिम । त्याने काय ॥१३१॥कमळ फुलेल । कल्पनाच नाही । रामाचे बाणाची । तुज कांहीं ॥१३२॥शिवधनुष्य तें । छातीवरी येता । पंचप्राण तुझे । कासावीस ॥१३३॥विसरलास तूं । तेंच की धनुष्य । मोडले रामाचे । हाती कैसे ॥१३४॥परि तुज नाही । कांही सुद्धा लाज । कपटाने मज । आणीयले ॥१३५॥रावणा संताप । जाहला म्हणाला । इथे राम परि । येत नाही ॥१३६॥पुन्हा त्या रामाचे । नाव माझ्यापुढे । घेशील छाटीन । जीभ तुझी ॥१३७॥ऐसी देऊनीया । ताकीद सीतेस । धपाधप पाय । आपटीत ॥१३८॥रावण निघून । गेला तेव्हां सा-या । राक्षसिणी सुद्धा । घाबरल्या ॥१३९॥(१२)एका स्त्रीचे दुःख । स्त्रीच समजते । राक्षसिणीनाही । तैसे झाले ॥१४०॥त्यांच्यामध्ये होती । राक्षसीण एक । त्रिजटा नांवाची । रामभक्त ॥१४१॥तिला म्हणे एक । स्वप्न कीं पडले । वानर जाळीतो । लंका सारी ॥१४२॥रावणाची दशा । आणीक भयाण । वीस बाहु त्याचे । कापलेले ॥१४३॥तैसा ओरडत । जाई दक्षिणेस । लंका राख आता । विभीषणा ॥१४४॥सीता म्हणे तीस । नव्हे स्वप्न मात्र । प्रत्यक्ष असेच । घडेलही ॥१४५॥सीतेचे बोलणे । ऐकूनी सा-याच । सीतेचे चरणी । गोळा झाल्या ॥१४६॥जळेल कां लंका । खरेच गे सीते । कोणी सुद्धा नाही । उरणार ॥१४७॥सीतेने म्हटले । त्रिजटेचे स्वप्न । ऐकूनी बोलले । अचानक ॥१४८॥मला तरी आता । जीणे नको वाटे । त्याने ऐसे बोल । उमटले ॥१४९॥त्याचे तुम्ही मनी । घेऊं नका कांही । सख्यांचे वाईट । चिंतेन कां ॥१५०॥सीतेने दिलासा । दिल्याने सगळ्या । आपापल्या जागी । गेल्या सा-या ॥१५१॥त्रिजटा एकटी । राहीली तिजला । म्हणे सीतामाई । काकुळती ॥१५२॥खरेच वाटते । आता नको जीणे । रच एक चिता । माझ्यासाठी ॥१५३॥विरहयातना । असह्य झाल्यात । प्रभूस दया कां । येत नाही ॥१५४॥त्रिजटा म्हणाली । भलतेच काय । रामावरी नाही । विश्वास कां ॥१५५॥शिवाय पहा ना । चिता पेटविण्या । विस्तव रात्रीस । मिळेल कां ॥१५६॥ऐसे बोलूनीया । निघूनही गेली । त्रिजटा आपुल्या । घराकडे ॥१५७॥यातनांची आग । मनास जाळीते । विस्तव कां नाही । चितेसाठी ॥१५८॥ऐशा विचाराने । सीतेच्या मनाची । आणीक जाहली । तडफड ॥१५९॥आकाश पेटले । ता-यानी दिसते । एकही ना येत । पृथ्वीवर ॥१६०॥झाडानो तुम्ही ना । नांवाचे अशोक । आपुले नांव कीं । करा सार्थ ॥१६१॥सीतेचा पाहूनी । विलाप कपीस । वाटला तो क्षण । युगासम ॥१६२॥(१३)काय करावेसा । विचार करीत । अंगठी टाकली । मारुतीने ॥१६३॥सीतेने घेतली । उचलून हाती । खूण ओळखली । प्रभूंची ही ॥१६४॥आत्ता इथे कैसी । आली ही अंगठी । शंका नि आश्चर्य । मनी तिच्या ॥१६५॥इतुक्यात आले । मंद स्वर कानी । श्रीरामनामाचा । जपचि तो ॥१६६॥कोण रामभक्त । इथे आसपास । प्रकट कां नाही । तुम्ही होत ॥१६७॥आज्ञा ती मानून । कर जोडोनीया । समोरी ठाकले । कपिरूप ॥१६८॥मारुतीने सारी । कथा सांगितली । धाडीले रामानी । खुणेसह ॥१६९॥विश्वास दिधला । सक्षेम आहेत । राम नि लक्ष्मण । कोठे कैसे ॥१७०॥सीतामाई तुझा । शोध हा तो झाला । आता आहे घेणे । अंदाजही ॥१७१॥राक्षससेनेचा । कैसे तिचे बल । कमकुवतता । काही कैसी ॥१७२॥सीतेच्या मनात । आली काही शंका । राक्षससेनेचा । अंदाज तूं ॥१७३॥वानर साधासा । कैसा बा घेशील । वाटे सानमुखी। मोठा घास ॥१७४॥क्षमा करी माये । दावीतो नमुना । रामानी मजला । परखले ॥१७५॥ऐसे म्हणूनीया । काही उग्ररूप । तिजला केवळ । दिसेलसे ॥१७६॥दावीले सीताही । धास्तावली कांही । म्हणे क्षमा करी । हनुमाना ॥१७७॥तेव्हा पुन्हा साधा । होऊनी वानर । म्हणे सीतामाई । आशिष दे ॥१७८॥आणीक विनंति । साधीशीच आहे । भूक फार आहे । लागलेली ॥१७९॥इथे झाडांवरी । फळे लगडली । आहेतही खूप । वाटे खावी ॥१८०॥तुझ्या अनुज्ञेने । भूक भागवावी । देई गे अनुज्ञा । प्रार्थितो मी ॥१८१॥इथे परि पहा । विक्राळ राक्षस । पहारा ठेवण्या । नेमलेले ॥१८२॥त्यांची कांही भीती । मला न वाटते । केवळ अनुज्ञा । तुझी हवी ॥१८३॥लडिवाळ त्याचा । आग्रह पाहून । वात्सल्य दाटलें । तिचे मनी ॥१८४॥बरें जा घेई जें । हवें तें खाऊन । संभाळूनि राही । एवढेच ॥१८५॥नमन करूनी । आशिष घेऊनी । अशोकवनात । आला कपि ॥१८६॥(१४)फळे चाखताना । मुद्दामच बिया । राक्षसाना मारी । वेडावीत ॥१८७॥छोटी मोठी झाडे । उपटली तेव्हां । राक्षस चिडले । मारण्यास ॥१८८॥झाडांच्या फांद्याच । घेऊनीया हाती । लढाई त्यांच्याशी । आरंभिली ॥१८९॥कितीक जणाना । जागी लोळवीले । भ्यालेले पळाले । ओरडत ॥१९०॥साध्या वानराने । उच्छाद मांडला । अशोकवनात । नासधूस ॥१९१॥कितीक राक्षस । लोळवीले त्याने । आवरत नाही । कोणा मुळी ॥१९२॥दरबारातही । वार्ता पोहोचली । कसला गोंधळ । काय झाले ॥१९३॥रावणाने एक । सेनेची तुकडी । अशोकवनात । पाठविली ॥१९४॥मारुती करीतो । सैनिकांची थट्टा । कधी घोर रूप । कधी साधा ॥१९५॥सैनिक दिङ्मूढ । कैसी चालवावी । तल्वार करावा । कोठे वार ॥१९६॥भालेही फेकले । त्यांचे तर त्याने । तुकडेच केले । जैसे ऊंस ॥१९७॥काही भाले तर । उलट मारूनी । केले हताहत । सैनिकचि ॥१९८॥वार्ता ती ऐकून । रावण चिडला । म्हणाला अक्षास । राजपुत्रा ॥१९९॥जाई ये बघून । काय प्रकरण । आण तूं बांधून । वानरास ॥२००॥जैसा अक्ष आला । अशोकवनात । काही त्याचे ध्यानी । येण्या आधी ॥२०१॥मारुती शिरला । त्याचे पायामध्ये । प्रचंड होऊनी । फेकीयेले ॥२०२॥जंगलात अक्ष । जाऊनी पडला । घाबरूनी सेना । पलटली ॥२०३॥पळणा-यानाही । नाहीच सोडले । फटके मारूनी । पाडीयेले ॥२०४॥अक्षाचा जाहला । मृत्यू त्याची वार्ता । जरी रावणास । समजली ॥२०५॥पुत्रवधाचा त्या । करण्यास शोक । नव्हती उसंत । कोणासही ॥२०६॥हें तो वाटे युद्ध । एका वानराने । लंकेच्या विरुद्ध । मांडीयेले ॥२०७॥तेव्हा रावणाने । पुत्र इंद्रजित । यास आज्ञा केली । विजयी हो ॥२०८॥मारूं नको त्यास । बांधूनीया आण । समजाया हवे । कोण आहे ॥२०९॥भली मोठी सेना । सवे घेऊनीया । अशोकवनात । मेघनाद ॥२१०॥आला तरी काय । भीति मारुतीस । सैन्याची दाळण । उडविली ॥२११॥एक मोठा वृक्ष । भिरकावुनीया । रथाचे तुकडे । झाले क्षणी ॥२१२॥इंद्रजिताशीच । जाऊनी भिडला । जणू कीं जुंपली । साठमारी ॥२१३॥मारुतीने एक । ऐसा ठोसा दिला । लंकेशपुत्रास । मूर्च्छा आली ॥२१४॥सांवरला तेव्हां । ब्रम्हास्त्रच त्याने । संधान साधाया । खडे केले ॥२१५॥मारुतीने तेव्हा । धरिला विचार । ब्रम्हबाणाचा ह्या । अवमान ॥२१६॥होणे नव्हे योग्य । म्हणूनी नाटक । भोंवळ आल्याचे । त्याने केले ॥२१७॥इंद्रजितासही । आठवली आज्ञा । बांधीला वानर । नागपाशें ॥२१८॥घेऊनीया आला । दरबारामध्ये । सा-या लंकेमध्ये । कुतूहल ॥२१९॥(१५)हळूंहळूं डोळे । उघडूनी पाही । मारुती दर्बार । रावणाचा ॥२२०॥सोन्याच्या पत्र्यानी । हिरेमाणकानी । मढवीले खांब । चोहीकडे ॥२२१॥रत्नजडितशा । उच्च सिंहासनी । विराजला होता । लंकाधीश ॥२२२॥पाहूनी वानर । हसला कुत्सित । जरि एक क्षण । दशानन ॥२२३॥ पुत्रवध काय । ऐशा वानराने । केला विषादही । मनी आला ॥२२४॥लगेच सावध । होऊन रावण । पुसीतो रागाने । वानरास ॥२२५॥वानरा ठाऊक । नाही काय माझा । दरारा त्रिलोकी । कैसा आहे ॥२२६॥काय म्हणूनीया । अशोकवनात । उच्छाद मांडला । निष्कारण ॥२२७॥घेतले कितीक । राक्षसांचे प्राण । देहान्त शिक्षेस । पात्र कृत्य ॥२२८॥स्वतःच्या प्राणांची । पर्वा तुज नाही । औद्धत्य हें केलें । कोणासाठी ॥२२९॥(१५-१)राक्षस मारीले । हें जरी खरें । त्यांत माझा कांहीं । नाही दोष ॥२३०॥स्वतःच्या जीवाची । असते सर्वाना । काळजी भुकेने । कासावीस ॥२३१॥झाल्याने फळे मी । तोडत असतां । उगाच मजला । हटकले ॥२३२॥इतुकेच नव्हे । चाल करूनीया । आले मजवरी । तेव्हा मला ॥२३३॥स्वतःचे रक्षण । करावे लागले । उगाच जाहली । झोंबाझोंबी ॥२३४॥राजपुत्रानाही । तूच ना धाडीले । अवसर नाही । मज दिला ॥२३५॥असो जे जाहले । आता बंधनात । आहे हा समोर । तुझ्यापुढे ॥२३६॥ऐक दशानना । तू स्वतः जयाच्या । कृपेने लंकेश । म्हणवीतो ॥२३७॥तीन्ही जगांचा जो । आहे खरा स्वामी । कर्ता-धाता-हर्ता । विश्वाचाच ॥२३८॥खर नि दूषण । त्रिशिर नि वाली । ऐसे बलशाली । नष्ट केले ॥२३९॥शिवधनुष्यही । भंगले ज्या हाती । ज्याची सीतामाई । तुझ्या इथे ॥२४०॥त्याच श्रीरामाचा । दूत हा मी इथे । समज देण्यास । तुज आलो ॥२४१॥जाणतो रावणा । चरित्र गा तुझे । सहस्रबाहूने । काय केले ॥२४२॥वालीबरोबर । तुझा जो जाहला । प्रेमप्रसंग तो । जाणतो मी ॥२४३॥खरे तर होते । वालीने रावण । कांखेमध्ये होता । जखडला ॥२४४॥दरबारामध्ये । तेही रावणाच्या । वाच्यता करणे । अनुचित ॥२४५॥जें कां समजावे । समजेल खास । रावण स्वतःच । तेच पुरे ॥२४६॥तैशा बलशाली । वालीलाही ज्याने । यमसदनास । धाडीयेले ॥२४७॥त्याच श्रीरामाच्या । दूताचा हा सल्ला । ऐक तूं सीतेस । सोडूनी दे ॥२४८॥पुलस्ती मुनींचा । नातू असूनही । डागाळूं नकोस । त्यांची कीर्ति ॥२४९॥श्रीरामांची मूर्ति । हृदयी धरून । शरण तूं जा गा । त्यांचे पायीं ॥२५०॥तरी दयावंत । प्रभू रामचंद्र । क्षमा करतील । अपराध ॥२५१॥लंकेचे हें राज्य । देतील तुजला । अखंड भोगाया । भक्तिप्रेमें ॥२५२॥(१५-२)जरी रावणाने । मनी समजलें । चरित्र वानर । जाणतो कीं ॥२५३॥दूत खरोखरी । आहे हा सर्वज्ञ । नव्हे कोणी साधा । वानर हा ॥२५४॥परि सर्वांपुढे । होतो अवमान । आव्हानच ह्याने । मांडीयेलें ॥२५५॥याचें आवाहन । मानणे मजला । लंकाधिपतीस । शोभते ना ॥२५६॥धरूनी आवेश । क्रोध नि संताप । मारुतीस म्हणे । दशानन ॥२५७॥स्वतःचे मरण । निकट असता । मजसी देतोस । उपदेश ॥२५८॥कोण्या वानराने । राक्षस मारावे । वरती म्हणावे । रामदूत ॥२५९॥ढोंग हें असलें । नाही चालणार । कळले पाहिजे । ह्यास नीट ॥२६०॥राक्षस मारणे । ऐसा घोर गुन्हा । केल्याने तुजला । देहदंड ॥२६१॥अरे कोणी ह्याला । टाका रे मारूनी । म्हणता राक्षस । पुढे झाले ॥२६२॥इतुक्यात तिथे । विभीषण आले । म्हणाले थांबा रे । अयोग्य हें ॥२६३॥खरे असो खोटे । म्हणवीतो दूत । दूतास मारणे । अशिष्ट तें ॥२६४॥खरे असल्यास । मारण्याने होते । शत्रूस निमित्त । आक्रमणा ॥२६५॥विवेक धरूनी । शिक्षा बदलावी । विनम्र सूचना । करीतो मी ॥२६६॥ठीक आहे ऐसे । मान्य करूनीया । रावण बोलला । कुत्सितसे ॥२६७॥म्हणती वानरा । स्वतःची शेपटी । भारी आवडती । असतसे ॥२६८॥आग लावूनी द्या । ह्याच्या शेपटीस । म्हणता राक्षस । सर्सावले ॥२६९॥शेपटीवरती । गुंडाळण्यासाठी । उपरणे दिली । सर्वानीच ॥२७०॥मारुतीने परि । थट्टा आरंभली । शेपटी करीतो । लांब लांब ॥२७१॥वस्त्रे गुंडाळली । जिथे त्यावरती । तेलही ओतणे । चाललेले ॥२७२॥सा-या लंकेतून । उपरणे आली । सर्व घरातून । तेल आले ॥२७३॥वस्त्रेही संपली । तेलही संपले । शेपटीची लांबी । संपेच ना ॥२७४॥वस्त्रे गुंडाळून । तेल ओतणारे । राक्षस जाहले । घामाघूम ॥२७५॥शेवटी म्हणाले । आता हें तो पुरे । लावू आता आग । शेपटीस ॥२७६॥शेपटीस आग । लागता मारुती । लागला नाचाया । धावू पळू ॥२७७॥रावणास वाटे । कैसी वानराची । जाहली फजिती । नाचे आता ॥२७८॥मारुतीचे होते । नाटक केवळ । आगीचे चटके । लागल्याचे ॥२७९॥परंतु सर्वांचे । देखत आगीचे । डोंबात दर्बार । पेटला कीं ॥२८०॥पळापळ आता । सुरू जी जाहली । रावणही गेला । महालात ॥२८१॥उंच एक झेप । घेऊनी मारुती । आला महालाचे । छतावर ॥२८२॥ह्या छतावरूनी । त्या छतावरती । गेला पेटवीत । लंका सारी ॥२८३॥लंकेत लोकांची । झाली पळापळ । आरडाओरड । दंगा सारा ॥२८४॥पवनसुताच्या । सहाय्यास आले । पवन छप्पन्न । चहूंकडे ॥२८५॥आगीचा भडका । वाढतच गेला । महालीमहाली । पसरला ॥२८६॥रावणास मुळी । नव्हती कल्पना । परिणाम ऐसा । होईल कीं ॥२८७॥विनाशकाले ही । विपरीत बुद्धि । पश्चात्तापाचा ना । उपयोग ॥२८८॥विभीषणासंगे । भेट जाहल्याने । ठाऊक होता ना । त्याचा वाडा ॥२८९॥तेवढाच वाडा । सोडूनी मारुती । समुद्राचे काठी । पोहोचला ॥२९०॥पाण्यात सोडूनी । पेटती शेपटी । आग ती टाकली । विझवून ॥२९१॥(१६)तेथून पुनश्च । अशोकवनात । सीतामाईपुढे । नमस्कार ॥२९२॥करीत म्हणाला । प्रभूस सांगावा । आणि काही खूण । द्यावी मज ॥२९३॥वेणीमध्ये होता । एक चूडामणी । सीतेने काढून । दिला त्यास ॥२९४॥म्हणाली प्रभूना । देई गा निरोप । आता नाही धीर । राहवत ॥२९५॥एक मास मात्र । वेळ निभावेन । आणिक जगणे । होईल ना ॥२९६॥रावण काढील । माझी जरी छेड । जीवन तेथेच । संपवेन ॥२९७॥मारुतीने तरी । धीर दिला तीस । विश्वास ठेव गे । रामपदी ॥२९८॥सीतेचे चरण । वंदूनी निघाला । आकाशमार्गाने । रामांकडे ॥२९९॥"जय श्रीराम"शी । आरोळी दिधली । तिने लंकावासी । हादरले ॥३००॥(१७)एकाच झेपेत । समुद्र लंघूनी । किष्किंधेजवळी । पोहोचला ॥३०१॥मुखे रामनाम । जप चाललेला । वानरसेनेस । कानी आला ॥३०२॥सारेच वानर । उत्कंठित होते । हकीकत सारी । ऐकण्यास ॥३०३॥त्यांच्या घोळक्यात । मारुती अल्गद । मधुबनामध्ये । उतरला ॥३०४॥त्यानी मधुबनी । घातला धुड्गुस । बनाचे रक्षक । त्रस्त झाले ॥३०५॥वानरानी दिले । रक्षकाना ठोसे । भेटाया निघाले । सुग्रीवाना ॥३०६॥मारुतीने केला । राजाना प्रणाम । छातीस धरले । सुग्रीवानी ॥३०७॥मारुतीने लाज । वानरजातीची । राखीली पाहून । समाधानी ॥३०८॥म्हणाले जाऊया । रामचंद्रांकडे । त्यांच्याच कृपेने । यश आले ॥३०९॥पुढे राजे आणि । साथ जांबुवंत । थोडे त्यांच्यामागे । हनुमंत ॥३१०॥ऐशी सारी स्वारी । रामचंद्रांपुढे । आनंदी विनीत । पोहोचली ॥३११॥सुग्रीवानी केला । हनुमंताप्रती । इशारा चरण । वंदायास ॥३१२॥प्रभूंचे चरणी । माथा टेकूनीया । चूडामणि दिला । रामाकडे ॥३१३॥मणि पाहताच । रामानी धरीले । प्रेमाने छातीशी । मारुतीस ॥३१४॥आलिंगनाने त्या । मारुतीस झाले । धन्य धन्य माझे । जीवन गा ॥३१५॥रामांचे नयनी । अश्रू टपकले । मारुतीचा देह । रोमांचित ॥३१६॥शब्देवीण संवादु । ऐसा तो सोहळा । पाहूनी सर्वाना । धन्य झाले ॥३१७॥प्रभूनी सर्वाना । म्हटले पहा ह्या । पठ्ठ्याने केवळ । सीताशोध ॥३१८॥नाही केला त्याने । दहशत दिली । खुद्द रावणास । वीराने ह्या ॥३१९॥होय ना मारुती । ऐसे विचारता । आपुलीच कृपा । उत्तरला ॥३२०॥सेवकाकडून । सेवा घडवीली । सेवकास श्रेय । नको त्याचे ॥३२१॥आणिकही सेवा । घ्यावी करवून । इतुकीच आहे । अभिलाषा ॥३२२॥सीतेने संदेश । काय बा दिधला । उत्तर देताना । मारुतीचा ॥३२३॥कंठ की दाटला । म्हणाला कष्टाने । दिवस कंठते । सीतामाई ॥३२४॥आपुले स्मरण । सदा सर्वकाळ । तेच हवापाणी । मानते ती ॥३२५॥एका मासाचीच । मुदत बोलली । मुक्ति न झाल्यास । प्राणत्याग ॥३२६॥करेन म्हणाली । तिला जरी दिला । काहीसा विश्वास । आपुला मी ॥३२७॥तरीही विनंति । माझी आपणास । करावी पुढील । तजवीज ॥३२८॥प्रभूनी पाहता । सुग्रीवांचेकडे । सेनापति सारे । पुढे आले ॥३२९॥त्यानीही हुकूम । सैनिकाना दिले । शिस्तीने जमावे । मैदानात ॥३३०॥पाहता पाहता । लाखोंची की सेना । दाखल जाहली । शस्त्रसज्ज ॥३३१॥समुद्रतीरास । तरी पोहोचली । समुद्र करावा । पार कैसा ॥३३२॥विवंचनेत या । थांबले असता । लंकानगरीत । काय झाले ॥३३३॥ (१८) लंकावासी तरी । होते भयभीत । धिंगाणा इतुका । वानराचा ॥३३४॥प्रत्यक्ष स्वामीच । आल्यास लंकेची । होईल अवस्था । कैसी काय ॥३३५॥मंदोदरी सुद्धा । दशाननापुढे । सीतेस सोडण्या । विनवीते ॥३३६॥परंतु रावण । तिजला म्हणतो । तुलाही विसर । पडला का ॥३३७॥मंचकाखालती । किती देवगण । आहेत अजूनी । खितपत ॥३३८॥वानराने केल्या । मर्कटचेष्टा त्या । तुज ना शोभते । भय होणे ॥३३९॥दर्बारात तरी । मंत्रीगण सारे । कौतुक बोलती । रावणाचे ॥३४०॥देवानाही कैद । करता आपणा । व्यत्यय कसला । नाही झाला ॥३४१॥वानरांची आणि । मानवांची सुद्धा । आपणापुढती । तमा काय ॥३४२॥इतुक्यात आले । विभीषण तेथे । पाहती तमाशा । चाललासे ॥३४३॥आपमतलबी । करताती स्तुति । मनातून जरी । बिथरले ॥३४४॥रावणाची आज्ञा । होतां विभीषण । बोलला विचार । परखड ॥३४५॥रामदूताने जी । दशा इथे केली । त्याचे कांही कैसे । ध्यान नाही ॥३४६॥सीता पळवीली । अपराध झाला । ऐसे कोणा नाही । वाटत कां ॥३४७॥अपराधाचे त्या । प्रायश्चित्तासाठी । तिला परतणे । साधे सोपे ॥३४८॥ऐशा विवेकाने । लंकेचे रक्षण । होईल तें सुद्धा । स्पष्ट आहे ॥३४९॥विभीषणांचे ते । विचार ऐकून । मंत्री माल्यवंत । तोही म्हणे ॥३५०॥विभीषणांच्या ह्या । विचाराशी आहे । मीही सहमत । योग्य सर्व ॥३५१॥रावण चिडला । म्हणे ह्या दोघाना । घालवूनी द्या रे । समोरून ॥३५२॥माल्यवंत तरी । स्वतःच निघून । गेले स्वगृहास । खिन्नमने ॥३५३॥विभीषण तरी । आर्जवाने करी । विवेक करावा । विनवणी ॥३५४॥राज्याचे प्रजेचे । हित मनी धरा । अहंकारे होतो । सर्वनाश ॥३५५॥खूप ऐकले मी । विभीषणा तुझे । सहनशक्ती तूं । ताणू नको ॥३५६॥धाकटा बंधू तूं । म्हणून संयम । अजून राखला । आहे जाण ॥३५७॥एवढी रामाची । तुज आहे भक्ती । जा ना मग तूही । त्याचेकडे ॥३५८॥बोलणे खुंटले । पाहूनी हताश । झाला विभीषण । काय म्हणू ॥३५९॥ (१९)प्रभुचरणीच । आता रुजूं व्हावें । तशीच दिसते । ईश्वरेच्छा ॥३६०॥हें तरी सौभाग्य । वाटते लाभते । सफळ होते ना । तपश्चर्या ॥३६१॥परि वानरांच्या । सेनेत होईल । गैरसमजही । काय ठावें ॥३६२॥प्रभूंचे दर्शन । व्हावे हीच आस । त्यांचाच विश्वास । मनी धरूं ॥३६३॥भक्तिभाव ऐसा । मनी साठवून । आकाशमार्गाने । विभीषण ॥३६४॥समुद्र लंघूनी । पोचला निकट । जेथे रामसेना । जमलेली ॥३६५॥येतो विभीषण । पाहूनी सुग्रीव । म्हणे श्रीरामाना । इथे हा कां ॥३६६॥आज्ञा व्हावी तरी । त्यास बांधूनीया । आणाया सांगेन । वानराना ॥३६७॥श्रीराम म्हणती । नका होऊं ऐसे । तुम्ही उतावीळ । धीर धरा ॥३६८॥वाटते शरण । येतो हा मजसी । शरणागत ते । मज प्रिय ॥३६९॥कोटि पापे जरी । असतील केली । शरण आल्याने । नाश होती ॥३७०॥कोणी पापी जीव । माझ्याकडे कधी । येऊंच शकत । नाही पहा ॥३७१॥विभीषण तरी । इकडे येताहे । नक्कीच निष्पाप । मन त्याचे ॥३७२॥आणि हा लक्ष्मण । आहे ना शेजारी । कर्दनकाळ हा । राक्षसांचा ॥३७३॥प्रभूंचे वचन । ऐकूनी वानर । हर्षित जाहले । सुखावले ॥३७४॥विभीषणासच । पुढे घालूनीया । रामांचे समोरी । आणीयले ॥३७५॥ विभीषणाने तो । प्रभूंचे चरणी । माथा टेकवीला । झडकरी ॥३७६॥म्हणे काकुळती । संचिताने झाला । राक्षसकुळात । जन्म माझा ॥३७७॥राक्षसांचा संग । भोगीत राहीलो । आता मात्र वाटे । धन्य धन्य ॥३७८॥आपुला हा संग । आता जन्मभर । असू द्यावा देवा । विनवणी ॥३७९॥करवून घ्यावी । सेवा चरणांची । विसर न व्हावा । क्षणभरी ॥३८०॥श्रीरामानी तरी । उचलूनी त्यास । धरीलें प्रेमाने । हृदयास ॥३८१॥लक्ष्मणाचे सुद्धा । चरण वंदीले । त्यानीही हृदयी । धरीयेले ॥३८२॥हृद्य तो प्रसंग । पाहूनी सर्वांचे । डोळे पाणावले । भक्तिपूर्ण ॥३८३॥हें सर्व होताना । डोईचा मुकुट । हातात धरीला । विभीषणे ॥३८४॥त्याचा तो मुकुट । स्वतः श्रीरामानी । विभीषणाडोई । ठेवीयेला ॥३८५॥विभीषणा तूंच । जनहितदक्ष । योग्यसा लंकेश । शोभतोस ॥३८६॥समुद्र लंघूनी । कैसेनी जाईल । सारे सज्ज सैन्य । सध्या चिंता ॥३८७॥विभीषण म्हणे । एकाच बाणाने । शुष्क की होतील । जलाशय ॥३८८॥आपुल्या बाणांचा । प्रताप थोरला । जाणतो सागर । ठावे मज ॥३८९॥तरी एक वार । सागर स्वतःच । देईल कां वाट । पहावे ना ॥३९०॥आपुले पूर्वज । सम्राट सागर । ह्यानीच केले हे । जलाशय ॥३९१॥त्यांच्या वंशजाच्या । विनंतीचा मान । ठेवतील काय । पहावे ना ॥३९२॥संवाद हा ऐसा । चालला असता । भली मोठी लाट । उसळली ॥३९२॥लक्ष्मण चिडला । म्हणे हा उद्धट । सागर देईल । वाट काय ॥३९३॥धनुष्यास बाण । लावण्यास आज्ञा । करावी सत्वर । मज बंधो ॥३९४॥सबूर लक्ष्मणा । प्रार्थना करणे । प्रथम कर्तव्य । ध्यानी हवे ॥३९५॥समुद्रकिनारी । ठेवूनीया दर्भ । प्रभूनी लावीले । पद्मासन ॥३९६॥हें सारे होताना । सैन्यात कुठेशी । कांही खळबळ । कैसी झाली ॥३९७॥रावणाने होते । विभीषणापाठी । तीघा मायावीना । धाडलेले ॥३९८॥वानर बनूनी । तेही तीघे होते । पहात प्रसंग । रममाण ॥३९९॥मायावी रूपाचा । विसर पडला । राक्षस जाहले । नकळत ॥४०१॥दक्ष वानरानी । बांधूनी तीघाना । खूप चोप दिला । तेव्हा त्यानी ॥४०२॥केली गयावया । नका आणि मारूं । माफ करा आम्हा । श्रीरामांची ॥४०३॥शपथ तुम्हाला । सांगतो आम्हीही । प्रभूंच्या दर्शने । सुखावलो ॥४०४॥ऐकूनी ते बोल । लक्ष्मण म्हणाले । सोडा त्याना आणा । माझ्याकडे ॥४०५॥भुर्जपत्रावरी । सन्देश लिहूनी । म्हणाले त्या हेर । राक्षसाना ॥४०६॥तुमच्या येण्याने । काम सोपे झाले । सन्देश देण्याचे । रावणास ॥४०७॥सांगावे अजूनी । वेळ नाही गेली । सीतेस परत । करूनीया ॥४०८॥युद्ध टाळूनीया । सर्वांचेच हित । साधावें सद्बुद्धि । धरूनीया ॥४०९॥रामानीही स्मित । करूनी दिधली । संमती बंधूचे । प्रस्तावास ॥४१०॥(२०)लंकेत येऊनी । रावणासमोर । दाखल जाहले । तीन्ही हेर ॥४११॥तीघांचा म्होरक्या । नांव त्याचे शुक । रावणाने त्यास । विचारीले ॥४१२॥स्वागत जाहलें । विभीषणाचे कां । शंकाच घेतली । त्याचेवरी ॥४१३॥भोगत ना होता । राजवैभव तो । आता न घरचा । घाटाचा ना ॥४१४॥दुर्बुद्धि झाल्याने । असेच होणार । मज शिकवतो । उपदेश ॥४१५॥शुक परि सांगे । रामानी प्रेमाने । स्वागतचि केले । विभीषणाचे ॥४१६॥लंकाधिपतीचा । मानही दिधला । ऐकून रावण । संतापला ॥४१७॥परि सांवरून । म्हणाला नाटक । झाल्याने लंकेश । कोणी होतो ॥४१८॥बरे सांग कैसी । आहे मर्कटांची । सेना जमवली । बेशिस्तशी ॥४१९॥माकडे अस्वले । घेऊनी लंकेशी । युद्धाचा करेल । घाट कुणी ॥४२०॥शुक परि सांगे । कधी महाराज । शत्रूस अशक्त । मानू नये ॥४२१॥एका वानराने । धिंगाणा घातला । तो तरी वाटतो । लहानगा ॥४२२॥सेनेत आहेत । आणीक कितीक । प्रचंड धिप्पाड । बलशाली ॥४२३॥द्विविद मलंद । नल नील गद । अंगद केसरी । बिकटास्य ॥ ४२४॥दधिमुख आणि । निशठ नि शठ । आणि शक्तिशाली । जांबवंत ॥४२५॥सुग्रीवासमान । वाटताती सारे । अगणित सेना । त्यांची आहे ॥४२६॥ वानरांची वृत्ती । जात्याच लढाऊ । तशात प्रेरणा । रामकाज ॥४२७॥सागरजलाची । करू आम्ही वाफ । किंवा पर्वतचि । टाकूं त्यात ॥४२८॥रावणाची लंका । उध्वस्त करूनी । सोडवून आणू । सीतामाई ॥४२९॥ऐसेच म्हणत । आहेत ते सारे । वृथा अभिमान । नाही त्यात ॥४३०॥परि विभीषण । यानी दिला सल्ला । त्यानुसार पूजा । सागराची ॥४३१॥आहे चाललेली । कोणत्याही क्षणी । होईल प्रसन्न । सागरही ॥४३२॥शुकाने दिलेला । वृत्तांत ऐकूनी । रावणास हंसूं । आवरेना ॥४३३॥समुद्र लंघणे । ज्याना नाही ठावे । समुद्राची पूजा । करतात ॥४३४॥विभीषण तरी । जात्या नेभळट । त्याचा म्हणे सल्ला । विचारला ॥४३५॥सांगा त्याना आता । तिथेच रहावे । सीता आहे इथे । सुखरूप ॥४३६॥रावण हंसत । असता शुकाने । पुढ्यात धरले । भुर्जापत्र ॥४३७॥डाव्या हातानेच । घेऊनीया आज्ञा । रावणाने केली । अमात्याना ॥४३८॥वाचा कोणी काय । सन्देश धाडीला । म्हणतात काय । सन्देशात ॥४३९॥लक्ष्मणाने होते । लिहिले रावणा । राक्षस जातीच्या । विनाशास ॥४४०॥कारण स्वतःच । नको तू होऊस । शरण तू येई । रामपदी ॥४४१॥ऐकून रावण । मनी बिथरला । आणून आवेश । गरजला ॥४४२॥सागर किनारी । स्वतः अडलेले । आम्ही तरी मुक्त । जातो येतो ॥४४३॥स्वतःची मर्यादा । ध्यानी न घेताच । रावणास धाक । दाखवीतो ॥४४४॥आणि कां रे शुका । तिकडे जाऊन । तूही मतिभ्रष्ट । जाहला का ॥४४५॥शत्रूसैन्याचीच । स्तुति सांगतोस । त्यासाठी तुजला । धाडीले कां ॥४४६॥ऐसे म्हणूनीया । रावणाने दिली । शुकास जोराने । थोबाडीत ॥४४७॥तेव्हा शुक मान । खाली घालूनीया । निघाला तो आला । रामपदी ॥४४८॥शुक तरी होता । खरा एक मुनी । अगस्तीनी शाप । होता दिला ॥४४९॥म्हणूनी राक्षस । कुळात राहीला । आता उद्धाराची । वेळ आली ॥४५०॥रामानी ठेवीता । हात डोक्यावर । ऋषित्व पुनश्च । सिद्ध झाले ॥४५१॥वंदूनी रामांचे । चरण शतधा । शुकमुनी गेले । निजाश्रमी ॥४५२॥(२१)तीन दिन झाले । अजूनी सागरा । पूजा नाही काय । राज येत ॥४५३॥रामानी म्हटले । लक्ष्मणास आण । बाण नि धनुष्य । आता माझे ॥४५४॥गर्विष्ठ दिसते । हें तो जलसत्त्व । अग्न्यस्त्र पाहीजे । ह्यास आता ॥४५५॥धनुष्यास बाण । लावूनी रामानी । अग्न्यस्त्राचा मंत्र । सुरूं केला ॥४५६॥जलचर सारे । अस्वस्थ जाहले । कितीकांचे प्राण । कासावीस ॥४५७॥झालेसे पाहून । सागर जाहला । भ्रम झटकूनी । सविनय ॥४५८॥दाखल जाहला । ब्राम्हण वेषात । हात जोडूनीया । प्रभूंपुढे ॥४५९॥क्षमा मागीतली । प्रभूंच्या पूजेचा । आदर न केला । त्याचेसाठी ॥४६०॥म्हणतो प्रभूना । वाचवा होऊन । कृपाळू येथील । जलसृष्टी ॥४६१॥प्रभूनी म्हटले । ठीक आता सांग । येथून लंकेस । जावे कैसे ॥४६२॥सागर बोलला । आपुल्या सैन्यात । नल आणि नील । दोघे बन्धू ॥४६३॥आहेत दोघाना । लहानपणीच । मुनीनी दिलेले । वरदान ॥४६४॥पर्वतास जरी । त्यांचा हस्तस्पर्श । झाल्यास सागरी । तरतील ॥४६५॥सेतू बांधण्याची । त्याना आज्ञा द्यावी । मीही काही भार । उचलेन ॥ ४६६॥वंदन करूनी । प्रभूंचे चरण । सागर सागरी । निवर्तला ॥४६७॥(२२)कैसा झाला सेतू । कसे गेले सैन्य । लंकेस कैसेनी । झाले युद्ध ॥४६८॥तें सारें पहावे । पुढील काण्डात । सुन्दरकाण्ड हें । सिद्ध झाले ॥४६९॥प्रभूंच्या कृपेने । कैसे मारुतीने । भयभीत केले । रावणास ॥४७०॥सीतामाईचीही । भेट जाहल्याने । सफल जाहले । सारे कार्य ॥४७१॥त्यांच्याच कृपेने । अभंगरचना । जमली श्रीपाद । अभ्यंकरा ॥४७२॥सर्वानाच होवो । मनोकामनांची । पूर्ती श्रीरामांच्या । प्रसादाने ॥४७३॥सुन्दरकाण्डाच्या । वाचकाना सदा । श्रीरामभक्तीची । आस राहो ॥४७४॥॥ श्रीरामचंद्रार्पणमस्तु ॥
Categories: Learning Sanskrit

गीतेचा सखोल अभ्यास - स्वाध्याय १२ ते १४

Thu, 03/04/2010 - 20:50
स्वाध्याय १२अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् |पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम् ||१-१०||अन्वयः - अस्माकं भीष्माभिरक्षितम् तत् बलं अपर्याप्तं अस्ति । एतेषां तु इदं भीमाभिरक्षितम् बलं पर्याप्तम् (एव) ।(१) अस्माकम् = अस्मद् ह्या सर्वनामाचे षष्ठी बहुवचन. अर्थ = आमचे(२) भीष्माभिरक्षितम् = भीष्मेन अभिरक्षितम् तृतीया तत्पुरुष. अर्थ = भीष्मानी संभाळलेले, भीष्मांच्या देखरेखीखालचे, म्हणजेच भीष्म सेनानी आहेत, असे. (२.१) अभिरक्षितम् = रक्ष् (१ प. रक्षति, रक्षित) ह्या धातूचे अभि ह्या उपसर्गासह क.भू.धा.वि. त्याचें नपुंसकलिंगी प्रथमा एकवचन. ह्या विशेषणाचें विशेष्य बलं हें आहे.(३) तत् = तत् ह्या सर्वनामाचे नपुंसकलिंगी प्रथमा एकवचन. सर्वनामांचा विशेषणात्मक उपयोग असतो. इथें देखील तत् चा संबंध अस्माकं बलं शी आहे. गंमत अशी आहे, कीं अस्माकं बलम् म्हणजे आमचे सैन्यासाठी तत् म्हणजे तें असा निर्देश कां केला आहे ? असें वाटतें कीं, तें म्हणजे, "तें पहा, तितक्या दूरवर पसरले आहे, तें". आपल्या सैन्याचा अफाटपणा दाखविण्यासाठी तें ह्या सर्वनामाचा अलंकारिक उपयोग केला आहे, असें दिसतें.(४) बलम् = बल ह्या नपुंसकलिंगी सामान्यनामाचे प्रथमा एकवचन.(५) अपर्याप्तम् = पर्याप्तम् न असा नञ्-तत्पुरुष समास. किंवा पर्याप्तम् च्या विरुद्ध अर्थाचें विशेषण. अ+परि+आप्तम् इथें आप्तम् हें आप् (५ प. आप्नोति, आप्त) धातूचें क. भू. धा. वि. पर्याप्त म्हणजे सीमित. अपर्याप्तम् म्हणजे अमर्याद, अफाट(६) अस्ति = अस् (२ प.) धातूचें वर्तमानकाळ तृतीय पुरुष एकवचन. अर्थ = आहे.(७) एतेषाम् = एतद् ह्या सर्वनामाचें पुल्लिंगी षष्ठी बहुवचन. अर्थ = ह्यांचे(८) इदम् = इदम् ह्या सर्वनामाचें नपुंसकलिंगी प्रथमा एकवचन. अर्थ = हें(९) भीमाभिरक्षितम् = भीमेन अभिरक्षितम्. वरती भीष्माभिरक्षितम् चें विवरण आलेले आहे. त्याप्रमाणेंच हा शब्द.
स्वाध्याय १३अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः |भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि ||१-११||अन्वयः - सर्वेषु च अयनेषु यथाभागं अवस्थिताः सर्वे भवन्तः एव हि भीष्मं एव अभिरक्षन्तु ।अर्थ = (सैन्याच्या) सर्व आघाड्यांवर आपापल्या जागी सज्ज आहेत, अशा सर्वानी आपण सुद्धा भीष्मांचे रक्षण करावें, पालन करावें.(१) सर्वेषु = सर्व ह्या सर्वनामाचें नपुंसकलिंगी सप्तमी बहुवचन. अर्थ = सर्व (ठिकाणी)(२) अयनेषु = अयन ह्या सामान्यनामाचे नपुंसकलिंगी सप्तमी बहुवचन. अर्थ = आघाड्यांवर(३) यथाभागम् = यथा भागम् जसा भाग (जसा भाग ज्याच्यासाठी ठरविला, त्याप्रमाणें) हा अव्ययीभाव समास आहे. (३.१) यथा = ज्याप्रमाणें, अव्ययीभाव.(३.२) भागम् = भाग हें सामान्यनाम तर पुल्लिंगी आहे. पण यथाभागम् असा अव्ययीभाव समास बनतांना, अव्ययासारखा सामासिक शब्द बनतांना तो नपुंसकलिंगी सारखा झाला. (४) अवस्थिताः = अव + स्था (१ प.) इंग्रजीत "सेटल् डाउन" म्हणतात नेमका तसाच अर्थ "अव + स्था" चा बनतो. म्हणून अवस्थिताः चा इथें अर्थ "सज्ज".(५) सर्वे = सर्व ह्या सर्वनामाचें पुल्लिंगी प्रथमा बहुवचन.(६) भवन्तः = भवत् ह्या आदरार्थी द्वितीयपुरुषी सर्वनामाचें पुल्लिंगी प्रथमा बहुवचन(७) अभिरक्षन्तु = अभि + रक्ष् (१ प. रक्षति, रक्षित) ह्या धातूचे आज्ञार्थ द्वितीय पुरुष बहुवचन
स्वाध्याय १४तस्य सञ्जनयन्हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः |सिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान् ||१-१२||अन्वयः - (सञ्जयः उवाच), "तस्य हर्षं सञ्जनयन् प्रतापवान् कुरुवृद्धः पितामहः उच्चैः विनद्य सिंहनादं शङ्खं दध्मौ ।(१) सञ्जयः उवाच - श्लोक ३ ते श्लोक ११ इतके ९ श्लोक दुर्योधनाचे असले तरी "दुर्योधनः उवाच" असं म्हणून गीतेसारख्या संहितेत दुर्योधनासारख्याच्या बोलण्यालासुद्धा स्पष्ट उल्लेखाचा मान द्यायचा नाही असा अलिखित संकेत व्यासानी संभाळला आहे, असें दिसते. त्यामुळे, ११ व्या श्लोकाला दुर्योधनाचे बोलणे संपलें, हें पण अध्याहृतच झालें. दुर्योधनाच्या बोलण्याची सुरवातच दाखविली नाही. त्यामुळे कुठे संपले तें दाखवायची देखील जरूर नाहीं ! मनाचा समतोल ढळूं द्यायचा नाही असा उपदेश ज्या गीतेनं द्यायचा, तिच्या सुरवातीला दुर्योधनाविषयीचा असा आकस दाखवावा, हें बरं वाटत नाहीं.(२) तस्य = तत् सर्वनामाचे पुल्लिंगी षष्ठी एकवचन. इथें लिंग पुल्लिंग, कारण, ज्यांना हर्ष झाला, ते भीष्म पितामह आहेत. पण तृतीय पुरुषी उल्लेखासाठी आदरार्थी उल्लेखाची जरूर नाही असें दिसते, अगदी संजयासारखा केवळ सारथी त्यांच्याबद्दल बोलतोय्, तेंही स्वतः महाराजांसमोर. फक्त द्वितीय पुरुषी उल्लेखासाठी "भवत्" सर्वनामाची सोय आहे. पण तृतीय पुरुषी उल्लेख आदरार्थी बहुवचनाने करावेत, असा संकेत दिसत नाहीं. मूळतः संस्कृतात डायरेक्ट-इन्-डायरेक्ट असा प्रकारच आढळत नाही. अमूक व्यक्ती अमक्याला असं असं म्हणाली, तें सांगायचं तर ती व्यक्ति ज्या शब्दात बोलली, तसंच्या तसं डायरेक्ट् मधेच सांगायचं. म्हणून तर प्रत्येक ठिकाणी धृतराष्ट्र उवाच, संजय उवाच, अर्जुन उवाच असे स्पष्ट उल्लेख करून काय म्हटलं तें सांगितलं आहे. म्हणूनच तर दुर्योधन उवाच असा स्पष्ट उल्लेख दुर्योधनाच्या बाबतच टाळला, हें योग्य वाटत नाहीं.(३) हर्षम् = हर्ष ह्या पुल्लिंगी सामान्यनामाचें द्वितीया एकवचन. संजनयन् ह्या कृदन्ताचें कर्म, म्हणून द्वितीया.(४) संजनयन् सं + जन् (४ आ., जायते, जात) ह्या धातूचें प्रयोजक (जनयति). त्या प्रयोजकाच्या कृदन्ताचें पुल्लिंगी प्रथमा एकवचन. अर्थ = निर्माण करणारा(५) "तस्य हर्षं संजनयन्" हा वाक्यांश सदोष वाटतो. "तस्य" अशी सुरवात असणारा हा वाक्यांश सत्-षष्ठीच्या प्रकारचा म्हणावा तर, संजनयन् ह्या कृदन्ताची पण संजनयतः अशी षष्ठी असायला हवी होती. एरव्ही हर्ष निर्माण करायच्या ऎवजी स्वतः भीष्मानांच हर्ष झाला, असं म्हणायचं असतं तर संजनयन् असं प्रयोजक वापरायचं प्रयोजन उरत नाहीं. हर्षितस्य तस्य असा सत्-षष्ठी चा वाक्यांश ठीक झाला असता. पण भीष्म तिथे सेनानी आहेत, त्यामुळे, सा-या सैन्यात वीरश्री संचारेल असा उद्घोष करणं, हें त्यांचं कर्तव्य ठरतं. तेंच त्यानी केलं, असंच ह्या वाक्यांशातून सांगायचं आहे, असं दिसतं. तेव्हां प्रयोजक बरोबर असेल तर "तस्य"च्या जोडीला कृदन्ताची "संजनयन्"ची देखील षष्ठी हवी होती. (५.१) एरव्ही "तस्य"चा निर्देश दुर्योधनासाठी आहे. दुर्योधन जें सर्व द्रोणाचार्याना सांगत होता, तें भीष्म पण ऐकत होते. आणि तें ऐकून भीष्माना हर्ष झाला, असा अर्थ करणं म्हणजे, भीष्मांच्या मनांत हर्ष निर्माण करण्याचं श्रेय दुर्योधनाच्या निवेदनाला मिळतं, तेंही बरोबर वाटत नाहीं. एकदा सेनानी म्हणून धुरा मान्य केल्यावर स्वतःच्याच मनात हर्ष निर्माण करायला, भीष्माना राजा दुर्योधनाच्या परस्पर द्रोणाचार्याना केलेल्या निवेदनाची कानावर पडायची जरूर होती, असं म्हणणं, हें भीष्मांच्या सेनानीपणाला कमीपणा देणारं आहे.(५.२) सैन्यात वीरश्री संचारावी म्हणून भीष्मानी सिंहनाद केला, असं सांगायला, श्लोकाची सुरवात "तस्य"च्या ऐवजी "तदा संजनयन् हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः ।" अशी असती तर तें अधिक योग्य ठरलं असतं. कदाचित् कालौघामधें संहितेत चुकीने आलेला हा पाठभेद असावा. (६) प्रतापवान् = प्रताप ह्या सामान्यनामापासून वत् हा प्रत्यय लागून तयार झालेले विशेषण. त्याचें पुल्लिंगी प्रथमा एकवचन. अर्थ = पराक्रमी, ज्याच्या खात्यावर अनेक प्रताप आहेत असा.(७) कुरुवृद्धः = कुरूणां वृद्धः, षष्ठी तत्पुरुष अर्थ "कुरूंमधे वृद्ध"(७.१) कुरूणाम् कौरव आणि पाण्डव असं म्हणताना असा आभास होतो कीं पाण्डव हे कौरव नव्हेत. खरं तर पाण्डव सुद्धा कुरुवंशीयच. गीतेत श्रीकृष्णानी अर्जुनाला "कुरुनन्दन" (२-४१ ६-४३, १४-१३) कुरुसत्तम (४-३१) असे संबोधले आहे.(७.२) वृद्धः = वृध् (१ आ. वर्धते, वृद्ध) धातूच्या क. भू. धा. वि. चे पुल्लिंगी प्रथमा एकवचन. माणूस वयाने, ज्ञानाने, सन्मानाने वृद्ध होतो. (८) पितामहः पिता - पितामह - प्रपितामह हा ज्येष्ठतेचा क्रम. शंतनूपुत्र दोघे - भीष्म आणि विचित्रवीर्य. विचित्रवीर्य निपुत्रिक वारला. पण त्याच्या पत्न्या अंबिका व अंबालिका याना व्यासानी गर्भदान दिले. ती अपत्ये, पाण्डू व धृतराष्ट्र, म्हणजे भीष्मांच्या वहिन्यांची मुलें, म्हणजे पुतणे. कौरव आणि पाण्डव ही भीष्मांच्या पाण्डू व धृतराष्ट्र ह्या पुतण्यांची मुलें, म्हणजे नातवण्डे. म्हणून भीष्म हे कौरव-पाण्डवांचे पितामह. १०६ नातवण्डे त्यांना पितामह म्हणायची. त्यामुळे ते सगळ्यांचेच "पितामह" झाले.(९) "उच्चैः विनद्य सिंहनादं शङ्खं दध्मौ ।" हा अन्वय "उच्चैः सिंहनादं विनद्य शङ्खं दध्मौ ।" असा पण होऊं शकतो. पहिल्या अन्वयानें सिंहनाद हें भीष्मांच्या शंखाचे नांव. पुढल्या कांही श्लोकात कुणाच्या शंखाचं काय नांव तें दिलं आहे. तसं भीष्मांच्या शंखाचं पण नांव असणारच ना ? दुस-या अन्वयाचा अर्थ इतकाच कीं प्रथम त्यांनी सिंहगर्जना वाटावी अशी उत्साहवर्धक आरोळी दिली आणि पाठोपाठ शंखही फुंकला.(१०) उच्चैः = रीतिदर्शक अव्यय.(११) विनद्य = वि + नद् (१ प. नदति, नदित) धातूचे भूतकालवाचक क्रियाविशेषण.(१२) सिंहनादम् = "सिंहस्य इव नादः" असा मध्यमपदलोपी समास.(१३) शङ्खम् = शङ्ख ह्या पुल्लिंगी सामान्यनामाचे द्वितीया एकवचन. (१४) दध्मौ = ध्मा (१ प. धमति, ध्मात) ह्या धातूचे परोक्षभूतकाळाचे तृतीयपुरुषी एकवचन अर्थ फुंकला.
Categories: Learning Sanskrit

गीतेचा सखोल अभ्यास - स्वाध्याय ११

Thu, 02/04/2010 - 19:39
स्वाध्याय ११अन्ये च बहवः शूराः मदर्थे त्यक्तजीविताः |नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः ||१-९||
अन्वयः - अन्ये च बहवः शूराः नानाशस्त्रप्रहरणाः युद्धविशारदाः सर्वे मदर्थे त्यक्तजीविताः (सन्ति) ।(१) अन्ये = अन्यत् ह्या सर्वनामाचे पुल्लिंगी प्रथमा बहुवचन. अर्थ = इतर(२) बहवः = बहु ह्या अनिश्चित संख्याविशेषणाचे पुल्लिंगी प्रथमा बहुवचन. अर्थ = खूप, कितीतरी(३) शूराः = शूर ह्या सामान्यनामाचें किंवा विशेषणाचें पुल्लिंगी प्रथमा बहुवचन(४) नानाशस्त्रप्रहरणाः = ह्या सामासिक शब्दातील पदें आहेत नाना + शस्त्र + प्रहरणाः ह्याचा विग्रह "नाना शस्त्रैः प्रहरणं येषां ते" षष्ठी बहुव्रीहि. अर्थ = नाना शस्त्रांनी प्रहरण करूं शकतात ते. म्हणजेच निरनिराळी शस्त्रे चालविण्याचे सामर्थ्य आणि कौशल्य ज्यांच्याकडे आहे, असे.(४.१) नाना = हा शब्द अनिश्चित संख्यावाचक विशेषणासारखा आहे. पण हा शब्द अव्यय आहे. (४.२) शस्त्रैः = शस्त्र ह्या सामान्यनामाचें तृतीया बहुवचन. शस्त्र आणि अस्त्र ह्या आयुधामध्ये फरक आहे. शस्त्र हें चालवायचे असतें. तलवार, गदा ही शस्त्रे आहेत. अस्त्र हें फेकून मारायचें असतें, जसें, बाण, भाला, वगैरे. म्हणून अग्निबाणाला क्षेपणास्त्र म्हणतात. आपट्यांच्या शब्दकोशात मात्र हा फरक दिलेला नाही.(४.३) प्रहरणम् = प्र + हृ
Categories: Learning Sanskrit

गीतेचा सखोल अभ्यास - स्वाध्याय १०

Thu, 02/04/2010 - 07:58
स्वाध्याय १०भवान्भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिञ्जयः |अश्वत्थामा विकर्णश्च सोमदत्तिस्तथैव च ||१-८||
अन्वयः - भवान् भीष्मः च कर्णः च कृपः च समितिञ्जयः अश्वत्थामा विकर्णः च तथा सोमदत्तिः च (सर्वे) एव (अस्माकं विशिष्टाः) ।(१) भवान् भवत् ह्या आदरार्थी द्वितीयपुरुषी सर्वनामाचे पुल्लिंगी प्रथमा एकवचन. अर्थ = आपण (२) भीष्मः = शंतनूपुत्र देवव्रत ह्याने सत्यवतीच्या अटीमुळे शंतनूंची जी अडचणीची परिस्थिती झालेली होती, तिचे "आजन्म ब्रम्हचारी राहीन व सिंहासनावर अधिकार सांगणार नाही" अशी घोर प्रतिज्ञा करून निराकरण केले. त्या घोर, भीषण प्रतिज्ञेमुळे त्यांचे "भीष्म" असे नांव पडले. भीष्म म्हणजे प्रतिज्ञेचा भीषणपणा ज्यानं दाखविला तो. भीः म्हणजे भीति. ’म’ हा गुणवाचक प्रत्यय. मिळून भीष्म म्हणजे भीषणपणा हा गुण असणारा. खरे तर, भीष्म हे आठ वसूंपैकी आठवे वसू होते. "पृथ्वीवर जावे लागेल" असा आठही वसूना शाप होता. त्यावेळी गंगादेवतेनं "मलाही पृथ्वीवर जायचे आहे. तिथे गेल्यावर मी एकेक करीत मी तुम्हाला मुक्ति देईन" असे वसूना वचन दिले होते. त्याप्रमाणे, शंतनूबरोबर विवाह झाल्यावर तिने आठ मुलाना जन्म दिला. "मी केव्हां काय करते, कां करते, तें विचारायचं नाहीं" अशी अट तिनं शंतनूला घातली होती. त्यामुळे आठापैकी सात मुलाना, वसूना, तिने मुक्ति दिली. पण आठव्या मुलाच्यावेळी शंतनूला रहावले नाही. अट मोडल्यामुळे, गंगा गंगेत विलीन झाली व आठवे वसू भीष्म ह्यांना मुक्ति मिळूं शकली नाही. सात वसूना मुक्ति मिळाली. पण आठव्याला नाही मिळाली. तर त्या आठव्याची कहाणी तशी वेगळी असणार. असो. गंगेचे पुत्र म्हणून गांगेय असा पण भीष्मांचा उल्लेख केला जातो. आठ वसू हे आठ दिशांचे दिक्पाल. म्हणून पृथ्वीचे दुसरे नांव वसुंधरा. वसूना शाप कां होता, गंगेला पृथ्वीवर कां यायचं होतं, शंतनूला अट घालणारी सत्यवती ही महर्षी व्यासांची आई, तिने आधी पराशर मुनींबरोबर विवाह केला होता. त्यांचे अपत्य म्हणजे व्यास. म्हणून त्यांना "पाराशर व्यास" असेही म्हणतात. ह्या पण महाभारतातल्या पोटकथा. अशी, "कथानकात कथानक" अशी अफलातून जोडणी केल्यामुळे "महाभारत" हें बेजोड वाङ्मय आहे. एकेक अप्रतीम व्यक्तिरेखा, प्रत्येक व्यक्तिरेखेचा रोमांचक इतिहास, ती कथानकं आणि अशा मोहक गुंतवळ्याचं आहे महाभारत.(३) कर्णः = अंगराज कर्ण. राजपुत्रानी संपादन केलेल्या कौशल्यांच्या प्रदर्शन-सोहळ्यात अर्जुनाच्या तोडीस तोड कौशल्य दाखवणा-या अधिरथपुत्राला दुर्योधनानं अंगराज केलं. हा वेगळाच होता. सर्वात मोठं वेगळेपण होतं, त्याची चमकणारी कर्णकुंडलं. ’कर्ण’ हेंच ज्याचं वैशिष्ट्य आहे, तो कर्ण. एरव्ही नदीच्या पात्रातून वहात आलेला आणि अधिरथ आणि राधा ह्यांनी कोडकौतुकानं वाढवलेला कुंतीपुत्र. कुंती ह्या राज्यापासून अंग ह्या राज्याकडे वाहणारी नदी कोणती, हा भौगोलिक संशोधनाचा विषय होऊं शकतो. दुर्वास ऋषीनी राजकन्या कुंतीनं केलेल्या सेवेनं प्रसन्न होऊन तिला प्रसाद म्हणून मंत्र दिला. त्या मंत्राचा पडताळा पाहण्याच्या उत्साहात सूर्यनारायणाच्या प्रसादानं जो पुत्र जन्मला, तोच हा कर्ण. मेरीनं येशूला टाकलं नाही, टाकावं लागलं नाही. पण कुंतीला तें शक्य नव्हतं. भीष्माना कर्ण कोण आहे, हें माहीत होतं, कदाचित्. आणि कौशल्य-प्रदर्शन सोहळ्यात कर्णाचं प्रदर्शनही झालेलं होतं. भीष्म आणि द्रोण ह्या दोघानीही दुर्योधनाला अट घातलेली असते, कीं ते सेनानी असताना कर्णानं युद्धात भाग घ्यायचा नाही. पण दोघेही पडल्यावर सेनानीची धुरा कर्णाकडे येते. आदले रात्री भीष्मांची अनुज्ञा मागायला कर्ण शरशय्येकडे येतो, त्यावेळचा हा हृद्य संवाद.कर्ण गेला मग । रणी जेथे भीष्म । शरशय्येवरी । पहुडले ॥वंदन करूनी । म्हणाला तुम्हासी । एकांती भेटणे । झाले नाही ॥आपुले प्रेमही । नाहीच लाभले । सा-या राजपुत्रा । जैसे झाले ॥युद्धापासूनही । आपण मजला । आजवरी दूर । ठेवीयले ॥नाही रे बालका । भीष्माच्या न्यायास । ऐसा पक्षपाती । म्हणू नको ॥युद्ध हे मजला । नव्हतेच मान्य । तरी शरशय्या । मज झाली ॥आणिक तूं आणि । अर्जुन ऐसाही । सामना मजला । नको होता ॥तुम्ही दोघे मला । सारखेच प्रिय । कुंतीही जाणते । कारण तें ॥परि उदईक । मज आहे द्वंद्व । अर्जुनासवेंच । करायाचें ॥सारखेच प्रेम । तुम्ही दोघांवरी । केलें तें जाणोनी । सुखावलो ॥अनुदार माझे । वर्तन जाहले । आजवरी त्याची । क्षमा व्हावी ॥युद्धामध्ये आता । सहभागी होण्या । अनुज्ञा असावी । विनवणी ॥भीष्मानी "तथास्तु" । म्हणतां तेथून । कर्ण महालात । परतला ॥ सारे अवतारपुरुष चिरंजीवी म्हणावेत, वाटते. सीतास्वयंवराच्या वेळी अवतारकार्याची दीक्षा परशुरामांकडून रामाकडे आली. तरीही कृष्णावतारामध्येही परशुराम होतेच. कर्णानं परशुरामांकडून पाशुपतास्त्राची दीक्षा तर मिळवली. पण क्षत्रियत्व लपवल्यामुळे "अगदी निकडीच्या वेळी, तुला ह्या अस्त्राच्या मंत्राचा आठव राहणार नाही", असा शापही मिळाला.(४) कृपः म्हणजेच कृपाचार्य. हेही धनुर्विद्येत निपुण होते व कौरव-पाण्डवांचे आचार्य होते. लहानपणापासून ते हस्तिनापूरच्या राजवाड्यात वाढले. त्यांची बहीण कृपी व कृपाचार्य यांचे आई-वडील म्हणजे मुनी शरद्वत व अप्सरा जनपदी. मुनी तपश्चर्येला व अप्सरा स्वर्गात निघून गेल्याने ही बाळे वनांत एका सेवकाला मिळाली. त्यांना त्याने राजदरबारात आणले. राजा शंतनूने त्यांची राजवाड्यातच व्यवस्था केली. पुढे द्रोणाचार्य वडील भारद्वाजांच्या मृत्यूनंतर उपजीविकेच्या शोधात हस्तिनापूरला आले असताना कृपीसाठी वर म्हणून द्रोणाचार्य ठीक वाटले म्हणून कृपाचार्यानी कृपी आणि द्रोणाचार्य यांचा विवाह करून दिला. अशा रीतीने कृपाचार्य म्हणजे अश्वत्थाम्याचे मामा. युद्धामधे कृपाचार्य कौरवांच्या बाजूने होते. तोच उल्लेख ह्या श्लोकात आहे. कृपाचार्य हे चिरंजीवी होते. युद्धानंतर ते राजवाड्यात परतल्यावर युधिष्ठिराने त्यांना सन्मानानेच वागविले. वर कर्णाने परशुरामांकडून पाशुपतास्त्राचा मन्त्र मिळवल्याचा जो उल्लेख आहे. तिथे पण परशुराम हे अवतारी पुरुष म्हणून चिरंजीवी, असा उल्लेख केला आहे. खरं तर तेही सात चिरंजीवींपैकी एक. सात चिरंजीवींचा नामनिर्देश एका श्लोकात करणारा श्लोक असा आहे. "अश्वत्थामा बलिर्व्यासो हनुमांश्च विभीषणः । कृपश्च परशुरामश्च सप्तैते चिरजीविनः ॥" मामा आणि भाचा दोघेही चिरंजीवी.(५) समितिञ्जयः - दुर्योधनानं विशेष उल्लेख करावा असा हा समितिञ्जय कोण होता, हा कुतूहलाचा विषय दिसतो. एरव्ही हा सामासिक शब्द सुद्धा आहे. समितिम् + जयः = समितिञ्जयः (५.१) समितिम् = समिति, म्हणजे युद्ध, ह्या सामान्यनामाचे द्वितीया एकवचन (५.२) जयः = जय ह्या सामान्यनामाचे प्रथमा एकवचन(५.३) समितिञ्जयः = समितौ जयः यस्य सः युद्धात (नेहमीच) ज्याचा जय होतो, तो. हा विग्रह तसा अपवादात्मक आहे. ज्या समासात पदाचं विभक्तिरूप तसंच राहतं अशा समासाना अलुक् समास असे म्हणतात. इथें समितिम् हें समिति ह्या शब्दाचे विभक्तिरूप आहे. पण समासाचा विग्रह समितिम् जयः यस्य सः असा होऊं शकत नाही. योद्ध्यानं युद्धाला जिंकायचं नसतं. त्यानं युद्धात जिंकायचं असतं तेव्हां समिति ह्या शब्दाची सप्तमी हवी. पण समितिञ्जय ह्या सामासिक शब्दात समिति शब्दाची सप्तमी तर नाहीचाहे. त्यामुळे समास अलुक् असला तरी जें विभक्तिरूप आहे, तें योग्य रूप नाही. म्हणून हा अपवाद आहे.(५.४) युद्धात जिंकणारा ह्या अर्थाने समितिञ्जय हें विशेषण आहे. हें विशेषण ह्या शब्दाच्या सर्वात जवळचं नाम "कृप" ह्यांना पण लागू आहे, कारण ते चिरंजीवी असल्यामुळं कुठल्याही युद्धात जिंकणारच. त्यामुळं समितिञ्जय नांवाचा खरंच कुणी दुसरा सेनानी होता, कीं तें कृपाचार्यांचं विशेषण आहे हा संभ्रम राहतो.(६) अश्वत्थामा = द्रोणाचार्य आणि कृपी यांचा पुत्र. कृपाचार्यांचा भाचा. जन्मतःच याच्या कपाळावर एक नीलमणी होता, कांहीं नागांच्या फण्यावर असतो, म्हणतात, तसा. (६.१) अश्वत्थामा हें अश्वत्थामन् ह्या विशेषनामाचे प्रथमा एकवचन. अश्वत्थ वृक्षासारखा धिप्पाड म्हणून द्रोणानी त्याचं नांव अश्वत्थामन् ठेवलं असावं. अश्वत्थामन् ह्या नांवाचं विवरण आपट्यांच्या शब्दकोशात सुद्धा थोडं वेगळं, महाभारताचा संदर्भ देऊन दिलं आहे, तें असं. "अश्वस्येवास्य यत्स्थाम नदतः प्रदिशो गतम् । अश्वत्थामैव बालोऽयं तस्मान्नाम्ना भविष्यति ॥" अर्थ - घोड्याच्या शक्तीप्रमाणे ज्याच्या शक्तीची वार्ता सर्वदूर पसरली, तो हा बालक अश्वत्थामा ह्या नांवानेच ओळखला जाईल. शक्तीचें परिमाण म्हणून व्यासमुनीनी अश्वशक्तीचा संदर्भ घेतला तर !! खरं तर व्यासमुनीना अश्वशक्ती हें शक्तीचे परिमाण म्हणून वापरायच्या कल्पनेचे जनक म्हटलं पाहिजे. हें मनोरम्य आहे.(७) विकर्णः विकर्ण ह्या विशेषनामाचे प्रथमा एकवचन. आपट्यांच्या शब्दकोशात विकर्ण म्हणजे कुरुवंशीय राजपुत्र असं म्हटलं आहे आणि गीतेतील ह्या श्लोकाचाच संदर्भ दिला आहे. यावरून विकर्ण हा दुर्योधनाचा भाऊ असला पाहिजे.(८) सोमदत्तिः सोमदत्ति ह्या विशेषनामाचे प्रथमा एकवचन. ह्या शब्दाला सामासिक शब्द म्हणावं आणि त्यात सोम + दत्तिः ही दोन पदे आहेत म्हणावं, तर सोम हें पद ठीक आहे. पण दत्तिः हें पद विशेषतः दत्तिः अशा पुल्लिंगी प्रथमा एकवचनात हें जमत नाहीये. देवदत्त (अर्जुनाच्या शंखाचं नांव) तसं सोमदत्त हें जमलं असतं. (८.१) सोम ह्या शब्दाचे आपट्यांच्या शब्दकोशात १२ अर्थ दिले आहेत. सोम म्हणजे चंद्र, सोम म्हणजे शिव, वगैरे.(८.२) दत्तिः ऐवजी दत्तः चा विचार करायचा तर हें दा (१ प. यच्छति, २ प. दाति, ३ उ. ददाति दत्ते) ह्या धातूचें दत्त हें क. भू. धा. वि. दत्तः हें "दत्त"चें पुल्लिंगी प्रथमा एकवचन. अर्थ दिलेला.

Categories: Learning Sanskrit

गीतेचा सखोल अभ्यास - स्वाध्याय ९

Thu, 02/04/2010 - 07:52
स्वाध्याय ९अस्माकं तु विशिष्टा ये तान्निबोध द्विजोत्तम |नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान्ब्रवीमि ते ||१-७||अन्वयः - द्विजोत्तम, अस्माकं तु ये विशिष्टाः मम सैन्यस्य नायकाः तान् निबोध । ते संज्ञार्थं तान् ब्रवीमि ।(१) द्विजोत्तम = द्विजोत्तम ह्या सामासिक सामान्यनामाचे पुल्लिंगी संबोधन एकवचन. (२) द्विजोत्तम = द्विजेषु उत्तमः सप्तमी तत्पुरुष (३) द्विज = द्विः जातः भवति असौ द्विजः, जो दोनदा जन्मतो तो द्विज. ब्राम्हण आणि क्षत्रिय यांचा उपनयन किंवा मौंजीबंध किंवा व्रतबंध संस्कार झाला कीं त्यांचे व्यक्तिमत्त्व बदलते. एका परीने त्यांचा दुसरा जन्मच होतो.(४) उत्तम = उत् --> उत्तर --> उत्तम अशी मूळ उत् ह्या विशेषणवाचकाची तर-तमभावी रूपें ह्यापैकी उत् आणि उत्तर ही रूपें क्वचितच स्वतंत्रपणे वापरलेली दिसतात. उत् = वरचा, श्रेष्ठ; उत्तर = अधिक वरचा, श्रेष्ठतर; उत्तम = सर्वात वरचा, श्रेष्ठतम(५) द्विजोत्तम हें संबोधन इथे अर्थातच द्रोणाचार्याना उद्देशून आहे. वर द्रुपदाच्या संदर्भात द्रोणाचार्याबद्दल कांही माहिती दिली आहे. महाभारतामध्ये व्यासमुनीनी इतक्या प्रकारच्या जन्मकथा सांगितल्या आहेत कीं व्यासाना प्रसूतिशास्त्राचे जनक म्हटले पाहिजे. द्रोणाचार्यांचा जन्मही प्रसूतिशास्त्राचं एक वैशिष्ट्यच. द्रोणाचार्य हे भारद्वाज मुनींचे पुत्र. "घृताची" नांवाच्या अप्सरेच्या दर्शनाने भारद्वाजमुनींचे वीर्यपतन झाले. तें त्यानी द्रोणाच्या पानांत जपले. त्यातून द्रोणांचा अमातृक जन्म झाला. (६) अस्माकम् = अस्मत् ह्या प्रथमपुरुषी सर्वनामाचे षष्ठी बहुवचन. अर्थ "आमचे"(७) तु = अव्यय अर्थ "तरी"(८) ये = यत् सर्वनामाचे पुल्लिंगी प्रथमा बहुवचन. अर्थ "जे"(९) विशिष्टाः = वि + शिष् (१ प. विशेषति, १० उ. विशेषयति-ते, ७ प. विशिनष्टि, विशिष्ट) ह्या धातूचे क.भू.धा.वि. अर्थ = वेगळे केलेले, वेगळे जाणवणारे, खास(१०) वि हा उपसर्ग विरुद्ध, विशेष, विस्तीर्ण, विकीर्ण असा निरनिराळ्या अर्थानी वापरला जातो.(११) (मम)(१२) सैन्यस्य = सैन्य ह्या नपुंसकलिंगी सामान्यनामाचे षष्ठी एकवचन. अर्थ = सैन्याचे(१३) नायकाः = नी (१ उ. नयति-ते, नीत) किंवा नय् (१ आ. नयते) ह्या धातूपासून कारकार्थी सामान्यनामाचे पुल्लिंगी प्रथमा बहुवचन. अर्थ = नेणारे, पुढे जाणारे, पुढे नेणारे, पुढारी, प्रमुख.(१४) तान् = तद् सर्वनामाचे पुल्लिंगी द्वितीया बहुवचन. अर्थ = त्यांना(१५) निबोध = नि + बुध् (१ उ. बोधति-ते) किंवा (४ आ. बुध्यते) ह्या धातूचे आज्ञार्थी द्वितीयपुरुषी एकवचन. अर्थ = समजून घे, (आदरार्थी = समजून घ्या)(१६) नि हा उपसर्ग नितान्त, निखालस, निष्कास, असा निरनिराळ्या अर्थानी वापरला जातो.(१७) ते = युष्मत् सर्वनामाचे षष्ठी एकवचन अर्थ = तुझ्या (आदरार्थी आपल्या)(१८) संज्ञार्थम् = सम् + ज्ञा + अर्थम् (१९) सम् हा उपसर्ग संपूर्णपणे, साकल्याने, एकत्रितपणे असा निरनिराळ्या अर्थानी वापरला जातो.(२०) ज्ञा (९ उ. जानाति, जानीते, ज्ञात) अर्थ = जाणणे, माहीत करून घेणे(२१) सम् + ज्ञा = साकल्याने माहिती किंवा थोडक्यात पण महत्त्वाची माहिती (२२) सम् + ज्ञा मिळून संज्ञा या शब्दाचा व्याख्या असाही अर्थ होतो. (२३) अर्थम् प्रत्ययासारखा वापरून "साठी" अशा चतुर्थी विभक्तीच्या अर्थाचे अव्यय तयार होते.(२४) संज्ञार्थम् = थोडक्यात पण महत्त्वाची माहिती म्हणून(२५) तान् = तद् ह्या सर्वनामाचे पुल्लिंगी द्वितीया बहुवचन अर्थ = त्यांना(२६) ब्रवीमि = ब्रू (२ उ. ब्रवीति, ब्रूते, ब्रवीतम्) ह्या धातूचे वर्तमानकाळ, प्रथमपुरुष एकवचन. अर्थ = सांगतो क्रियापदाचा काळ, पुरुष व वचन स्पष्ट असतील तर कर्ता स्पष्ट असण्याची जरूर रहात नाही. जसें, क्रियापदाचे रूप "वर्तमानकाळ, प्रथमपुरुष एकवचन" असेल तर कर्ता "मी" हाच असणार.
Categories: Learning Sanskrit

गीतेचा सखोल अभ्यास - स्वाध्याय ८

Thu, 02/04/2010 - 07:49
स्वाध्याय ८अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि |युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः ||१-४||धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् |पुरुजित्कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुंगवः ||१-५||युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान् |सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः ||१-६||(१) अन्वयः - अत्र युधि भीमार्जुनसमाः शूराः महेष्वासाः युयुधानः विराटः च महारथः द्रुपदः च धृष्टकेतुः चेकितानः वीर्यवान् काशिराजः च पुरुजित् कुन्तिभोजः च नरपुंगवः शैब्यः च युधामन्युः च विक्रान्तः वीर्यवान् उत्तमौजाः च सौभद्रः द्रौपदेयाः च सर्वे एव महारथाः (सन्ति) ।(२) अत्र = अव्यय, अर्थ इथें(३) युधि = युध् ह्या स्त्रीलिंगी सामान्यनामाचें सप्तमी एकवचन. अर्थ = युद्धांत, रणक्षेत्रावर(४) भीमार्जुनसमाः = ह्या सामासिक शब्दात भीम + अर्जुन + समाः ही पदें आहेत. समासाचा विग्रह (१) भीमः च अर्जुनः च = भीमार्जुनौ, समाहार द्वंद्व (२) तयोः समाः षष्ठी तत्पुरुष. भीमार्जुनसम ह्या पुल्लिंगी सामासिक विशेषणाचे प्रथमा बहुवचन. एकूण अर्थ भीम व अर्जुन यांच्यासारखे(५) शूराः = शूर ह्या विशेषणाचे पुल्लिंगी प्रथमा बहुवचन(६) महेष्वासाः = ह्या सामासिक शब्दात महा + इषुः + आसः ही पदें आहेत.(७) इषुः = बाण(८) आसः = धनुष्य(९) इष्वासः = इषुः च आसः च यस्य सः (बहुव्रीहि) बाण व धनुष्य ज्याच्याकडे आहेत असा, म्हणजे धनुर्धारी (१०) महेष्वासाः = महन्तः इष्वासाः (विशेषणपूर्वपदी कर्मधारय) मोठे धनुर्धारी(११) युयुधानः = सात्यकी. यादवांच्या युद्धात त्याने कृष्णाचें सारथ्य केले होते. इथे श्रीकृष्ण स्वतःच अर्जुनाचे सारथी झाल्याने तो योद्धा म्हणून पाण्डवांच्या बाजूने सामील झाला होता. पुढे शैब्यः हा शब्द येतो. तो शब्दकोशात पाहताना शैनेयः हा शब्द नजरेत आला. त्याचाही अर्थ सात्यकीचें नांव असा दिला आहे. म्हणजे सात्यकी निरनिराळ्या नांवानी ओळखला जायचा, असें दिसते.(१२) विराटः (च) = राजा विराट. एक वर्षाच्या अज्ञातवासात पाण्डव विराटाकडेच होते. पाण्डवांचा शोध घेण्यासाठी कौरवांनी विराटाच्या गायी पळविल्या. पण तो अज्ञातवासाचा शेवटचा दिवस होता. व अर्जुनाने पुन्हा शरसंधान केले आणि कौरवांना पळवून लावले. (१३) महारथः = महारथीची व्याख्या अशी केली आहे. "एको दशसहस्राणि योधयेद्यस्तु धन्विनाम् । शस्त्रशास्त्रप्रवीणश्च विज्ञेयः स महारथः ॥ जो दहा हजार योद्ध्यांबरोबर एकटा लढूं शकतो, आणि अर्थात् ज्याच्याकडे विविध शस्त्रे चालविण्या्चे प्राविण्य आहे, त्याला महारथी म्हणतात. रथी, महारथी, अतिरथी अशा श्रेणी. "अमितान् योधयेद्यस्तु संप्रोक्तोऽतिरथस्तु सः ।" अशी अतिरथीची व्याख्या. महाभारत युद्धात दोन्ही बाजूंचे मिळून एकूण अठरा अक्षौहिणी सैन्य लढले. त्यापैकी ११ अक्षौहिणी सैन्य कौरवांच्या बाजूचे होते व ७ अक्षौहिणी पाण्डवांच्या बाजूचे. एक अक्षौहिणी म्हणजे २१८७० रथ, तितकेच (२१८७०) हत्ती, ६५६१० घोडे व १,०९,३५० पायदळ. याचा अधिक खुलासा महाभारत ग्रंथाच्या दुस-याच अध्यायात दिला आहे, तो असा. एक रथ, एक हत्ती, तीन घोडे आणि पांच पायिक मिळून एक पत्ती एक रथ म्हणजे एक सारथी आणि एक रथी. तसेच एक हत्ती म्हणजे एक माहूत व एक योद्धा. असा हिशोब धरला तर एका पत्तीचे मनुष्यबळ १२. तीन पत्तींचे एक सेनामुख (मनुष्यबळ ३६). तीन सेनामुखांचे एक गुल्म (मनुष्यबळ १०८). तीन गुल्मांचा एक गण (मनुष्यबळ ३२४). तीन गणांची एक वाहिनी (मनुष्यबळ ९७२). तीन वाहिन्यांची एक पृतना (मनुष्यबळ २९१६). तीन पृतनांची एक चमू (मनुष्यबळ ८७४८). तीन चमूंची एक अनीकिनी (मनुष्यबळ २६,२४४). दहा अनीकिनी म्हणजे एक अक्षौहिणी (मनुष्यबळ २,६२,४४०). आणि अठरा अक्षौहिणी सैन्यातील एकूण मनुष्यबळ ४७,२३,९२० होते. इतक्या सगळ्यापैकी युद्धाच्या अखेरीस पांच पाण्डव, श्रीकृष्ण, सात्यकी व धृष्टद्युम्नाचा सारथी असे आठ आणि कौरवांपैकी अश्वत्थामा, कृतवर्मा आणि कृपाचार्य असे केवळ तीघे मिळून केवळ ११ जण राहिले.
(१४) द्रुपदः (च) = राजा द्रुपद. द्रौपदी व धृष्टद्युम्न हे दोघे त्याला अग्निच्या प्रसादाने प्राप्त झालेले होते. त्याचे आणि द्रोणाचार्यांचे शिक्षण द्रोणांचे वडील, गुरु भारद्वाज ह्यांचेकडे जोडीनेच झाले. त्यावेळी द्रोणाना त्यानें "कधीही कसलीही जरूर पडली, तर माझ्याकडे ये." असे आश्वासन दिले होते. पुढे द्रुपद राजा झालाही. आणि भारद्वाजांच्या मृत्यूनंतर द्रोणांचे लग्न कृपाचार्यांची बहीण कृपी हिच्याबरोबर झाले. पण परिस्थिती हलाखीचीच असायची. मुलगा अश्वत्थामा ह्याला दूध म्हणून कृपी पाण्यात पीठ कालवून द्यायची. अशा हलाखीच्या परिस्थितीतून कांहीं राहत मिळावी म्हणून द्रोण द्रुपदाकडे गेले. पण द्रुपदाने आपली ओळखही नाही असें सांगून, अपमान करून विन्मुख पाठविले. पुढें हस्तिनापुरात कौरव-पाण्डवांचे, राजपुत्रांचे गुरु म्हणून द्रोण सर्वख्यात झाले. गुरुदक्षिणा म्हणून अर्जुनानें द्रुपदाला बंदी करून द्रोणांपुढे सादर केले. त्यावेळी द्रोणानी द्रुपदाकडून जुन्या अपमानाचा बदला म्हणून अर्धे राज्य घेतले व आता आपण सत्ता व सामर्थ्यानें समान आहोत याची द्रुपदाला जाण ठेवण्यास बजावले. आपल्यालाही जो बंदी करूं शकला असाच वीर आपल्या द्रौपदीसाठी हवा, हें द्रुपदानेही तेव्हांच ठरविले. द्रौपदीनेही स्वयंवरासाठी मत्स्यभेदाचा पण ठेवला, जो केवळ अर्जूनच जिंकू शकत होता. द्रौपदीचे पति पाण्डव. आणि पाण्डवांचे श्वशुर द्रुपद हे साहजिकच पाण्डवांच्या बाजूस होते. (१५) धृष्टकेतुः = हा देखील दुर्योधनानं मुद्दाम उल्लेख करावा, असा महारथी होता. तथापि अधिक माहिती पहावी लागेल. त्याचे नांव सामासिक शब्द देखील आहे. "धृष्टः केतुः येन सः" असा तृतीया बहुव्रीहि विग्रह केल्यास ज्याने केतु समोरही धार्ष्ट्य दाखविले असा अर्थ होतो. सूर्यग्रहणात केतु सूर्याला ग्रासतो, असं मानतात. शनिमहात्म्यात उल्लेख आहे. "राहु पीडी चंद्रासी । केतू तो सूर्यासी । ग्रहण बोलिजे तयासी । प्रत्यक्ष दृष्टीसी दिसतसे ॥"(१६) चेकितानः = हें शंकराचे पण एक नांव आहे. (१७) वीर्यवान् = वीर्यवत् या विशेषणाचे पुल्लिंगी प्रथमा एकवचन. अर्थ वीर्याने युक्त म्हणजेच वीर.(१८) काशिराजः (च) = "काश्यः राजा" असा षष्ठी तत्पुरुष. अर्थ काशीचा राजा. इथे "राज" हा शब्दांश "काशि" ह्या शब्दाला जोडला जाऊन काशिराज हें अकारान्त पुल्लिंगी विशेषनाम तयार झाले. एरव्ही राजा हें राजन् ह्या व्यञ्जनान्त शब्दाचे प्रथमा एकवचन आहे. पण सामासिक शब्द काशिराजन् असा व्यञ्जनान्त न होतां, काशिराज असा अकारान्त झाला. म्हणून काशिराज ह्या सामासिक शब्दाचे एकवचन काशिराजः. भीष्मानी काशीच्या स्वयंवर मंडपातून अंबा, अंबिका अंबालिका या तीन्ही राजकन्याना पळवून नेल्यामुळे काशिराजाच्या मनात भीष्मांबद्दल राग होता. हस्तिनापूरचे राजे धृतराष्ट्र हे काशिराजाची राजकन्या अंबिका हिचे पुत्र. अंबिकेची थोरली बहीण अंबा. तिचा द्रुपदाची मुलगी म्हणून जरी पुनर्जन्म झाला. तरी, स्थून नांवाच्या यक्षाच्या कृपेने शिखण्डी पुरुष झाला. युद्धात द्रुपद स्वतः आणि त्याचे दोन्ही मुलगे धृष्टद्युम्न व शिखण्डी युद्धात पाण्डवांच्या बाजूने होते. आणि शल्याने नाकारल्यामुळे अंबेला खूप सोसावे लागले होते. पूर्वजन्मीच्या त्या सगळ्या आठवणीमुळें शिखण्डीच्या मनात भीष्मांबद्दल राग होता. (१९) पुरुजित् = आपट्यांच्या शब्दकोशात पुरुजित् चे दोन अर्थ दिले आहेत - १ विष्णू २ कुन्तिभोज. पण गीतेवरील टीकांमध्ये पुरुजित्, कुन्तिभोज व शैब्य असे तीन वीर असा उल्लेख आढळतो. पुरुजित् हा सामासिक शब्द देखील आहे. जसे रावणाचा मुलगा इंद्रजित्. त्याने खरंच इन्द्रावर जय मिळविला होता. "इन्द्रः जितः येन सः असा तृतीया बहुव्रीहि. त्याचप्रमाणें पुरुः जितः येन सः इति पुरुजित्. पुरु हा ययाति व शर्मिष्ठा यांचा सर्वात धाकटा मुलगा. त्याने ययातिला आपले यौवन दान केले. नंतर ययातीने पुरुला त्याचे यौवन परत केले व त्याला राजा केले. पुरु चांद्रवंशातील सहावा राजा. कौरव व पाण्डव हेही याच चांद्रवंशातील. (२०) कुन्तिभोजः (च) = कुन्तिः भोजः यस्य सः कुन्ती ह्या देशाचा, जो भोज (भोग) घेतो, जो राजा आहे, तो कुन्तिभोज. त्याला अपत्य नव्हते. त्याने कुन्तीला दत्तक घेतले व कुन्ती असेच तिचे नांव ठेवले. श्रीकृष्ण हा कुन्तीचा भाचा. पाण्डव हे कुन्तीचे पुत्र. कुन्तिभोज हा पाण्डवांचा आजोबा. अभिमन्यूचा पणजोबा. अशा रीतीने चार-चार पिढ्या योद्धे म्हणून रणांगणावर होते.(२१) नरपुंगवः = नरेषु पुंगवः सप्तमी तत्पुरुष नरांमध्ये श्रेष्ठ(२२) शैब्यः (च) = शैब्य हें योद्ध्याचे नांव तर खरेंच. पण जसा कुन्ति देशाचा कुन्तिभोज तसा शिबेः अयम् अतः शैब्यः, शिबी देशाचा हा म्हणून शैब्य. अशा व्युत्पत्तीने तो शिबी देशाचा (राजा) असावा. शिबी देशाचा आणखी एक राजा शिबी पुराणात विख्यात आहे. पर्जन्य म्हणजे वरुण आणि पर्जन्याची देवता इन्द्र. इन्द्र नेहमीच अग्नि विझविण्यास उत्सुक असतो. असाच एकदा इन्द्र पाठीशी लागलेला असतांना अग्नि कबूतराचे कपोताचे रूप घेऊन शिबी राजाच्या आश्रयाला येतो. आश्रिताचे रक्षण करणे हा राजधर्म असल्याने पाठलाग करीत आलेल्या इन्द्राला राजा शिबी स्वतःच्या शरीराचे मांस कापून देतो. पण कपोतास इन्द्राकडे सुपूर्त करीत नाहीं. वरूण आणि अग्नि यांच्या अशा पाठशिवणीचा असाच एक दाखला महाभारतात देखील आहे. युद्धाच्या खूप आधी जेव्हां धृतराष्ट्र पाण्डवाना खाण्डववनाचा प्रदेश स्वतःचें राज्य स्थापन करायला देतात, तें जंगलच असतें. अग्नीला तें वन जाळण्यात वरुणामुळें ब-याच वेळां अपयश आलेले असते. यावेळी मात्र इन्द्रपुत्र अर्जुनच अग्नीला अभयवचन देतो. बाणांची छत्री करून वरुणापासून अग्नीचे रक्षण करतो. धन्यवाद म्हणून अग्नि अर्जुनाला गाण्डीव (खाण्डीव) धनुष्य देतो. अग्नीने जाळल्यामुळे जंगल नष्ट होते व पाण्डवांसाठी मायासुर इन्द्रप्रस्थ उभारून देतो. तिथेच दुर्योधनाचा अपमान होतो व सारे महाभारत घडतें.(२३) युधामन्युः (च) = अभिमन्यूचे दुसरे नांव ? पण पुढे सौभद्रः ही आहे. तें तर अभिमन्यूचेच नांव(२४) विक्रान्तः = (वि + क्रम) ह्या धातूचे क. भू. धा. वि. विक्रान्त. ह्या विशेषणाचे पुल्लिंगी प्रथमा एकवचन. क्रम म्हणजे चाल करणें. वि म्हणजे विरुद्ध. विक्रम करणें म्हणजे (शत्रू-)विरुद्ध चाल करणें विक्रान्त म्हणजे शत्रूविरुद्ध चाल करणारा, शत्रूला हरविणारा. (२५) (वीर्यवान्) उत्तमौजाः (च) = उत्तमौजा हें खरं तर एका महारथीचें नांव आहे. पण त्याच्या व्युत्पत्तीचें विश्लेषण असें आहे. उत् + तम + ओजाः इथें उत् + तम हें उत्, उत्तर, उत्तम असे उत् ह्या विशेषणाच्या रूपांपैकी ’तम’-वाचक रूप. उत् म्हणजे वरचें, श्रेष्ठ. उत्तम म्हणजे सर्वश्रेष्ठ. ओजस् किंवा औजस् म्हणजे तेज. मिळून उत्तमौजाः म्हणजे सर्वश्रेष्ठ तेजस्वी(२६) सौभद्रः = सुभद्रायाः अयम् म्हणून सौभद्र. सुभद्रेचा मुलगा अभिमन्यू. सौभद्र म्हणजे अभिमन्यू. सुभद्रा ही श्रीकृष्णाची बहीण. अर्जुन श्रीकृष्णाकडे गेला असताना अर्जुनाचे व सुभद्रेचे प्रेम जमते. ती गोष्ट श्रीकृष्णाला समजते. सुभद्रा व श्रीकृष्ण यांचा वडील भाऊ बलराम सुभद्रेच्या विवाहा साठी इतरत्र स्थळे शोधत असतो. तेव्हां श्रीकृष्ण अर्जुनाला सुभद्राहरणास मदत करतो. अर्जुन व सुभद्रा यांचा मुलगा अभिमन्यू. बाळंतपणासाठी सुभद्रा माहेरी आलेली असताना, एकदा श्रीकृष्ण व सुभद्रा रथातून फेरफटका मारत असताना श्रीकृष्ण सुभद्रेला चक्रव्यूहाची खासियत सांगत असतात. आणि चक्रव्यूह कसा भेदायचा असतो, तें सांगतात. आणि तितक्यांत हुंकार ऐकूं येतो. तो सुभद्रेच्या पोटातील बाळाने, अजून जन्माला यायच्या अभिमन्यूने दिलेला असतो. चक्रव्यूहाचे रहस्य कुणी ऐकत आहे, हें लक्षात आल्याने ती गोष्ट तिथेच थांबते. त्यामुळे, चक्रव्यूहातून बाहेर कसे पडायचे तें अभिमन्यूला समजायचें राहून जातें.(२७) द्रौपदेयाः (च) = द्रौपदीचे मुलगे ते द्रौपदेय. (२८) सर्वे = सर्व ह्या संख्यावाचक सर्वनामाचे पुल्लिंगी प्रथमा बहुवचन(२९) (एव) (३०) (महारथाः) (३१) सन्ति = अस् (२ प.) ह्या धातूचे वर्तमानकाळ तृतीय पुरुष बहुवचन. अर्थ "आहेत".
Categories: Learning Sanskrit

गीतेचा सखोल अभ्यास - स्वाध्याय ७

Thu, 02/04/2010 - 07:47
स्वाध्याय ७पश्यैतां पाण्डुपुत्राणां आचार्य महतीं चमूम् |व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता ||१-३||(१) अन्वयः - (दुर्योधनः उवाच), "आचार्य, एतां तव धीमता शिष्येण द्रुपदपुत्रेण व्यूढां पाण्डुपुत्राणां महतीं चमूम् पश्य ।(२) दुर्योधनः उवाच असा वाक्यांश इथें अध्याहृत मानल्यास निश्चितच अर्थाला सुसंगति येते.(३) आचार्य = आचार्य ह्या सामान्यनामाचे सम्बोधन एकवचन(४) एतां = एष ह्या सर्वनामाचें स्त्रीलिंगी द्वितीया एकवचन(५) तव = युष्मत् ह्या द्वितीयपुरुषी सर्वनामाचे षष्ठी एकवचन(६) धीमता = (धी + मत् = धीमत्) ह्या प्रत्ययान्त विशेषणाचे पुल्लिंगी तृतीया एकवचन(७) शिष्येण = शिष्य ह्या पुल्लिंगी सामान्यनामाचे तृतीया एकवचन(८) द्रुपदपुत्रेण = ह्या सामासिक शब्दाचा विग्रह (द्रुपदस्य पुत्रः = द्रुपदपुत्रः, षष्ठी तत्पुरुष, तेन) सामसिक शब्दाचे तृतीया एकवचन(९) व्यूढाम् = व्युह् ह्या धातूचे क. भू. धा. वि. स्त्रीलिंगी द्वितीया एकवचन अर्थ रचलेल्या(१०) पाण्डुपुत्राणाम् = ह्या सामासिक शब्दाचा विग्रह (पाण्डोः पुत्राः = पाण्डुपुत्राः षष्ठी तत्पुरुष, तेषाम्) सामासिक शब्दाचे षष्ठी बहुवचन(११) महतीम् = महत् ह्या विशेषणाचें स्त्रीलिंगी द्वितीया एकवचन(१२) चमूम् = चमू ह्या स्त्रीलिंगी सामान्यनामाचे द्वितीया एकवचन(१३) पश्य = दृश् (१ प. पश्यति, दृष्ट) ह्या धातूचें आज्ञार्थ द्वितीया एकवचन (१४) संपूर्ण वाक्याचा अर्थ --> (दुर्योधन म्हणाला), आचार्य ही, आपल्या बुद्धिमान शिष्यानें द्रुपदाच्या मुलाने रचलेली पाण्डवांची मोठी सेना पहा.
Categories: Learning Sanskrit

गीतेचा सखोल अभ्यास - स्वाध्याय ६

Thu, 02/04/2010 - 07:44
स्वाध्याय ६ सञ्जय उवाच |दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा |आचार्यमुपसंगम्य राजा वचनमब्रवीत् ||१-२||
(१) अन्वयः - सञ्जयः उवाच, "पाण्डवानीकं तु व्यूढं दृष्ट्वा राजा दुर्योधनः तदा आचार्यं उपसंगम्य वचनं अब्रवीत् ।(२) सञ्जयः - सञ्जय ह्या विशेषनामाचे प्रथमा एकवचन. राजे धृतराष्ट्र ह्यांचा सारथी.(३) उवाच = म्हणाला(४) पाण्डवानीकम् = पाण्डवानां अनीकम् षष्ठी तत्पुरुष समास. अर्थ, पाण्डवांचे सैन्य.(५) पाण्ड्वानाम् = पाण्डव ह्या विशेषनामाचें षष्ठी बहुवचन. अर्थ पाण्डवांचे(६) अनीकम् अनीक म्हणजे सैन्य, ह्या सामान्यनामाचे द्वितीया एकवचन. ह्या वाक्यात "दृष्ट्वा" ह्या धातुसाधिताचें "अनीकम्" हें कर्म असल्याने त्याची द्वितीया आहे.(७) तु = तर, अव्यय(८) व्यूढम् = व्युह् ह्या धातूचे क. भू. धा. वि. अर्थ रचलेले. युद्धामध्ये शत्रूला मात देण्याची विशेष योजना आंखून सैन्याची रचना केली जाते. त्याला व्यूहरचना म्हणतात. व्यूहरचनेचे बरेच प्रकार संभवतात. व्यूहरचना शिकवणे हा युद्धकौशल्याचे शिक्षण देण्याचा एक आवश्यक भाग. द्रोणाचार्यानी पाण्डव व कौरव ह्याना शिक्षण देताना ब-याच व्यूहरचना शिकविल्या. पण चक्रव्यूह कसा असतो, तें फक्त अश्वत्थामा आणि अर्जुन ह्यांनाच सांगितले. खरं तर त्यांना तें फक्त अश्वत्थाम्यालाच सांगायचे होते. म्हणून नदीवरून पाणी आणण्यासाठी त्यानी अश्वत्थाम्याला रुंद तोंडाची घागर दिली, जेणेंकरून तो तें काम लवकर संपवून येईल व त्याला अशा खास गोष्टी शिकवायला वेळ मिळेल. पण अर्जुनानेही कांही युक्ति लढवून आपले काम अश्वत्थाम्याच्या जोडीनेच आटोपले व चक्रव्यूहासारख्या खास गोष्टी अश्वत्थाम्याच्या जोडीनेच संपादन केल्या.(९) दृष्ट्वा = दृश् (१ प., पश्यति, दृष्ट) ह्या धातूचे त्वान्त क्रियाविशेषण. अर्थ, पाहून.(१०) राजा दुर्योधनः ह्या वाक्यांशाचा थोडा स्वतंत्र विचार असा कीं हस्तिनापूरचे राजे तर धृतराष्ट्र होते. मग इथे दुर्योधनाचा उल्लेख "राजा दुर्योधनः" असा कसा काय केला आहे ? युद्धनीतीचा असा संकेत असावा कीं ज्या पक्षाचा राजा पडेल किंवा बंदी होईल, तो पक्ष पराभूत ठरेल. त्यानंतर युद्ध थांबवायचे. पराभूत पक्षाच्या सगळ्याच सैन्याचा खातमा होण्याची गरज नाही. त्यामुळे युद्धभूमीवर कोणत्या पक्षाचा राजा कोण तें आधीच दोन्ही पक्षाना माहीत हवें. सैन्याचे सेनानी एकानंतर दुसरा असे अनेक असूं शकतात. पण प्रत्येक पक्षाचा राजा एकच. म्हणूनच भीष्म पितामह पडले तरी युद्ध चालूच राहिले. ते सेनानी होते. कौरवसैन्याचा राजा म्हणून दुर्योधनाला मान्यता दिली गेली होती.(११) राजा = राजन् ह्या "न्"-व्यञ्जनान्त सामान्यनामाचे प्रथमा विभक्ति एकवचन.(१२) दुर्योधनः = दुर्योधन ह्या विशेषनामाचे प्रथमा विभक्ति एकवचन. (१३) दुर्योधनः = "दुः योधनं येन सह" म्हणजे "ज्याच्याबरोबर युद्ध करणें कठीण असते, असा". असा दुर्योधन ह्या नामाचा सामासिक विग्रह लक्षात घेतला कीं दुर्योधन ह्या नांवालाही विचारात घेण्यासारखा अर्थ दिसतो.(१४) दुः हा उपसर्ग असलेल्या सर्व नामांचे विशेषणांचे अर्थ नकारात्मक असतात. जसें, दुःख, दुष्ट, दुर्जन. दुः हा उपसर्ग त्याच्या पुढील व्यञ्जनाशी सन्धिनियमानुसार जोडला जातो. त्यामुळे त्याचा विसर्ग तसाच तरी राहतो किंवा त्याच्या विसर्गाचे दुस् दुश्, दुष् दुर् असे बदल होतात. (१५) दुः हा उपसर्ग नकारात्मक अर्थ देणारा असल्याने, दुर्योधनाची व्यक्तिरेखा नकारात्मक असण्यात ह्या उपसर्गाचाही वांटा आहे, असे वाटते. पण दुर्योधन = "दुः योधनं येन सह" म्हणजे "ज्याच्याबरोबर युद्ध करणें कठीण" अशा अर्थाने त्याचे नांव युद्धभूमीवर आदरणीयच ठरते.(१६) योधनम् युध् ह्या धातूपासूनचें कर्मसूचक नाम. अर्थ, युद्ध करणें.(१७) तदा = कालवाचक क्रियाविशेषण अव्यय. अर्थ, तेव्हां(१८) आचार्यम् = आचार्य ह्या सामान्यनामाचे द्वितीया विभक्ति एकवचन. उपसंगम्य ह्या धातुसाधिताशी कर्म म्हणून संबंध. म्हणून द्वितीया विभक्ति(१९) उपसंगम्य = गम् (१ प, गच्छति, गतः) ह्या धातूला उप आणि सम् हे उपसर्ग लागून उपसंगम् ह्या धातूचे कालवाचक क्रियाविशेषण. अर्थ "जवळ जाऊन"(२०) उप = ह्या उपसर्गाचा अर्थ "जवळ" हा उपसर्ग धातूना आणि नामाना पण लागतो, जसें - उपविश म्हणजे जवळ बसणें उपनाम म्हणजे नामाजवळ असणारे नाम. श्रीपाद हें माझे विशेषनाम आणि अभ्यंकर हें उपनाम.(२१) वचनम् = वचन ह्या नपुंसकलिंगी सामान्यनामाचें ह्या वाक्यांत द्वितीया एकवचन. "अब्रवीत्" ह्या क्रियापदाचें कर्म, म्हणून ह्याची द्वितीया(२२) अब्रवीत् = ब्रू (ब्रवीति, ब्रूते २ उ.) ह्या धातूचे परस्मैपदी अनद्यतनभूतकाल तृतीय पुरुषी एकवचन. अर्थ "म्हणाला"(२३) संपूर्ण वाक्याचा अर्थ सञ्जय म्हणाला, "पाण्डवांचे सैन्य (तर) व्यूहरचनेनुसार सिद्ध झालेले पाहून राजा दुर्योधन आचार्य द्रोणांकडे गेला व त्याना असें म्हणाला...
Categories: Learning Sanskrit

गीतेचा सखोल अभ्यास - स्वाध्याय ५

Thu, 02/04/2010 - 07:41
स्वाध्याय ५ - धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे ....
धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः |मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय ||१-१||
(१) अन्वय:- "सञ्जय, धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेताः युयुत्सवः मामकाः पाण्डवाः च किं अकुर्वत एव ?(२) सञ्जय = सञ्जय ह्या विशेषनामाचे सम्बोधन एकवचन.(३) सञ्जय हा राजे धृतराष्ट्र यांचा सारथी होता. युद्धामधे राजे तर जाणार नव्हते. तेव्हां सञ्जयाला तसं कांही काम नव्हतं. मग व्यासानी त्याला काम दिलं. त्याला अशी दिव्य दृष्टी दिली किं बसल्या जागीं युद्धांत सगळीकडे, कुठे, कुठे, काय चाललंय् तें तो पाहूं शकेल. आणि प्रत्यक्ष दिसत असलेल्या सगळ्याची इत्थंभूत हकीकत त्यानं राजाना सांगायची.(४) १९७२-७३ च्या सुमारास माझे एक स्नेही सकाळीसकाळी मला म्हणाले, "अभ्यंकर, मला पटायला लागलंय् कीं महाभारत खरंच प्रत्यक्ष घडलेलं आहे." म्हटलं, "गुप्ताजी, सुबह सुबह, यह क्यों बता रहे हो ?" तर म्हणाले, "यह जो टीव्ही हम देख रहे हैं, वही तो लगाया था, व्यासजीने सञ्जयके सामने । मजाभी देखिये, कि, सञ्जय जिनको कॉमेन्टरी बता रहे हैं, वे तो अंधे थे। उनको क्या मालूम कि, सञ्जयकी दिव्यदृष्टी मात्र एक टीव्ही है । और सञ्जयके सामने जो दृश्य दिखाई दे रहे थे, उनका प्रसारण ऐसी एन्टेनासे हो रहा था, जिसको युद्धके आखिर तक कोईभी बाधा नही होनी थी । अर्जुनजीके रथपर जो वायुसूत के चिन्हवाला ध्वज था, वही तो एन्टेना था । बस ऑडिओ ऑफ् रक्खा था । व्यासजीका पूरा सेटिंग पर्फेक्ट् था, है कि नहीं ?"(५) सारथ्याच्या भूमिकेचं पण खास महत्त्व असतं. विमानाच्या उड्डाणादरम्यान पायलट्ला कप्तान म्हणतात. सारथी चांगला हवा ह्याचं महत्त्व अर्जुनाला देखील माहीत होतं. म्हणूनच, त्यानं स्वतः श्रीकृष्णालाच सारथी बनण्याची विनंती केली. सारथ्याला, खास करून युद्धामध्ये कायम सतर्क चौफेर नजर ठेवावी लागते. सारथी गाफिल राहिला तर, संपलंच. सतर्क, चौफेर नजर हा चांगल्या सारथ्याचा स्वभावच बनलेला असला पाहिजे. अशा स्वभाववैशिष्ट्यामुळेंच व्यासानी सञ्जयाला कॉमेन्टेटर बनविलं असणार.(६) धर्मक्षेत्रे = धर्मक्षेत्र ह्या नामाचे सप्तमी विभक्ति एकवचन(७) धर्मक्षेत्र ह्या समासाचा विग्रह "धर्मस्य क्षेत्रम्". म्हणून षष्ठी तत्पुरुष. (८) धर्मस्य = धर्म ह्या पुल्लिंगी सामान्यनामाचे षष्ठी एकवचन.(९) धर्म = न्याय. म्हणून धर्माचे क्षेत्र म्हणजे जिथे धर्माचा, न्यायाचा निवाडा होईल, असे क्षेत्र. कुरुक्षेत्राची तशी महती होती, किं तिथं जी युद्धं झाली, त्या सर्वात न्यायी पक्षाचाच विजय झाला. कदाचित् कुरुक्षेत्राच्या ह्या अशा इतिहासामुळेच कौरव आणि पाण्डव यांच्यापैकी कुणाचा पक्ष न्यायी होता, तेंच ठरावें म्हणून युद्धासाठी कुरुक्षेत्राची निवड केली गेली.(१०) धर्म = यम. यम हा प्राण्यांचे प्राण हरण करतो. पण कुणाचे प्राण केव्हां हरण करायचे, ह्यामध्ये यम कधीही अन्याय करीत नाही. म्हणून यमाला न्यायदेवता म्हणून देखील मान्यता आहे. यम हा धर्मज्ञ आणि धर्मानुसार वागणारा देखील.(११) धर्म = युधिष्ठिर. हा कुन्तीपुत्र यमाच्या कृपेनेच झालेला होता. यमाप्रमाणेच तो न्यायप्रिय, तत्त्वचिंतक व सत्यवादी होता. म्हणूनच धर्मराज हें युधिष्ठिराचे दुसरे नांव देखील होते.(१२) क्षेत्रे = क्षेत्र ह्या नपुंसकलिंगी सामान्यनामाचे सप्तमी एकवचन. क्षेत्र शब्दाचा अर्थ, प्रदेश, बाजू(१३) धर्मक्षेत्र :- युद्धात दोन क्षेत्रे, दोन बाजू असतातच. एक बाजू एका सैन्याची, दुसरी दुस-या सैन्याची. एकीकडे युधिष्ठिर म्हणजे धर्मराज होते. ते ज्या बाजूला होते, तें धर्मक्षेत्र. ह्या अर्थाने धर्मक्षेत्र, हें विशेषनाम.(१४) धर्मक्षेत्र = "इथे न्यायाचा निवाडा होतो" अशी ज्या क्षेत्राची ख्याति होती, तें क्षेत्र. या अर्थाने कुरुक्षेत्र ह्या नामाचे विशेषण.(१५) कुरुक्षेत्रे = कुरुक्षेत्र ह्या ’अ’कारान्त नपुंसकलिंगी सामासिक विशेषनामाचे सप्तमी एकवचन. अर्थ, कुरुक्षेत्रावर(१६) कुरुक्षेत्र ह्या सामासिक शब्दाचा विग्रह कुरूणां क्षेत्रम् = कुरुक्षेत्रम्, (तस्मिन्) षष्ठी तत्पुरुष.(१७) "तस्मिन्" असं सांगितलं कीं "कुरुक्षेत्र" ह्या सामासिक शब्दाचे सप्तमी एकवचन दर्शविले जाते.(१८) कुरूणाम् = कुरुः ह्या शब्दाचे षष्ठी बहुवचन. अर्थ, कुरूंचें. (१९) कुरुः = "कुरु"वंशाचा वंशज, कौरव. तसं तर पाण्डव सुद्धा कुरु वंशाचेच वंशज होते. पण राजे धृतराष्ट्र यांच्या मुलाना कौरव ही संज्ञा दिली गेली.(२०) कुरुक्षेत्र = त्या रणांगणात कौरवांसाठी जी बाजू दिली गेली होती तें क्षेत्र. विशेषनाम(२१) कुरुक्षेत्र = कुरु वंशजांच्या आधिपत्याखाली असलेलं क्षेत्र. विशेषनाम.(२२) समवेताः = समवेत ह्या विशेषणाचे पुल्लिंगी प्रथमा बहुवचन.(२३) समवेत = (सम् + अव + इ) = समवे (२ आ.) ह्या धातूचे कर्मणि भूतकालवाचक धातुसाधित विशेषण (क. भू. धा. वि.)(२४) सम् = मिळून, सर्वंकशपणे(२५) अव = खाली उदाहरणार्थ अवमान म्हणजे खाली मान, म्हणजेच अपमान, निंदा, नालस्ती(२६) इ = "इ" हा धातु (२ प.), (१ उ.) व (४ आ.) असा तीन गणांमध्ये चालतो. हा खुलासा स्वाध्याय ३ मध्ये "अध्याय" ह्या शब्दाच्या वेळी आलेला आहे. अर्थ, येणे, जाणे(२७) अव + इ = अवे = खाली येणे, खाली जाणे, अवतरणे, उतरणे(२८) समवे = मिळून खाली येणे,, एके जागी जमणे. (टीप :- खाली येणे, उतरणे, या अर्थाने हें एके जागी जमणें बहुधा कुठल्या भल्या कामासाठी जमणें असूं शकत नाही. इथें तर कौरव आणि पाण्डव युद्धासाठी जमले होते. अव या उपसर्गाचाच अर्थ मुळात नकारात्मक आहे.)(२९) युयुत्सवः = युयुत्सु ह्या इच्छार्थी विशेषणाचे पुल्लिंगी प्रथमा बहुवचन. अर्थ मनात युद्धाची इच्छा असलेले.(३०) मामकाः = मामक ह्या विशेषणात्मक नामाचे प्रथमा बहुवचन. अर्थ माझे. (३१) नामाला "क" हा प्रत्यय लावल्याने शब्दाच्या अर्थाला लडिवाळपणा येतो, जसे बाल --> बालक. (३२) मम म्हणजे माझे हें विशेषण संबंधित नामाचे लिंग, वचन वेगळे असतील तेव्हांही समानपणे वापरता येते. मम वरून मामक हें विशेषणात्मक नाम केल्याने त्याचे बहुवचन वापरून माझे सारे हें अधिक स्पष्ट सांगता येते. अशा रीतीने, मामकाः = मम सर्वे(३३) पाण्डवाः = पाण्डव ह्या विशेषनामाचे प्रथमा बहुवचन. अर्थ पण्डूचे. किंबहुना पण्डूच्या संमतीने झालेले. राजा पण्डू मृगयेला गेला असताना त्याच्या हातून प्रणयक्रीडेत रमामाण असलेल्या हरिणाच्या जोडप्याला बाण लागतो. ते यक्ष आणि यक्षीण असतात. ते पण्डूला शाप देतात कीं "तूं स्त्रीबरोबर प्रणयक्रीडा करूं जाशील, तर तुला तत्काळ मरण येईल." ह्या शापामुळे पण्डूला संसारात रस उरला नाहीं. व राज्यकारभार धृतराष्ट्राकडे सोपवून त्याने वनवास पत्करला. त्याच्या दोन्ही राण्या कुंती व माद्री ह्याही त्याच्याबरोबर गेल्या. कुंतीला दुर्वास ऋषीनी दिलेल्या वराची माहिती तिने पण्डूला सांगितली व पण्डूला शाप असला तरी राज्याला पण्डूचे वारस असूं शकतील हें सांगितले व पण्डूच्या अनुमतीने युधिष्ठिर, भीम व अर्जुन ह्यांना अनुक्रमे यमदेवता, वायुदेवता व इन्द्रदेवता यांच्या कृपेने जन्म दिला. माद्रीने पण त्या मन्त्राने अश्विनीकुमारांच्या कृपेने नकुल व सहदेव याना जन्म दिला. अशा रीतीने, पण्डूच्या संमतीने जन्मलेले म्हणून पण्डूचे ते पाण्डव.(३४) च = आणि समुच्चयबोधक उभयान्वयी अव्यय.(३५) किम् = काय किम् ह्या प्रश्नार्थक सर्वनामाचे नपुंसकलिंगी द्वितीया एकवचन. ह्या वाक्यात किम् हा शब्द अकुर्वत ह्या क्रियापदाचे कर्म आहे. म्हणून किम् ह्या शब्दाची द्वितीया आहे.(३६) अकुर्वत = कृ (८ उ) ह्या धातूचे परस्मैपदी अनद्यतन भूतकाल तृतीय पुरुष बहुवचन. अर्थ "केले". (३७) अकुर्वत हा शब्द भूतकाळदर्शक आहे, हेंही विचारणीय आहे. एकंदरीने असा समज आहे, कीं सञ्जयाला व्यासानी दिव्यदृष्टी दिलेली होती. त्यामुळे युद्धक्षेत्रावर काय चालले आहे तें सर्व तो बसल्याजागी पाहूं शकत होता व धृतराष्टाना सांगूं शकत होता किंबहुना सांगत होता. पण इथे ’अकुर्वत’ हा शब्द भूतकाळदर्शक आहे. त्यावरून असं दिसतं कीं गीतोपदेशाचा प्रसंग सञ्जयानं धृतराष्ट्राना सांगण्यापूर्वी घडून गेलेला होता. यादृष्टीनं महाभारतातील संदर्भ बघितयावर लक्षात येतं कीं, भीष्मपितामह शरशय्येवर पडेपर्यंत सञ्जय युद्धक्षेत्रावर जें जें घडत होतं तें स्वतः तिथें हजर राहून बघत होता. किंबहुना व्यासानी त्याला दिलेली दिव्यदृष्टि म्हणजे एक व्हीडियो कॅमेरा होता, असं म्हणता येईल. सञ्जय हा जातिवंत सारथी तर होताच. त्यामुळं स्वतःचा बचाव करत सर्वत्र संचार कसा करायचा, हें कौशल्य त्याच्याकडे होतंच. म्हणूनच तर युद्धक्षेत्रावर जिथं जिथं जें जें महत्त्वाचं घडत होतं, त्या सगळ्याचं निःपक्षपातीपणें, मारल्या जाणा-या कुणाबद्दलही हर्ष-खेद न ठेवतां सर्वंकष चित्रीकरण करायचं कामच व्यासानी सञ्जयाला दिलेलं होतं. भीष्मपितामहांच्या पतनानंतर सञ्जय राजवाड्यावर आला, तेव्हां व्हीडियोप्लेअर व टीव्हीची व्यवस्थाही व्यासानी करून दिली. आणि "धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे.." ह्या धृतराष्ट्रांच्या प्रश्नापासून भगवद्गीतेला सुरवात झाली.(३८) एव = अव्यय. धृतराष्ट्रानी "मामक आणि पाण्डव ह्यांनी काय काय केलं बरं?" असा जो प्रश्न विचारला, त्या प्रश्नातला, "..बरं?" हा भाव व्यतीत करणारं अव्यय.(३९) सञ्जय, धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेताः युयुत्सवः मामकाः पाण्डवाः च किं अकुर्वत एव ? या संपूर्ण वाक्याचा साकल्यानं अर्थ -धर्माच्या बाजूच्या आणि कुरूंच्या बाजूच्या रणक्षेत्रावर, (किंवा ज्याची धर्मक्षेत्र म्हणून ख्याती आहे अशा कुरुक्षेत्रावर) युद्ध करण्याच्या हिरीरीने माझे आणि पण्डूचे (असे जे सर्व तिथे) उतरले, त्यांनी, सञ्जया, काय काय केलं बरं?(४०) "धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे" ह्या वाक्यांशाचं गांधीजीनी त्यांच्या गीताबोध ह्या पुस्तिकेत खूप सुंदर विवेचन मांडलं आहे. ते म्हणतात ..कुरुक्षेत्रावरील लढाई ही केवळ एक निमित्त आहे. अथवा असं म्हणूं कीं, खरं कुरुक्षेत्र तर आपलं शरीरच होय. आपलं शरीर कुरुक्षेत्र पण आहे आणि धर्मक्षेत्र पण आहे. आपण त्याला ईश्वराचं निवासस्थान मानूं आणि त्याचे व्यवहार तशा जाणीवेने करूं, तर तें धर्मक्षेत्र असेल. ह्या शरीररूपी क्षेत्रावर नेहमीच कांही ना कांही लढाई चालूंच असते. आणि ह्या लढाईचं बहुतांशी कारण "हें माझं, हें तुझं" ह्या विवादातूनच होत असते. स्वजन-परजन ह्या भेदातून ही लढाई होत असते. म्हणूनच भगवंतानी अर्जुनाला हेंच सांगितलं कीं, सा-या अधर्माचं मूळ रागद्वेष ही आहेत. माझं म्हटलं कीं राग (अनुराग) उत्पन्न होतो. दुस-याचं म्हटलं कीं द्वेष उत्पन्न होतो, वैरभाव उत्पन्न होतो. (कुरुक्षेत्र घडतं).."
Categories: Learning Sanskrit

गीतेचा सखोल अभ्यास - स्वाध्याय ४

Thu, 02/04/2010 - 07:37
स्वाध्याय ४ - धृतराष्ट्र उवाच |
(१) धृतराष्ट्र उवाच = धृतराष्ट्रः उवाच । (२) धृतराष्ट्रः = धृतराष्ट्र ह्या अकारान्त पुल्लिंगी नामाचे प्रथमा विभक्तीचे एकवचनी रूप.(३) महाभारत युद्धाचे वेळी हस्तिनापूर साम्राज्याचे राजे. खरं तर, शंतनूनंतर भीष्मानी दिलेल्या वचनानुसार त्यानी गादीवरील हक्क सोडल्याने शंतनू-सत्यवती ह्यांचा पुत्र विचित्रवीर्य ह्याला गादीवर बसविण्यात आले. विचित्रवीर्य हा वयाने खूपच लहान होता. पण गादीला नंतरही वारस असावा म्हणून भीष्मानी काशीच्या राजाच्या अंबा, अंबिका व अंबालिका या तीन्ही कन्याना त्यांच्या स्वयंवर मंडपातून अपहरण करून आणले. थोरल्या अंबेचे शल्यावर प्रेम होते. म्हणून तिला शल्याकडे पाठविण्यात आले. पण भीष्मानी तिचे अपहरण केले होते म्हणून शल्याने तिचा स्वीकार केला नाही. विचित्रवीर्याच्या अकाली मृत्यूमुळे गादीला वारस नव्हताच. तेव्हां सत्यवतीच्या संमतीने भीष्मानी सत्यवतीचे पराशरपुत्र वेदव्यास यांना पाचारण केले. त्यांनी अंबिका, अंबालिका व एक दासी यांना गर्भदान दिले व धृतराष्ट्र, पाण्डु आणि विदुर यांचा जन्म झाला. धृतराष्ट्र जन्मतः आंधळे होते. म्हणून पाण्डूला गादीवर बसविण्यात आले. पण एकदा शिकारीला गेल्यावेळी पाण्डूच्या हातून प्रणयक्रीडेत मग्न असलेल्या हरिणयुगुलाला बाण मारला गेला. त्या युगुलाने दिलेल्या शापामुळे पाण्डूला विरक्ती आली व राज्यकारभार धृतराष्टाकडे सोपवून पाण्डु, कुन्ती व माद्रीसह वनवासास गेला. तेव्हापासून धृतराष्ट्रच राजा होते.(४) धृतराष्ट्रः = ह्या शब्दाचा "धृतं राष्ट्रं येन सः" असा समासविग्रह पण होऊं शकतो. ह्या तृतीया बहुव्रीहि समासानुसार धृतराष्ट्र ह्या शब्दाचा "ज्याने राज्याची धुरा सांभाळली" असा अर्थ बनतो. तो देखील योग्यच ठरतो.(५) धृतराष्ट्रः = ह्या शब्दाचा "धृतः राष्ट्रेण" असा समासविग्रह पण होऊं शकतो. ह्या तृतीया तत्पुरुष समासानुसार धृतराष्ट्र ह्या शब्दाचा "(आंधळा असूनही) राष्ट्राने धारण केले, राजा म्हणून मान्य केले", असा अर्थ बनतो. तो देखील योग्यच ठरतो.(६) उवाच = वच् (२ प. वक्ति, उक्त) (टीप :- कोणत्याही धातूबद्दल महत्त्वाची ओळख म्हणून (अ) मूळ धातु (ब) गण (क) पद (ड) वर्तमानकाळ तृतीय पुरुषी एकवचनाचे रूप (इ) कर्मणि भूतकालवाचक विशेषण, ह्या गोष्टी दिल्या जातात.) उवाच हें वच् चें परोक्षभूतकाळ तृतीय पुरुषी एकवचनाचे रूप. अर्थ, उवाच = म्हणाला, - ली, - ले.(७) धृतराष्ट्रः उवाच ह्या सम्पूर्ण वाक्याचा अर्थ, धृतराष्ट्र म्हणाले.
Categories: Learning Sanskrit

गीतेचा सखोल अभ्यास - स्वाध्याय 3

Thu, 02/04/2010 - 07:35
स्वाध्याय ३ - अथ प्रथमोऽध्यायः | (१) अथ = स्वाध्याय १ च्या वेळी ह्या शब्दाचे विवेचन करताना आपट्यांचा शब्दकोश पहायचा राहिला. आपट्यांचा शब्दकोश म्हणजे एक अफलातून चीज आहे. "अथ" बद्दल तिथं म्हटलंय् किं ब्रम्हाच्या कंठातून जे दोन महत्त्वाचे उद्गार निघाले, ते म्हणजे ॐ आणि अथ. म्हणून दोन्ही उद्गाराना मंगलकारी मानलेलं आहे.(२) प्रथमः = प्रथम ह्या अनुक्रमवाचक संख्याविशेषणाचे पुल्लिंगी प्रथमा विभक्ति एकवचन. अर्थ, पहिला.(३) अध्यायः = (१) अधि + इ या धातूपासून बनलेल्या पुल्लिंगी सामान्यनामाचे प्रथमा विभक्ति एकवचन. अर्थ, अभ्यासाचा, समजून घेण्याचा, शिकण्याचा भाग, पाठ. (४) "इ" हा धातु (२ प.), (१ उ.) व (४ आ.) असा तीन गणांमध्ये चालतो. "अधि" ह्या उपसर्गाने सुद्धा "अधि + इ" हा धातु (१ प.) व (१ आ.) असा दोन गणामध्ये चालतो. तरी पण शिकणे, अभ्यासणे, ह्या अर्थाने तो (१ आ., अधीते) असाच वापरला जातो.(५) "इ" धातूवरून अयनम् किंवा आयः (विरुद्धार्थी व्ययः) अशी देखील नामें बनतात. आयः म्हणजे आलेला, आपला झालेला.(६) "अधि" हा उपसर्ग स्वामित्वदर्शक आहे, जसें "अधिकार". (७) "य" हा धातूला लागणारा प्रत्यय सुद्धा आहे. ह्या प्रत्ययानें विधेयकाचा म्हणजे करण्याजोगा असा अर्थ प्राप्त होतो. अधिकार प्राप्त होईल अशा रीतीने जो आत्मगत करायचा तो अध्याय. जो अभ्यास आपल्याला यावा आणि ज्या अभ्यासावर आपलं स्वामित्व व्हावं, तसा पाठ म्हणजे अध्याय. (८) अथ प्रथमोऽध्यायः | ह्या सम्पूर्ण वाक्याचा अर्थ - इथे अभ्यासाचा पहिला पाठ सुरूं होतो.
Categories: Learning Sanskrit

Pages