संस्कृत की दुनिया

Subscribe to संस्कृत की दुनिया feed
ॐ sanskrit is not just a language but an inexhaustible treasure of knowledge. If we allow this to be lost we will be swept backward in the pursuit of knowledge. To know how YOU can contribute to the revival, pl join the campaign through this blog. ॐ तत्सत् कोई कॉपीराइट नही. यहाँ उल्लेखित कल्पनाओंको कोई भी अपनाये और साकाार करे, उसका स्वागत है।लीना मेहेंदळेhttp://www.blogger.com/profile/02195056541483851171noreply@blogger.comBlogger150125
Updated: 2 days 23 hours ago

आत्मन्, राजन्, नामन्, जगत्,सरित् आदि

Sun, 07/23/2017 - 12:53
आत्मन्, राजन्, नामन्, जगत्,सरित् आदि

(http://www.hindigyanganga.com/%E0%A4%AF%E0%A5%82o-%E0%A4%AA%E0%A5%80o-%E0%A4%AC%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A1-%E0%A4%95%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BE-12-%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%80/%E0%A4%B6%E0%A4%AC%E0%A5%8D%E0%A4%A6-%E0%A4%B0%E0%A5%82%E0%A4%AA/)
1.आत्मन् (आत्मा) पुल्लिंगविभक्तिएकवचनव्दिवचनबहुवचनप्रथमाआत्माआत्मानौआत्मान:व्दितीयाआत्मानम्आत्मानौआत्मन:तृतीयाआत्मनाआत्मभ्याम्आत्मभि:चतुर्थीआत्मनेआत्मभ्याम्आत्मभ्य:पंचमीआत्मन:आत्मभ्याम्आत्मभ्य:षष्ठीआत्मन:आत्मनो:आत्मानाम्सप्तमीआत्मनिआत्मनो:आत्मसुसम्बोधनहे आत्मन् !हे आत्मानौ !हे आत्मान:!
राजन्
2.राजन् (राजा) पुल्लिंगविभक्तिएकवचनव्दिवचनबहुवचनप्रथमाराजाराजानौराजान:व्दितीयाराजानम्राजानौराज्ञ:तृतीयाराज्ञाराजभ्याम्राजभि:चतुर्थीराज्ञे` राजभ्याम्राजभ्य:पंचमीराज्ञ:राजभ्याम्राजभ्य:षष्ठीराज्ञ:राज्ञो:राज्ञाम्सप्तमीराज्ञि,राजनिराज्ञो:राजसुसम्बोधनहे राजन्!हे राजानौ !हे राजान:!
नामन्
3. नामन् (नाम) नपुंसकलिंगविभक्तिएकवचनव्दिवचनबहुवचनप्रथमानामनामनी ,नाम्नीनामानिव्दितीयानामनामनी, नाम्नीनामानितृतीयानाम्नानामभ्याम्नामभि:चतुर्थीनाम्नेनामभ्याम्नामभ्य:पंचमीनाम्न:नामभ्याम्नामभ्य:षष्ठीनाम्न:नाम्नो:नाम्नाम्सप्तमीनाम्नि,नामनिनाम्नो:नामसुसम्बोधनहे नाम, हे नामन्!हे नामनी,नाम्नी!हे नामानि!
जगत्
4. जगत् (संसार) नपुंसकलिंगविभक्तिएकवचनव्दिवचनबहुवचनप्रथमाजगत्जगतीजगन्तिव्दितीयाजगत्जगतीजगन्तितृतीयाजगताजगद्भ्याम्जगद्भि:चतुर्थीजगतेजगद्भ्याम्जगद्भ्य:पंचमीजगत:जगद्भ्याम्जगद्भ्य:षष्ठीजगत:जगतो:जगताम्सप्तमीजगतिजगतो:जगत्सुसम्बोधनहे जगत्!हे जगती!हे जगन्ति !
सरित्

5.सरित् (नदी) स्त्रीलिंगविभक्तिएकवचनव्दिवचनबहुवचनप्रथमासरित्सरितौसरित:व्दितीयासरितम्सरितौसरित:तृतीयासरितासरिद्भ्याम्सरिद्भि:चतुर्थीसरितेसरिद्भ्याम्सरिद्भ्य:पंचमीसरित:सरिद्भ्याम्सरिद्भ्य:षष्ठीसरित:सरितो:सरिताम्सप्तमीसरितिसरितो:सरित्सुसम्बोधनहे सरित् !हे सरितौ !हे सरित: !सर्वनाम शब्द1.सर्व (सब) पुल्लिंगविभक्तिएकवचनव्दिवचनबहुवचनप्रथमासर्व:सर्वौसर्वेव्दितीयासर्वम्सर्वौसर्वान्तृतीयासर्वेणसर्वाभ्याम्सर्वै:चतुर्थीसर्वस्मैसर्वाभ्याम्सर्वेभ्य:पंचमीसर्वस्मात्सर्वाभ्याम्सर्वेभ्य:षष्ठीसर्वस्यसर्वयो:सर्वेषाम्सप्तमीसर्वस्मिन्सर्वयो:सर्वेषुसर्व (सब ) स्त्रीलिंगविभक्तिएकवचनव्दिवचनबहुवचनप्रथमासर्वासर्वेसर्वा:व्दितीयासर्वाम्सर्वेसर्वा:तृतीयासर्वयासर्वाभ्याम्सर्वाभि:चतुर्थीसर्वस्यैसर्वाभ्याम्सर्वाभ्य:पंचमीसर्वस्या:सर्वाभ्याम्सर्वाभ्य:षष्ठीसर्वस्या:सर्वयो:सर्वासाम्सप्तमीसर्वस्याम्सर्वयो:सर्वासुसर्व (सब ) नपुंसकलिंगविभक्तिएकवचनव्दिवचनबहुवचनप्रथमासर्वम्सर्वेसर्वाणिव्दितीयासर्वम्सर्वेसर्वाणितृतीयासर्वेणसर्वाभ्याम्सर्वै:चतुर्थीसर्वस्मैसर्वाभ्याम्सर्वेभ्य:पंचमीसर्वस्मात्सर्वाभ्याम्सर्वेभ्य:षष्ठीसर्वस्यसर्वयो:सर्वेषाम्सप्तमीसर्वस्मिन्सर्वयो:सर्वेषु2.इदम् (यह ) पुल्लिंगविभक्तिएकवचनव्दिवचनबहुवचनप्रथमाअयम्इमौइमेव्दितीयाइमम्, एनम्इमौ, एनौइमान्,एनान्तृतीयाअनेन,एनेनआभ्याम्एभि:चतुर्थीअस्मैआभ्याम्एभ्य:पंचमीअस्मात्आभ्याम्एभ्य:षष्ठीअस्यअनयो:,एनयो:एषाम्सप्तमीअस्मिन्अनयो:,एनयो:एषुइदम् (यह ) स्त्रीलिंगविभक्तिएकवचनव्दिवचनबहुवचनप्रथमाइयम्इमेइमा:व्दितीयाइमाम्इमे, एनेइमा:, एना:तृतीयाअनया , एनयाआभ्याम्आभि:चतुर्थीअस्यैआभ्याम्आभ्य:पंचमीअस्या:आभ्याम्आभ्य:षष्ठीअस्या:अनयो:,एनयो:आसाम्सप्तमीअस्याम्अनयो:,एनयो:आसुइदम् (यह) नपुंसकलिंगविभक्तिएकवचनव्दिवचनबहुवचनप्रथमाइदम्इमेइमानिव्दितीयाइदम्, एनत्इमे , एनेइमानि,एनानितृतीयाअनेन,एनेनआभ्याम्एभि:चतुर्थीअस्मैआभ्याम्एभ्य:पंचमीअस्मात्,द्आभ्याम्एभ्य:षष्ठीअस्यअनयो:,एनयो:एषाम्सप्तमीअस्मिन्अनयो:,एनयो:एषुनोट- एतत् (एत) ,किम्(क) सर्वनाम शब्दों के रूप ‘यत्’ सर्वनाम के समान होते हैं |3.यद् (जो) पुल्लिंगविभक्तिएकवचनव्दिवचनबहुवचनप्रथमाय:यौयेव्दितीयायम्यौयान्तृतीयायेनयाभ्याम्यै:चतुर्थीयस्मैयाभ्याम्येभ्य:पंचमीयस्मात् ,द्याभ्याम्येभ्य:षष्ठीयस्यययो:येषाम्सप्तमीयस्मिन्ययो:येषुयद् (यह) स्त्रीलिंगविभक्तिएकवचनव्दिवचनबहुवचनप्रथमायायेया:व्दितीयायाम्येया:तृतीयाययायाभ्याम्याभि:चतुर्थीयस्यैयाभ्याम्याभ्य:पंचमीयस्या:याभ्याम्याभ्य:षष्ठीयस्या:ययो:यासाम्सप्तमीयस्याम्ययो:यासुयद् (यह) नपुंसकलिंगविभक्तिएकवचनव्दिवचनबहुवचनप्रथमायत्येयानिव्दितीयायत्येयानितृतीयायेनयाभ्याम्यै:चतुर्थीयस्मैयाभ्याम्येभ्य:पंचमीयस्मात्याभ्याम्येभ्य:षष्ठीयस्यययो:येषाम्सप्तमीयस्मिन्ययो:येषु
सरित्




















































































Categories: Other Language Links

First 3 yearly Report Part 1-5

Tue, 07/18/2017 - 18:32
Part 1Kaushalam Trust
Before the beginningThe idea for Kaushalam Trust had its seed perhaps in my Training in Sanskrit way back with my grandfather Dr Balram Sadashiv Agnihotri who was a great scholar of Sanskrit and philosophy. My grandmother had marvellous teaching methods and she trained mein many soft and hard skills. I still recall vividly my first recitation of Atharva Sheersha at the age of four at a school function where she had presided.My mother who had an informal Sanskrit training with him, often kindled my imagination by reciting beautiful Sanskrit Shlokas and at times by coupling the ideas of Sanskrit granthas with modern theories of Physics, Ecology and Biodiversity.Later mother started to put up together her ideas for Revival of Sanskrit and elicited the views of many of her colleagues, often sharing them all with me. Finally she persuaded me to create the Trust, and agreed to work for it as its concept-builder and chief patron.The approach for Kaushalam Trust is to elicit partnership from all the thousands of scholars who are working in isolation all over the world. By facilitating their networking, we can pave way for useful research for modern problems, based on our old wisdom found in the Granthas.The name Kaushalam comes fromयोगः कर्मसु कौशलम्the pronouncement madein BhagwadGeeta which is the first text of the world that puts work-efficiency on the highest pedestal by proclaiming that being work-efficient is being a YOGIthat is someone inUNION with GOD. According to Indian philosophy knowledge is gained only through daily-life experiments and self-experience -- Anubhooti is the word which is not translatable. Anubhooti comes only through everyday practice. Hence the importance of यमand नियमas pronounced in Patanjal Yogsutra. These experimentations have influenced and determined the Indian life-style in past. If we wish to explore the knowledge then gained, then Sanskrit being the language of Granthas is a powerful tool – and yet only a tool. The actual recapitulation of knowledge can come only through high degree of research, covering a large variety of subjects from Agriculture to Ecology to Psychology to Astronomy to Physics to Cosmology and so on. Unto this, we three, but mostly mother and grandfather have been exploring various aspects of Research rigorously for some years before registering the Trust. For this very first “Progress report” of the Trust, where the Trustees have decided to put up a combined three year report, I invite my mother to narrate briefly the preparatory efforts from year 2000 onwards. There will not be another appropriate space and occasion to put that on record. Towards the goal of research, I invite you all to join hand in our efforts. Over to the Chief Patron and Trustees for the formal Report.
          ---- Hrishikesh Mehendale-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------PaPart 2
A Brief Narrative of the preparatory work done during 2000-2008.Leena Mehendale, Chief PatronLegacy– (Add about Smt Leela Agnihotri and Dr M A Mehendale)The prime inspiration behind my approach to Revival of Sanskrit came from my father Dr. Balram S. Agnihotri, retired Professor and Research Guide of Mithila Sanskrit Research Institute Bihar. He was a great scholar of Sanskrit, Philosophy and Jyotish. A believer in Geeta and Patanjal Yogshastra, he daily practised Yog, Pranayam, Dhyan. He introduced us to these techniques as well and to the practise of daily recital of BhagawadGeeta and taught us to look deeply into this book for any complex situation in life. Through his travels and his students who later spread throughout India, he had developed a PAN- vision on revival of Sanskrit which we inculcated a sour Legacy.Born at Dharangaon, District Jalgaon (Maharashtra)in 1916, he completed his schooling at P.R. High School, Dharangaon,and moved to H.P.T. College, Nashik for graduation. Then he moved to S.P. College, Pune for post graduation in Sanskrit. Realising that the college teaching through English was missing the spirit, he took private lessons from a well known traditional scholar shri Arjunwadkar. Then he went again to HPT, Nasik for his second postgraduation in Philosophy and thereafter joined Kaivalyadham Yog Institute as a faculty for Yog philosophy. The institute funded him for his PhD from Bombay University at Wilson College Mumbai under prof Welankar. He took his Doctorate in 1948 on "Investigations of Yoga and its implication found in Vedic Literature" Simultaneously he studied yogasan and Jyotish.Events flowed. First the doctorate, then marriage with Leela Namjoshi of Devrukh, then getting 3 children, brief spells of working as teacher and principal at schools in Khandwa and Vyara , followed by three years of lecturership in Hitkarini College Jabalpur. Somewhere in between he got an offer from Columbia Univ to join as a prof of Sanskrit, but looking at the old age of his father, he rejected the offer. In 1959 he joined as Professor in the prestigious Mithila Sanskrit Research Institute, Darbhanga of Govt of Bihar, dedicated for postgraduate studies in Sanskrit and Philosophy. During his 20 year long tenure, many students benefitted by his teachings, while 17 students obtained their PhD under his guidance. Grooming all three children to brilliant academic career (two in the IAS, one a leading doctor), providing a steady anchor point to Maharashtrian and south Indian community in Bihar, pursuing his own studies of the rich philosophy texts, both Eastern and Western, and endearing all with his expertise and free guidance on Astrology, he was a well respected and well consulted personality with innumerable friends.These were very productive years as he travelled a lot, attended several Oriental Conferrences, wrote for their journals, completed a Treatise on Kadambari of Banbhatta (published by Choukhamba Publication Varanasi) We had yearly summer vacation visits to Maharashtra and particularly the ancestral house at Dharangaon. Here he held a one-month long session of daily pravachan, on Geeta, Dnneshwari and Tulsi Ramayan for the community. He continued this unbroken practice from 1959 till 1997. He was a regular speaker on Upanishads and other texts at Akashwani Jalgaon. During all these years hundreds of people benefitted by his knowledge of Asrological predictions coupled with the Mantra-Deeksha that he gave for deriving benefits of Astrological aspects. He looked at Astrology as a scientific study, to be persued with extreme truthfulness and without charging fees. This was an important aspect that influenced us children to the core values of truthfulness, scientific outlook, rigorous study, thinking of community and contentment. He would discuss vital importance of research and documentation in Astrology as distinct and yet integral part of Astronomy. Our travels with him helped us to develop a Pan-India outlook, especially as regards Cultural Unity of this land. It helped me to personally connect with several Sanskrit scholars all over India.His published works include
  • Kadambari Kathasar : A trilingual commentary ( Published by Choukhamba Publishers Varanasi)
  • Patanjal Yogsutra
  • Sankhyakarika
  • Yogatrayi - A comparison between three upanishda - Kath, Mandukya and Shwetashwatar
  • Buddhiyoga - The exhibitory sermons of Bhagwadgita.
  • Ten journals in All India Oriental Conferences.
  • A large number of articles and research papers written regularly for "Dyaneshwar" quarterly, newspapers and AIR.
  • At the ripe age of 88, he was enthusiastic to recite the complete Bhagwadgita in his vibrant, resonant voice - this is now available in CD format. Later, this also formed part of "Sanrakshan Yoga", a TV serial dedicated to work efficiency and energy efficiency. The video CD is also now available.
  • For 36 years, he gave 1 month discourse on Dyaneshwari and Bhagwadgita for the locals of his native village Dharangaon.


Being an astute devotee of Krishna, he undertook the Pandharpur Wari in 1986 and 1987. This meant travelling on foot alongwith other devotees from Dharangaon to Pandharpur – a journey of 22 days. He discussed in details the social implications of such wari and inspired us to look at such traditions as a source of very many reforms and positive enenrgy. He similarly brought to our attention, a maligned tradition of pandas at various pilgrim places. Their technique of keeping Vanshaval of a host of families visiting these places and the huge data in their collection are subjects and source for social studies and research in Genetics. For such studies it is necessary to promote simultaneous expertise in both the tradtional knowledge and modern sciences. Towards that goal, it is also necessary to have interdisciplinary study – a technique which is presently absent in Indian system of Education. He would often discuss the need to revamp our College syllabi so as to introduce hard-core texts like Artha Shatra, Patanjal Yogsutra, Charak Sutra etc. In 2000, he expressed his wish to write a book explaining the Yogsutra for undergraduate students. Hrishikesh undertook the responsibility to publish it. This initiative led to more books on his favorite subjects namely SankhyaKarika, Yogtrayi (combined study of Katha, Shetashwatar and Mandukya Upanishad) and finally a voluminous book “Buddhiyog- The exhibitory sermons of Bhagawad Geeta”. They were all published by Hrishikesh.In 2004, Dr. Agnihotri, then 88 years of age, agreed to travel Pune-Delhi for recording of BhagwadGeeta. This was arranged at the studio of Shri Bhutani, someone already in tune with our goal of bringing Sanskrit more vigorously on audio-visual platform. We did the master audio recording in Dr Agnihotri's flawless, tireless and impressive voice. This has now remained as a permanent treasure for Kaushalam Trust and for anyone who wishes to learn BhagawadGeeta. Another goalpost was reached when we were able to produce a serialised audio-visual program Sanrakshan Yog, in which the theme was to highlight the Geeta message of Yogah Karmasu Kaushalam as the key for energy conservation and Environment Protection. This 78-episode serial was telecast on a weekly basis on Astha channel, and will remain as another archival treasure for Kaushalam Trust. Dr. Agnihotri was an expert Astrologer, a practitioner of Ashtang Yoga Sadhana, especially Yogasana, Pranayam and Dhyana. Till the very end, he maintained good health and a fit and active life style.A small illness causing weakness, a short spell of fever and fatigue, finally took him to the Ultimate Long Journey, from which he would not return. An avid traveler, he had visited many parts of India and and even spent 6 months in U.K. But, once on the path of no return, he now will live only in the memory of his many friends and well wishers.I must mention the role of my mother Shrimati Leela Agnihotri, who always persuaded me towards output. Having been blessed by God with so much good environment, and suitable circumstances, what are our efforts to give back to the society ? With this question, she would ask us to do something more despite our very arduous jobs which themselves required high degree of work-efficiency, honesty, commitment and vision. The trust owes its creation to her persuation. A significant role was also played by my Uncle-in-Law, Dr M A Mehendale, a great scholar of Sanskrit,Prakrit, Mahabharat, Nirukta and Avesta. At the ripe age of 99, heis always available for all small and big querries, be it about the concepts or about the experts who have persuaded and studied those concepts.


Part 3
Preparing for Various dimensions of Reviving Sanskrit and Sanskriti1. Early discussions on the theme –The Concept paper Revival of Sanskrit, which is included as a part of this report, was circulated amongst various scholars and the theme was personally discussed with stalwarts such as Dr Karan Singh, Dr Sarojini Mahishi, Dr MA Mehendale, Shri Shrikrishna Arjunwadkar, Dr Udaykant Mishra, Shri Kutumbshastri, Dr Panchmukhi, Dr N. Gopalaswami, Dr Shanta Shastri, Dr. Garge, Dr Vachaspati, Shri Chamu Krishna Shastri, Shri Shirish Kawde etc. A variety of strategies and possible research areas emerged. These discussions would continue over coming years too.2. Contributions of Peer groupsA series of brainstorming sessions was undertaken regarding small and big action-points aimed at Revival of Sanskrit. Major focus was on creation of study material and using Media. Peer groups such as my IAS colleagues, co-workers of my office, younger Sanskrit scholars, students of various branches possessing a variety of skills, writers, etc gave multifarious inputs. Major short-term focus was decided to be TV serials and the following paper emerged from those discussions --A Trust and a TV serial as step 1of the plan for Revival of Sanskrit
For benefiting from the vast treasure of knowledge available in Sanskrit, a holistic approach and a dedicated mission is needed. Registration of Trust and creation of a TV serial on Sanskrit emerged as step 1 of a bigger plan. TheTrust should pursue Mission objectives namely --
1) Preserve and study this ancient huge knowledge bank.
2) Felicitate experts and those who have preserved the knowledge in various ways.
3) Propogate learning, teaching and use of Sanskrit.
4) Associate with modern tools and take forward the knowledge in Sanskrit.
5) Consolidate this vast treasure from its scattered sources – Let all scholars be connected.
6) Authenticate by testing, importantpremises available from Sanskrit Granthas. Easiest to try this isin Ayurved which is still a continuing health-tradition and its Granthas statethese premises in more concrete terms. Manymore premises in mathematics, science, astronomy, geography, social sciences too should be put to rigoruos research.
7) Bring out areas where the premises can be applied in modern science and societal functions so as to create assets for future
Abigger plan, beyond TV Serial is required for Connectivity and Research aspects. TV serial will have to be used as a tool to approach them.3. Registration of TrustDuring this journey two anchors, namely Shri Mukund Kulkarni and Smt Vrunda Gupte were continuously available for discussing all suggested concepts, their viability and implemetability. Finally, they also accepted the Trusteeship, a burden of Trust, to be carried out to the best of their ability. Accordingly the Trust was registered in 2008. 
Part 4Some Guiding ConceptsA. Role of Media-Today Sanskrit is at crossroads. Though Indian Constitution mentions it as one of the Modern Indian Languages, Sanskrit speaking population in the country has vastly dwindled. There is, however, a need to sustain the currency of Sanskrit at various levels given that it is the Mother language of a majority of Indian and world languages. It is thefountainhead of our culture and its rich literature still holds attraction for many a scholars. Most important, its study at a deeper level has a lot to offer to modern Indian knowledge, be it Mathematics, Ayurveda, Yoga, Grammar, Linguistics, Philosophy, Agriculture, Music, Social systems and even IT.
Traditional methods of retaining the currency of Sanskrit, let alone enhance it, have their own limitations, major among them beingtheir insulation from modern communication avenues and tools. We must learn to use modern communicationtechniques and explorepolicy initiatives neededto support such efforts. These techniques will have to adoptparallel processing approach, given the diverse nature of the audience interested in Sanskrit such as those engaging with it at a very basic and emotionallevel, those doing soat a deeper level of understanding and enjoyment, those using it in livelihood mode and those engaging with it at deepest levelfor research and enhancement of current knowledge. At one level, the scholars of the language may have to learn the state of the art IT methods while at the other, those at the forefront of professional IT pursuits will have to be fast-tracked into acquiring knowledge of the language with nuances relevant for their purpose.
While methods like telecast or broadcast will address certain issues, use of face-book, tweeter, U-tube, audio-visual learning and archiving, specialized blogs catering to various subjects will address more nuanced requirements. What we need is a policy and support environment that maximizes benefits of such efforts and a facilitating structure that takes modern communication methods to this ancient yet living language. And yet, it must be restated that there is no final substitute to “Gurumukhat Vidya” ie “Learning by being with a Guru ”. A detailed discussion on this subject is available at the website. www.kaushalamtrust.com.

B. Unified Indian Culture :A vast land called variously as Jamboodweep, Bharatvarsh, Aryavart had one characteristic – a certain set of values, सत्यान्वेषण, त्याग, अध्ययन,अचौर्य, अतिथी-धर्म,दान, संतोष etc. They created a socialsystem of cooperation,as depicted in सह नाववतु, सह नौ भुनक्तु, certain processes, skills and atruely decentralised economy tthrivingon principle of free, non-monetized flow of knowledge. An entire integral culture, irrespective of geographical boundaries of local rulers, that commonly inherited theseskills and values can be said to be Bharateey Sanskriti. It is important to note that these values deeply relate with Nature and Environment. There is a Role for cow and rivers and mountains and trees – in fact all these have been given a revered personality. Study of these subjects and Indian values represented in them is a subject of Research and will be taken up by the Trust. On the socio-psychological side, how values get inculcated, what practices they require, how was it achieved thousands of years back and continued therefrom, what are the contributions of our various Vrat and Anushthan in inculcating those values, is also a matter of research and application.D.Creating Hard and Soft Infrastructure for Training and practice of Curating, museology, conservation of cultural products, etc. This requires documenting and collaborating with such institutes as National Mansucript Mission and National projects of digital library of India. Trust will facilitate Study relating to Archiving, digitisation and conservation methods – syllabus for them. Also for relating Museums, Library and information science with Sanskrit.Knowledge of relevant Sanskrit Texts has to be imparted for preparing Culture catalogues, which include material objects, icons, languages and terminologies.E. Documenting Learning MethodologiesThe oldest living Indian Culture survived thanks to its unique teaching-learning traditions. There is need to study and document the following -
  • Interview Gurukuls whose students are learning traditional computational studies and artisan skills.
  • Interview young scholars of Badrayan sanmaan and other awardees.
  • Interact meaningfully with foreigners studying Sanskrit and critically editing Indian texts – how the traditional methods work with them.
  • Documenting Sanskrit learning skills from world over by picking up people who learnt sanskrit at home with forefathers, in a traditional Gurukuls, in Indian universities, in self study mode, in online studies, in various universitites abroad.
  • Lecture programs of scholars discussing different teaching learning methods so that more interaction is possible among the teachers and students and lovers of Sanskrit.
F. Sanskrit for YouthWhy would the youth learn Sanskrit ? One prominent reason is the growing of market economy. With MNCs wanting to capture Indian market and also trying to source their raw-material and production from India, they need a middle-management that can deal with both customers and workers in Indian languages. They would need to use icons, symbols and philosophies which are essentially Indian. Hence the knowledge of Sanskrit and its treasures of wisdom is necessary. This is also important because wherever they go in India these icons, symbols and philosophies are the same.
There is a second dimension. Many Youngsters are turning to Art and Art-forms, not merely the performance but also capturing the Art through camera, script-writing, and other activities. With a good subject knowledge, these are high career opportunities.That is why learning Sanskrit and becoming the champion of our rich cultural heritage are not very far from each other. Carreer Opportunities are available in the form of 1. Vacancies2. Fellowships3. National and Regional Research projects.4. For Heritage history, knowledge of many scripts emanating from Sanskrit is needed. Sadly there are not many competent scholars in India in this field.5. Appropriate Soft-ware development to transfer material from one Indian script (ancient and modern) to another. This requires knowledge of computer science, information technology and of Sanskrit and old scripts of Sanskrit.6. Buddhist and Jain studies are emerging to be a major area of study in Asia. A majority of Buddihsit texts are translated in Asian languages from Sanskrit and Pali. There are opportunities both in texts and supporting Softwares.
F.Involving Senior citizens,to once again build up the tradition of story-telling to strenthen the bond between tsenior citizens and their third generation. Stories of Mahabharat, the world’s largest epic can give material for a good beginning. Discussions have been initiated with some senior citizen groups in Pune.G. Role of house-wives, liabraries, Temple Pandits, students, publishers –All these seemingly non-technical groups have a role to play in revival of Sanskrit. Trust will work in direction.H. Scientific Terminology in Indian languages, This is a growing need to handle information explosion of products. Online sale of products, requires a scientific terminology as well easy communication. Content writing for science and technology in the area of pharmaceuticals and white goods etc. is a booming business. Content writing in regional languages is becoming important for product display, description and sale. India is emerging as large market and content writers have to work against dead lines. will be preferred over others. Those who have a base in Sanskrit can handle the new requirement in vocabulary for product descriptions as well as product technology in an efficient and timely manner. It will give them edge over other translators. It is for this objective that Universities in India and abroad will need to offer Sanskrit and Indian heritage related coursesI. Show-casing Role ModelsThere is huge scope to develop appropriate fora across India and the World where a student of Sanskrit can be benefited in terms of material advancement, intellectual satisfaction and contribution to nation. Role models such as Manjul Bhargava, Rajeev Sangal have shown how a profound understanding of Sanskrit Granthas and History of Science may be used to strategize the study of Sanskrit. Youth need concrete examples where inter-disciplinary courses to combine Sanskrit and classical studies with  IT, mathematics and other sciences and  can fetch them very good career options.
Part 5Trial Activities till 2008A. Publishing work of Dr Agnihotri --Between 2000 to 2004, Dr Agnihotri wrote 4 books namely, Patanjal Yogsutra, Sankhyakarika, Yogtrayi and Buddhiyog, which were published byHrishikesh. In 2004 we created professinal Audio CDs with his recited of BhagawadGeeta.B. AIR Jalgaon Akashwani has been vying to promote Sanskrit through its news-broadcasts and other programs. In 2006, I gave a series of 10 lectures on AIR Jalgaon, explaining the beauty and deep philosophy behind 10 Shlokas. These were then put on You Tube. C. Creation of TV serialsAlready some experience was collected through the effort of recording BhagawadGeeta, and integrating it with a serial on energy and environment efficiency and telecasting on a channel. Now was the time for brainstorming as well as preparatory action to explore how Kaushalam can facilitate Sanskrit serials on TV channels on a sustained basis which will allow active participation of large audience of all varieties. The serial would be part 1 of a bigger plan for holistic and multi-pronged strategies for revival of sanskrit. The discussions brought out the requirements of such serial.Suggested Name -- Sanskrit ki duniya
Design of the TV serial is very crucial as it must be educating and entertaining both.
It can be planned for 30 min. everyweek.
It has to be for various audience groups.
It can have SANSKRIT -PATH, a small self learning exercise, a segment to introduce an expert or a subject or a granth, a segment to suggest research ideas, a section for performing students, viewer-opinion and feedback etc.
It will ensure free flow of suggestions and large participation of audience, especially those who do not have much knowledge of Sanskrit but will seek to benefit.It will involve Students.Why a serial?
A weekly serial will keep our continuous presence before public.
Viewers like it as it offers tremendous flexibility to them, thus avoiding to make demands on their time – they may decide that it is very interesting and hence participate or see with interest and remember and talk to others, or see for entertainment and forget or ignore to see, but it will all be their wish.
Why and what shall we do for Sanskrit through the TV serial. ?
1. If Indians don’t do then who will do? Hence our decision
2. Sanskrit has a huge treasure of knowledge – to explore it
3. Today, this vast treasure of knowledge in Sanskrit can be accessed by only a few scholars, advancing in their age. We must facilitate and ensure the flow of their knowledge to appropriate receipients.
4. People interested in Sanskrit are of 3 categories –
· Peripheral learners, students etc who want some shlokas, some quick-learning lessons, a bit of grammar, and vocabulary so that when they read a small passage, they can savor its beauty and contents – Their attachment to Sanskrit is at Emotional level.
· Somewhat deep learner, not very keen on language itself but wanting to know from the vast treaure of knowledge contents in Sanskrit. Their attachment to Sanskrit is at Intellectual level.
· Great scholars, keen on attaining further heights as well as giving their acquired wisdom to others, researchers, institutions etc.
5. TV Serial should facilitate building up network among all those who are doing good work for Sanskrit. Hence emphasis will not be on telling the world that we are doing a great job but to tell world what all great jobs are being done by all those people for whom the network will be created.
6. why would the youth learn Sanskrit – 1 prominent reason is the growing of market economy. With MNCs wanting to capture Indian market and also trying to source their raw-material and production from India, they need a middle-management that can deal with customers and workers both in Indian languages. They would need to use icons, symbols and philosophies which are essentially Indian. Hence the knowledge of Sanskrit and its treasures of wisdom is necessary. Example I would like to quote is the high TRP for Aaj Tak’x program Tej Tare. This is also important because wherever they go in India these icons, symbols and philosophies are the same.I7. That is why learning Sanskrit and becoming the champion of our rich cultural heritage are not very far from each other.
8. Involve Senior citizens to once again build up the tradition of story-telling to build up the bond between them and their third generation. For this we shall begin with the stories of Mahabharat, the world’s largest epic.In a meeting held at Delhi, in 2007, a format was finalised for a 30 minute weekly program. Budget estimates were worked out. Name, language, anchor, opening song, script writing, stage setting etc were discussed.Towards a pilot episode, following clips were captured
  • Part Recording of Ved-Vidya Sammelan at Indore
  • Recording of first 10 lessons of Janen Sanskrit, Padhen Sanskrit
  • Recording by Shri Nishant Ketu on importance of Sanskrit
  • Recording with Vaidya Khadiwale on basic principles of Ayurved
  • Recording of ShantiPath by Maula Ali of Guntur
A series of discussions were held with DD Doordarshan and IGNOU on possibility of Collaboration between Trust and IGNOU for production of the TV serial for broadcasting on DD.D. Work on Inscript for bringing Bharteey Bhasha on Computers-I attended several conferences to put forth the need of using INSCRIPT for all Bharteey languages, Hindi Conf in Surinam in 2007 and in New York in 2009.This mission will continue further till many barriers are removed.E. Work on Charkha --Indian culture has evolved round two major occupations namely agriculture and textile. At a smallest scale, one can contribute in Textile by learning how to spin a Takli or Charkha. During the one-month long Pandhari Wari, lakhs of people who travel on foot to cross several hundred kilometers can be seen as a tremendous source of energy. If they spin yarn during these days while continuing Hari-Jaap, it will present a mind-boggling example of decentralised productivity. I discussed this with a large group of Warkaris from Parbhani and Beed and arranged a one-month takli training camp for ladies just before Wari. Then I also traveled with them from Pune to Saswad and discussed the concept with several other groups. During the night halt at Saswad, these ladies gave a demo and explained the concept before a large group of Warkaris. Yarn spun by these ladies was collected and later it was weaved by Nanded Khadi Centre into nearly 23 meters of cloth. This whole exercise received guidance and active support from Shri C. Dharmadhikari, retired HC Judge. The cloth was dedicated to Dynaneshwar mauli on the kartiki Ekadashi. Such efforts whether yielding instant results or not are useful social experiments which can shape up some good practices.A large volume of text exists to guide us regarding proper strategies for SAMRIDDHI through Agriculture, Textile and other Skills. Charkha or Takli spinning by the traditional Warkaris in Maharashtra during Ashadh pilgrim would remain as a challanging experiment in its organisation as well as in creating wealth. F. RC Chairman at Bhandarkar Institute, Pune –I had been a member of Bhandarkar Oriental Reseach Institute (BORI) for some time. For their 3-yearly elections of 2008, I filed the nomination, was elected and was further elected as the Chairman of Regulating Council. I accepted this as a part of promoting Sanskrit.---------------------------------------------------------------------------------
Report from Trustees-------------------(Following can be added after the Report from Trustees.)List of Trust SupportersLal Bahadur Shastri Univ. Of Sanskrit, and Dept of Sanskrit in Delhi Univ, Rashtriya Samskrit Sansthan Delhi and Mumbai, Scholars from all over India, Some interested staff members from PCRA (Delhi), GAD and ADF (Mantralaya, Mumbai) Many colleagues from IAS and otherwise, National School of Drama and some production houses of short films, Poets and Artists. Lot of trial activities were done to validate perceived Guiding Concepts. The Trustees are thankful to them all.------------------------------------------------------------------------------------------------



















Categories: Other Language Links

राघवयादवीयम् --अद्भुत 30 श्लोक

Tue, 06/13/2017 - 09:42
क्या ऐसा संभव है कि जब आप किताब को सीधा पढ़े तो रामायण की कथा पढ़ी जाए और जब उसी किताब में लिखे शब्दों को उल्टा करके पढ़े
तो कृष्ण भागवत की कथा सुनाई दे।जी हां, कांचीपुरम के 17वीं शदी के कवि वेंकटाध्वरि रचित ग्रन्थ "राघवयादवीयम्"ऐसा ही एक अद्भुत ग्रन्थ है।इस ग्रन्थ को ‘अनुलोम-विलोम काव्य’ भी कहा जाता है। पूरे ग्रन्थ में केवल 30 श्लोक हैं। इन श्लोकों को सीधे-सीधे पढ़ते जाएँ, तो रामकथा बनती है और विपरीत (उल्टा) क्रम में पढ़ने पर कृष्णकथा। इस प्रकार हैं तो केवल 30 श्लोक, लेकिन कृष्णकथा के भी 30 श्लोक जोड़ लिए जाएँ तो बनते हैं 60 श्लोक।पुस्तक के नाम से भी यह प्रदर्शित होता है, राघव (राम) + यादव (कृष्ण) के चरित को बताने वाली गाथा है ~ "राघवयादवीयम।"उदाहरण के तौर पर पुस्तक का पहला श्लोक हैःवंदेऽहं देवं तं श्रीतं रन्तारं कालं भासा यः ।
रामो रामाधीराप्यागो लीलामारायोध्ये वासे ॥ १॥अर्थातः
मैं उन भगवान श्रीराम के चरणों में प्रणाम करता हूं, जो जिनके ह्रदय में सीताजी रहती है तथा जिन्होंने अपनी पत्नी सीता के लिए सहयाद्री की पहाड़ियों से होते हुए लंका जाकर रावण का वध किया तथा वनवास पूरा कर अयोध्या वापिस लौटे।विलोमम्:सेवाध्येयो रामालाली गोप्याराधी भारामोराः ।
यस्साभालंकारं तारं तं श्रीतं वन्देऽहं देवम् ॥ १॥अर्थातः
मैं रूक्मिणी तथा गोपियों के पूज्य भगवान श्रीकृष्ण के
चरणों में प्रणाम करता हूं, जो सदा ही मां लक्ष्मी के साथ
विराजमान है तथा जिनकी शोभा समस्त जवाहरातों की शोभा हर लेती है।राघवयादवीयम" के ये 60 संस्कृत श्लोक इस प्रकार हैं:-राघवयादवीयम् रामस्तोत्राणि
वंदेऽहं देवं तं श्रीतं रन्तारं कालं भासा यः ।
रामो रामाधीराप्यागो लीलामारायोध्ये वासे ॥ १॥विलोमम्:
सेवाध्येयो रामालाली गोप्याराधी भारामोराः ।
यस्साभालंकारं तारं तं श्रीतं वन्देऽहं देवम् ॥ १॥साकेताख्या ज्यायामासीद्याविप्रादीप्तार्याधारा ।
पूराजीतादेवाद्याविश्वासाग्र्यासावाशारावा ॥ २॥विलोमम्:
वाराशावासाग्र्या साश्वाविद्यावादेताजीरापूः ।
राधार्यप्ता दीप्राविद्यासीमायाज्याख्याताकेसा ॥ २॥कामभारस्स्थलसारश्रीसौधासौघनवापिका ।
सारसारवपीनासरागाकारसुभूरुभूः ॥ ३॥विलोमम्:
भूरिभूसुरकागारासनापीवरसारसा ।
कापिवानघसौधासौ श्रीरसालस्थभामका ॥ ३॥रामधामसमानेनमागोरोधनमासताम् ।
नामहामक्षररसं ताराभास्तु न वेद या ॥ ४॥विलोमम्:
यादवेनस्तुभारातासंररक्षमहामनाः ।
तां समानधरोगोमाननेमासमधामराः ॥ ४॥यन् गाधेयो योगी रागी वैताने सौम्ये सौख्येसौ ।
तं ख्यातं शीतं स्फीतं भीमानामाश्रीहाता त्रातम् ॥ ५॥विलोमम्:
तं त्राताहाश्रीमानामाभीतं स्फीत्तं शीतं ख्यातं ।
सौख्ये सौम्येसौ नेता वै गीरागीयो योधेगायन् ॥ ५॥मारमं सुकुमाराभं रसाजापनृताश्रितं ।
काविरामदलापागोसमावामतरानते ॥ ६॥विलोमम्:
तेन रातमवामास गोपालादमराविका ।
तं श्रितानृपजासारंभ रामाकुसुमं रमा ॥ ६॥रामनामा सदा खेदभावे दया-वानतापीनतेजारिपावनते ।
कादिमोदासहातास्वभासारसा-मेसुगोरेणुकागात्रजे भूरुमे ॥ ७॥विलोमम्:
मेरुभूजेत्रगाकाणुरेगोसुमे-सारसा भास्वताहासदामोदिका ।
तेन वा पारिजातेन पीता नवायादवे भादखेदासमानामरा ॥ ७॥सारसासमधाताक्षिभूम्नाधामसु सीतया ।
साध्वसाविहरेमेक्षेम्यरमासुरसारहा ॥ ८॥विलोमम्:
हारसारसुमारम्यक्षेमेरेहविसाध्वसा ।
यातसीसुमधाम्नाभूक्षिताधामससारसा ॥ ८॥सागसाभरतायेभमाभातामन्युमत्तया ।
सात्रमध्यमयातापेपोतायाधिगतारसा ॥ ९॥विलोमम्:
सारतागधियातापोपेतायामध्यमत्रसा ।
यात्तमन्युमताभामा भयेतारभसागसा ॥ ९॥तानवादपकोमाभारामेकाननदाससा ।
यालतावृद्धसेवाकाकैकेयीमहदाहह ॥ १०॥विलोमम्:
हहदाहमयीकेकैकावासेद्ध्वृतालया ।
सासदाननकामेराभामाकोपदवानता ॥ १०॥वरमानदसत्यासह्रीतपित्रादरादहो ।
भास्वरस्थिरधीरोपहारोरावनगाम्यसौ ॥ ११॥विलोमम्:
सौम्यगानवरारोहापरोधीरस्स्थिरस्वभाः ।
होदरादत्रापितह्रीसत्यासदनमारवा ॥ ११॥यानयानघधीतादा रसायास्तनयादवे ।
सागताहिवियाताह्रीसतापानकिलोनभा ॥ १२॥विलोमम्:
भानलोकिनपातासह्रीतायाविहितागसा ।
वेदयानस्तयासारदाताधीघनयानया ॥ १२॥रागिराधुतिगर्वादारदाहोमहसाहह ।
यानगातभरद्वाजमायासीदमगाहिनः ॥ १३॥विलोमम्:
नोहिगामदसीयामाजद्वारभतगानया ।
हह साहमहोदारदार्वागतिधुरागिरा ॥ १३॥यातुराजिदभाभारं द्यां वमारुतगन्धगम् ।
सोगमारपदं यक्षतुंगाभोनघयात्रया ॥ १४॥विलोमम्:
यात्रयाघनभोगातुं क्षयदं परमागसः ।
गन्धगंतरुमावद्यं रंभाभादजिरा तु या ॥ १४॥दण्डकां प्रदमोराजाल्याहतामयकारिहा ।
ससमानवतानेनोभोग्याभोनतदासन ॥ १५॥विलोमम्:
नसदातनभोग्याभो नोनेतावनमास सः ।
हारिकायमताहल्याजारामोदप्रकाण्डदम् ॥ १५॥सोरमारदनज्ञानोवेदेराकण्ठकुंभजम् ।
तं द्रुसारपटोनागानानादोषविराधहा ॥ १६॥विलोमम्:
हाधराविषदोनानागानाटोपरसाद्रुतम् ।
जम्भकुण्ठकरादेवेनोज्ञानदरमारसः ॥ १६॥सागमाकरपाताहाकंकेनावनतोहिसः ।
न समानर्दमारामालंकाराजस्वसा रतम् ॥ १७ विलोमम्:
तं रसास्वजराकालंमारामार्दनमासन ।
सहितोनवनाकेकं हातापारकमागसा ॥ १७॥तां स गोरमदोश्रीदो विग्रामसदरोतत ।
वैरमासपलाहारा विनासा रविवंशके ॥ १८॥विलोमम्:
केशवं विरसानाविराहालापसमारवैः ।
ततरोदसमग्राविदोश्रीदोमरगोसताम् ॥ १८॥गोद्युगोमस्वमायोभूदश्रीगखरसेनया ।
सहसाहवधारोविकलोराजदरातिहा ॥ १९॥विलोमम्:
हातिरादजरालोकविरोधावहसाहस ।
यानसेरखगश्रीद भूयोमास्वमगोद्युगः ॥ १९॥हतपापचयेहेयो लंकेशोयमसारधीः ।
राजिराविरतेरापोहाहाहंग्रहमारघः ॥ २०॥विलोमम्:
घोरमाहग्रहंहाहापोरातेरविराजिराः ।
धीरसामयशोकेलं यो हेये च पपात ह ॥ २०॥ताटकेयलवादेनोहारीहारिगिरासमः ।हासहायजनासीतानाप्तेनादमनाभुवि  ॥ २१॥विलोमम्:
विभुनामदनाप्तेनातासीनाजयहासहा ।
ससरागिरिहारीहानोदेवालयकेटता ॥ २१॥भारमाकुदशाकेनाशराधीकुहकेनहा ।
चारुधीवनपालोक्या वैदेहीमहिताहृता ॥ २२॥विलोमम्:
ताहृताहिमहीदेव्यैक्यालोपानवधीरुचा ।
हानकेहकुधीराशानाकेशादकुमारभाः ॥ २२॥हारितोयदभोरामावियोगेनघवायुजः ।
तंरुमामहितोपेतामोदोसारज्ञरामयः ॥ २३॥विलोमम्:
योमराज्ञरसादोमोतापेतोहिममारुतम् ।
जोयुवाघनगेयोविमाराभोदयतोरिहा ॥ २३॥भानुभानुतभावामासदामोदपरोहतं ।
तंहतामरसाभक्षोतिराताकृतवासविम् ॥ २४॥विलोमम्:
विंसवातकृतारातिक्षोभासारमताहतं ।
तं हरोपदमोदासमावाभातनुभानुभाः ॥ २४॥हंसजारुद्धबलजापरोदारसुभाजिनि ।
राजिरावणरक्षोरविघातायरमारयम् ॥ २५॥विलोमम्:
यं रमारयताघाविरक्षोरणवराजिरा ।
निजभासुरदारोपजालबद्धरुजासहम् ॥ २५॥सागरातिगमाभातिनाकेशोसुरमासहः ।
तंसमारुतजंगोप्ताभादासाद्यगतोगजम् ॥ २६॥विलोमम्:
जंगतोगद्यसादाभाप्तागोजंतरुमासतं ।
हस्समारसुशोकेनातिभामागतिरागसा ॥ २६॥वीरवानरसेनस्य त्राताभादवता हि सः ।
तोयधावरिगोयादस्ययतोनवसेतुना ॥ २७॥विलोमम्
नातुसेवनतोयस्यदयागोरिवधायतः ।
सहितावदभातात्रास्यनसेरनवारवी ॥ २७॥हारिसाहसलंकेनासुभेदीमहितोहिसः ।
चारुभूतनुजोरामोरमाराधयदार्तिहा ॥ २८॥विलोमम्
हार्तिदायधरामारमोराजोनुतभूरुचा ।
सहितोहिमदीभेसुनाकेलंसहसारिहा ॥ २८॥नालिकेरसुभाकारागारासौसुरसापिका ।
रावणारिक्षमेरापूराभेजे हि ननामुना ॥ २९॥विलोमम्:
नामुनानहिजेभेरापूरामेक्षरिणावरा ।
कापिसारसुसौरागाराकाभासुरकेलिना ॥ २९॥साग्र्यतामरसागारामक्षामाघनभारगौः ॥
निजदेपरजित्यास श्रीरामे सुगराजभा ॥ ३०॥विलोमम्:
भाजरागसुमेराश्रीसत्याजिरपदेजनि ।स
गौरभानघमाक्षामरागासारमताग्र्यसा ॥ ३०॥॥ इति श्रीवेङ्कटाध्वरि कृतं श्री  ।।कृपया अपना थोड़ा सा कीमती वक्त निकाले और उपरोक्त श्लोको को गौर से अवलोकन करें की दुनिया में कहीं भी ऐसा नही पाया गया ग्रंथ है ।शत् शत् प्रणाम ऐसे रचनाकार को।
Categories: Other Language Links

संस्कृतविश्व-- डॉ.प्रमोद पाठक

Wed, 05/17/2017 - 01:27
संस्कृत विश्व ( दुनिया )

-- डॉ.प्रमोद पाठक

इस धारावाहिक का शीर्षक “संस्कृतविश्व” होगा तथा यह 13 से 20

भागोंमे प्रसारित करनेका मनोदय है.

आधा घंटा (30 मि.) चलनेवाली यह धारावाहिकाका प्रत्येक भाग

(एपिसोड ) चार विभागोंमे ( सेगमेंटस् ) प्रसारित किया जायेगा-

प्रारंभिक नांदी तथा विषय परिचय-- -- -- -- - 2 मि.

1) धरोहर -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- - 8 मि.

2) संस्कृत भाषा परिचय-- -- -- -- -- 8 मि.

3) रोजगार उपलब्धी-- -- -- -- -- -- -- -- -- - 2 मि.

4) वार्ता विशेष-- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- - 2 मि.

अंतीम निवेदन-- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- 2 मि.

24 मि.
यह धारवाहिका का प्रारंभ संस्कृत नाटकों का प्रारंभ जिस प्रकारसे

नांदी नमन से होता है, सुत्रधार और नटी निवेदन करते है, उस

प्रकारसे होगा.

हर भाग ( एपिसोड ) की नांदी नयी और अलग-अलग संस्कृत

नाटकोंसे, उस नाटक का उल्लेख करके प्रस्तुत किया जायेगा. तथा

भाग दौरान उसही नाटकके पात्र निवेदन करेंगे. (There will be no

separate anchor as discussed. The narration by these

characters will be regarding the theme of the episode and

will be in a continuous flow.)
इसका उद्देश प्रेक्षकों को (अनायास) उन एकेक नाटक के तथा

उसके रचयिता के बारेमे जानकारी मिलेगी, ये होगा. अंतमे उसी

नाटक का अंतिम चरण या तो नाटक का सुभाषित विशेष प्रस्तुत कर,

पूर्ण विराम दिया जायेगा.

धारावाहिका का स्वरूप स्पष्ट होने के लिए 30 – 35 मि. की

झलक ( ट्रेलर) प्रस्तुत किया जायेगा.

झलक की रूपरेखा (Trailer)

1-- - प्रारंभिक निवेदन -- -- 2 मि.

नांदी -- -- 2 मि.

चुने हुऐ दो नाटकों की नांदी प्रस्तुत की जायेगी—4 मि.

2-- - धरोहर

दो प्रस्तुतीया
अ-- -- - वाराणसी—भारतीय संस्कृती की अनादी काल से नींव

बना शहर -- -- - 8 मि.

ब-- -- - ऋग्वेद परिचय 8 मि.

3-- - सुलभ संस्कृत

भाग पहला

अ-- -- - संस्कृत भाषा,का सुगम परिचय

ब-- -- - चारो प्राकृत अभिजात(CLASSICAL) महाराष्ट्री,

अर्धमागधी, शौरसेनी, पैशाची. भाषाओं का मूलस्त्रोत

क-- -- प्राचीन कालमे अखिल भारत को जोडने वाली भाषा (LINK

LANGUAGE) और कई भाषाओंकी जननी

ड -- -- संस्कृत भाषाका अभिन्न अंग “सुभाषित” संग्रह

भाग दूसरा

, संस्कृत भाषा की विशेषता—नाम, प्रत्यय, क्रियापद, संधी, व्यंजन,

कोई दुसरी भाषा मे नही है. व्दिवचन केवल Lithuania की युरोपिय

भाषा मे है.

प्रत्ययों का उच्चारण और उनका प्रयोग किसी नाम और क्रियापद के

साथ.

पाच दैनंदिन वाक्यों का प्रयोग.

एक सुभाषित पठन.

एक सुभाषित पहेली( उत्तर अगले भाग मे)

3-- - जिविका वृत्ति (रोजगार उपलब्धी)
Employment News के अंकों मे छपी हुयी विज्ञापन की जानकारी

4-- -- वार्ता विशेष

इसमे दैनंदिन वार्ता न देकर खास तरह की रोचक वार्ता देनेका

प्रयास होगा. उनके कुछ उदाहरण दिये है-- -

1. Underground search for the ghost particle – neutrinos

(Indian Express 29/3/2017

ब. Galactic challenge to Einstein’s Gravity

क आकाशस्थ तारकाओं की गिनती 10 24 उसके लिए संस्कृत भाषा

गणना

धरोहर

प्रस्तुती

पुण्यनगरी काशी

इसका चित्रांकन काशी मे किया जायेगा.
1) काशी की महत्ता-- - पुराणों के संदर्भ श्लोक .

इन पुराणों के पुस्तकों के मुखपृष्ठ दिखाये जायेंगे. काशी का सबसे

प्राचीन निर्देश-- - साहित्य के संदर्भ.

2) काशी का पुरातत्व-- - वाराणसी के वस्तुसंग्रहालय का चित्रिकरण

तथा निर्देशक का साक्षात्कार (Director of Museum)और

3—4 वाक्योंमे जानकारी.

3) काशी नरेशों की नामावली तथा विद्यमान काशी नरेश का

साक्षात्कार 2-3 वाक्योंमे.

4) काशी विश्वनाथ मंदिर तथा काशी के घाटों का चित्रण.

5) काशी परिक्रमा की जानकारी तथा काशी का नक्क्षा
परिक्रमा को

लगनेवाला अवधी.
6) काशी के प्रसिध्द गुरूकुल जहा वेद तथा पारंपारिक शास्त्रों का

पारंपारिक पध्दतीसे पठन का चित्रण. विद्यार्थी तथा अध्यापक

गणोंका चित्रीकरण.

7) काशी विश्वविद्यालय तथा संपूर्णानंद विश्वविद्यालय

8) काशी के विद्यमान वैदिक तथा शास्त्री, विव्दानों का साक्षात्कार.

धरोहर

प्रस्तुती

ऋग्वेद की घरोहर

1) इसका प्रारंभ अग्निमिळे से होगा

2) वेदों का उच्चारण किसी तरहसे गलत न हो उसके लिए पाठ

पध्दती, अष्टाविकृति, शब्दक्रम आकडों मे तथा अक्षरोंमे

दिखाया जायेंगा- 1-2- 3, 1-2, 2-1, 2-3 इ. पद, क्रम, जटा,

घन इ.का सस्वर पाठ.

3) ऋग्वेद के मंडल, सूक्त, ऋचा, इनकी जानकारी.

4) ऋग्वेद के कुछ ऋषि, ऋषिकाओं के सूक्तों की जानकारी.

5) ऋग्वेद के संवाद सूक्त जो आगे चलकर नाट्य लेखकों की प्रेरणा

बने. (यहा राजा रविवर्मा का चित्र पुरूरवा – उर्वशी)

6) ऋग्वेद का पारंपारिक अध्ययन करने मे सहाय्यभूत

ग्रंथ—निघण्टु, निरूक्त, सायण भाष्य इ. पर 3-5 वाक्यों मे

जानकारी.

7) ऋग्वेद के आधुनिक भाषांतरकार तथा

भाष्यकार—मँक्समुल्लर, म. दयानंद, सातवळेकर इ.

8) ऋग्वेद के गूढ सूक्त—नासदीय सूक्त, देवानाम् सूक्त,

अस्यवामीय सूक्तों का निर्देश.

9) ऋग्वेद मे निर्देशित कुछ entities का आधुनिक दृष्टिसे स्वरूप

जैसे- वृत्र, अपांनपात इ.

समारोप

प्रारंभ मे जिसका निर्देश किया उस नाटकसे कोई उचीत सुभाषित, वचन या

अंतीम वाक्य . इसके दौरान सभी पात्र प्रेक्षकों के सामने प्रस्तुत करेंगे.












Categories: Other Language Links

महाभारत में परिलक्षित भारतीय तत्वज्ञान

Fri, 03/17/2017 - 22:13





।। श्री ।।शोध हेतु परियोजना की रूपरेखामहाभारत में परिलक्षित भारतीय तत्वज्ञान
भांडारकर प्राच्यविद्या शोधसंस्था के तत्वावधान में उपरोक्त संशोधन ग्रंथ का कार्य प्रस्तावित करने का औचित्य है। संस्था की स्थापना सौ वर्ष पूर्व सन १९१७ में हुई। संस्था द्वारा संपादित " Critical Edition of Mahabharat -- (महाभारत ग्रंथ की क्रिटिकल एडिशन) के Prologue में ही प्रमुख संपादक श्री व्ही. एस्. सुखथनकर लिखते हैं कि संस्थाने शैशवावस्था में ही (१९१८) में यह कार्य हाथ में लिया (और १९३३ में पूर्ण किया)
वे लिखते हैं '' The rea ------ ------ -------- ---- ---- - -- ----- ----- महाभारत की Critical editiar के प्रकाशन ( १९३३) के बाद जो दूसरा काम हाथमें लिया वह Cultural Indexing का काम जो...... से ...... चला.
महाभारत संसार का सर्वाधिक विस्तार वाला ग्रंथ है। इसके रचयिता महर्षि व्यास को वेदव्यास नामसे भी संबोधित किया गया है। मान्यता है कि वेदों की एक लक्षसे भी अधिक ऋचाओंको उनके स्वभावनुसार व विषयानुसार चार वेदों मे अनुक्रमित करने का कार्य वेदव्यासने ही किया है । तो कोई आश्चर्य नही कि वेदों मे निहित अधिकांश विज्ञान , कथ्य व तत्वज्ञान भी महाभारत में प्रतिबिम्बित हो । सही अर्थेंमें माना जा सकता है कि जहाँ महाभारत मे ही तबतक वर्णित तत्वचिंतन की सूत्रबूद्ध और क्रत्तबुद्ध किया। साथ ही कुछ नये अध्याय अपनी ओर से उसमें जोडे ।
इसी परम्परा कोआगे हढाते हुएभांडारकर संस्थाउपरोक्त प्रकार के अध्ययन की व्यवस्था करे यह अनुपंद्यन केंद्र आगे बढाये सर्वथोपरी । 
-------------------------------------------------------------------------------------------------------












दिनांक- १६-०३-२०१७विषय- भांडारकर संस्थेमार्फत महाभारतावरील परियोजना (प्रोजेक्ट) राबविण्याबाबत.प्रति,श्री बहुलकर, मानदसचिव, भांडारकर प्राच्यविद्या शोध संस्था,महोदय,आपल्याशी झालेल्या चर्चेप्रमाणे भांडारकर संस्थेसाठी "महाभारतातपरिलक्षित भारतीय तत्वज्ञान " या विषयावर मी विस्तृत अभ्यास करावा असे स्थूलमानाने ठरले व संस्थेला ही संकल्पना मान्य असल्याचेआपण मला कळविले आहे. तरी या परियोजनेबाबत विस्ताराने हा प्रस्ताव देत आहे.परियोजनेची उद्दिष्टे आणि औचित्य - वेगळे टिप्पणपरियोजनेचे नावं - महाभारत में परिलक्षित भारतीय तत्वज्ञानपरियोजनेची भाषा - हिंदीपरियोजनेचा कालावधी- ३ वर्षे ( सुमारे) -- परियोजनेचे फलित१) दर सहा महिन्यातून एक विस्तृत लेख (सुमारे ३००० ते ४००० शब्द संख्या) ज्या मधे या विषयाशी निगडित एकेका पैलूचा उलगडा असेल २) तीन वर्षाच्या कालावधीनंतर वरील विषयावर एक दर्जेदार असे पुस्तक

परियोजनेकामी भांडारकर संस्थेचे दायित्व --या परियोजनेवर काम करण्यासाठी २ प्रोजेक्ट असोसिएटसची नेमणूक तंयांच्याकामासाठी -१ संगणकमासिक नेमणुकीवर असलेल्या वाहन- चालकाचा पगार फेब्रु २०१७ पासून लागूपरियोजनेवरिल अपेक्षित खर्च एकूण रू. ६० लाख -- वेगळी टिप्पणीतरी संस्थेच्या नियमाप्रमाणे आवश्यक बाबींची पूर्तता करून वरील परियोजनेस मान्यता कळविणेत यावी. दरम्यान मी हा अभ्यास हाती घेतलेला आहे हे आपण जाणताच.कळावे, आपली स्नेहांकित,
लीना मेहेंदळे-------------------------------------------------------------------------------------------------






Categories: Other Language Links

चतुरंगिनी सेना की छोटी इकाइयाँ

Thu, 03/16/2017 - 09:24
(नारायण प्रसादकी पोस्टसे)
चतुरंगिनी सेना के लिए प्रयुक्त 'अक्षौहिणी' शब्द से आप सभी लोग परिचित होंगे । इसमें 21870 हाथी, 21870 रथ, 65610 अश्व और 109350 पैदल होते थे । परन्तु चतुरंगिनी सेना के लिए अन्य प्रयुक्त छोटी इकाइयों का उल्लेख साधारणतः मिलता नहीं । यद्यपि इन सभी इकाइयों का उल्लेख पृथक्-पृथक् शब्दों के रूप में वामन आप्टे आदि के संस्कृत कोशों में मिलते हैं, परन्तु एकत्र सामान्यतः नहीं । निम्नलिखित पद्य मुझे बारहवीं शताब्दी के कन्नड कवि नागवर्मा प्रथम के वस्तुकोश में मिला ।

ऒंदुसामजमॊंदुतेर् मूऱश्वमय्दुकालाळ्गळुं पत्तियक्कुं ।
संद पत्ति मूऱागॆ सेनामुखं मूऱऱिं गुल्मं मूऱुगुल्म ॥
क्कॊंदुगणमवु मूऱु वाहिनि तत्रयं पृतनाख्यॆ पृतनॆगळ् मू ।
ऱॊंदितोऱॆ चमु मूऱुमनीकिनि पत्तनीकिनियक्षौहिणियॆनिक्कुं ॥ 327 ॥

इसके अनुसार -
पत्ति = सेना का सबसे छोटा दस्ता जिसमें 1 हाथी, 1 रथ, 3 अश्व और 5 पैदल होते थे ।
सेनामुख = 3 पत्ति
गुल्म = 3 सेनामुख
गण = 3 गुल्म
वाहिनी = 3 गण 
पृतना = 3 वाहिनी
चमू = 3 पृतना
अनीकिनी = 3 चमू
अक्षौहिणी = 10 अनीकिनी
---------------------------------------------------------------------------------------
तुलसीदास के रामचरितमानस में राम द्वारा समुद्र पर सेतु बान्धने पर रावण आश्चर्य से १० मुहों से समुद्र के १० नाम कहता है-
बान्ध्यो वननिधि (समुद्र) नीरनिधि जलधि पयोधि नदीश। सत्य तोयनिधि कम्पति (कम्= जल, पति =स्वामी) उदधि सिन्धु वारीश॥
वन-निधि में जो यात्रा करता है, वह वानर है। समुद्र पार सीता को खोजना, फिर रावण से युद्ध करना था, अतः श्रीराम ने वानरों से मैत्री की। वानर का अपभ्रंश बन्दर का अर्थ आज भी समुद्र का पत्तन (जहां लंगर = कलम्ब गिरता है) है। जैसे-बोर्निओ का बन्दर-श्रीभगवान्, गुजरात का पोरबन्दर, मुम्बई का बोरी-बन्दर (बोरी, पोर-दोनों पुर के अपभ्रंश हैं)-अरुण कुमार उपाध्याय, ९४३७०३४१७२
अजित वडनेरकर <wadnerkar.ajit@gmail.com> 



वन में जलवाची अर्थवत्ता है । मूलतः व वर्ण में जल, गति, शक्ति जैसे भाव समाहित हैं । संस्कृत वन से ही तमिल में वर्षा के लिए वाण है । मोनियर विलियम्स के कोश में भी वन का आशय पानी, सोता, झरना आदि हैं । रामविलास शर्मा ने भाषा और भारतीय समाज पुस्तक में बांग्ला के वन्या और वान/बान शब्दों का संदर्भ जलप्लावन के लिए दिया है ।
Thangam Pushpa <rtpushpa@gmail.com> 



अजित जी,
मेरी जानकारी के अनुसार वर्षा के लिए वान शब्द का प्रयोग तेलुगू भाषा में होता है। तमिल में वर्षा के लिए मळे शब्द प्रयुक्त होता है।










Categories: Other Language Links

मराठी शाळेत मराठी टंकलेखन प्रशिक्षणाचा उपक्रम

Tue, 02/21/2017 - 08:29
अहवाल (रिपोर्ट)कौशलम् न्यास व रोटरी क्लब मगरपट्टासिटी हडपसर पुणे यांमार्फत मराठी शाळेत मराठी टंकलेखन प्रशिक्षणाचा उपक्रमदिनांकः १४/११/२०१५ ते २२/११/२०१५.पूर्वचर्चा- श्रीमती. लीना मेहेंदळे (कौशलम् न्यासच्या मुख्य संरक्षक) व श्रीमती. पद्मजा शास्त्री (मेंबर रोटरी क्लब, मगरपट्टासिटी हडपसर) यांच्या पूर्व परिचयाने त्यांच्या रोटरी क्लब कडे असलेल्या पुरोगामी माध्यमिक विद्यालयातील ७ वी ते १० वी वर्गातील विध्यार्थ्यांना दिवाळीच्या सुट्टीमध्ये संगणकावर मराठी टंकलेखन शिकवण्याबाबत चर्चा झाली. सदर बाबत दिनांक २१/१०/२०१५ रोजी कौशलम् ट्रस्ट यांचेकडून पद्मजा शास्त्री व रोटरी क्लब मगरपट्टासिटी, हडपसर पुणे चे एज्युकेशन डायरेक्टर श्री. सुर्यकांत चौधरी यांना इमेल द्वारे प्रशिक्षणाबाबतची माहीती देण्यात आली. त्यानंतर दिवाळी सुट्टीमधील तारखा दिनांक १४/११/२०१५ ते २२/११/२०१५ व प्रशिक्षण हे दोन बॅचेसमध्ये ठरविण्यात आले. मुख्याध्यापक पवार सर यांच्या मान्यतेवरून वेळ १०-०० ते ११-३० मुलींसाठी व ११-३० ते ०१-०० मुलांसाठी ठरविण्यात आली.शाळेचे योगदान - या प्रशिक्षणासाठी पुरोगामी माध्यमिक विद्यालयाने दोन संगणक कक्ष उपलब्ध करूनदिले ज्यामध्ये एकूण ३० संगणक उपलब्ध होते. उपलब्ध विद्यार्थी मुले व मुली बॅच नुसारः बॅच १ - मुली संख्या ६२ वेळ १०-०० ते ११-३० बॅच २ - मुले संख्या ४५ वेळ ११-३० ते ०१-००दिवस १ ते ९ दिनांक १४/११/२०१५ ते २२/११/२०१५प्रत्यक्ष प्रशिक्षणाचा रिपोर्ट- पहिल्या दिवशी दोन्ही ही बॅचेसला सर्वप्रथम इन्स्क्रिप्ट ही संगणक प्रणाली कशी सुरू करतात वत्यामध्ये भाषा मराठी निवडून माक्रोसॉफ्टच्या विन्डोज सेव्हन ऑपरेटींग सिस्टीम मध्ये  ती उपयोगातकशी आणतात हे शिकवले.
Start ---> Control Panel ---> Regional and Language option ---> Regionaloption Tab Select Language 'Marathi(India)' ---> Click Apply
त्यानंतर टास्कबार वर एक लँगवेज बार तयार होतो. व त्यामधून मराठी भाषानिवडून टंकलेखन करावयास शिकवले. सुरुवातीपासूनच आठही बोटे वापरून टंकन करण्याबाबतकटाक्ष ठेवण्यांत आला.  त्यामध्ये सुरूवातीला अ, आ, इ, ई, उ, ऊ, ए, ऐ, ओ, औ,अं, अः ही अक्षरे पहील्या दिवशी शिकवली व त्यासाठी विद्यार्थ्यांचा प्रतिसाद चांगला मिळाल्यानेमग दुस-या दिवशी क, ख, ग, घ शिकवले व त्यावरून विद्यार्थ्यांकडून प्रत्येक अक्षरावरील बाराखडीशिकवली. त्यानंतर च, छ, ज, झ पासून ते क्ष, ज्ञ पर्यंत अक्षरे व त्यावरील बाराखडी पूर्ण केलीव वारंवार सराव करून घेतला. त्यामुळे त्यांना अक्षर ओळख व शब्दांना काना, मात्रा, वेलांटी, उकारयांसारख्या गोष्टीचा ही चांगला सराव होतो. त्याबाबतीत ही सर्व विद्यार्थ्यांनी काना, मात्रा, वेलांटी,उकार चांगल्या प्रकारे समजाउन घेतले. बाराखडीचा चांगला सराव झाला आहे हे लक्षात आल्यानंतरत्याच्या दुस-या दिवशी शब्द-जोडशब्द शिकवून त्याचा ही चांगला सराव करवून घेतला. त्यानंतरविद्यार्थ्यांना काही परिश्चेद टाईप करण्यासाठी दिले ते ही त्यांना व्यवस्थीत आठही बोटांचा वापरकरून टाईप केले. व शेवटच्या दिवशी 'मराठी टायपिंगचा क्लास कसा वाटला' या बाबत प्रतिक्रियाम्हणून विद्यार्थ्यांना ८-१० ओळी निबंध लिहुन आणन्यास सांगितला होता. व तो स्वतः विद्यार्थ्यांनीलिहीलेले निबंध विद्यार्थ्यांनी टाईप करून संपूर्ण इन्स्क्रिप्ट मराठी टंकलेखन ९ दिवस केलेल्याप्रशिक्षणाची सांगता झाली.कौशलम् न्यास व रोटरी क्लब हडपसर यांचे योगदान- सदरहू इन्स्क्रिप्ट मराठी टंकलेखन शिकवू शकणारे दोन प्रशिक्षक कौशलम् न्यासाने उपलब्धकरावे व त्यांचे मानधन रोटरी क्लबने परस्पर त्यांनाच द्यावे असे ठरले होते त्याप्रमाणे 'कौशलम् न्यासानेश्री योगश जांभळे व कु. प्राजक्ता जांभळे यांची योजना केली. त्या दोघांनी 'रोटरी क्लब मगरपट्टा सिटी हडपसर पुणे'यांच्या उपक्रमाअंतर्गत पुरोगामी माध्यमिक विद्यालयातील मुली-मुलांना शिकवून हे कार्य पूर्ण केले वत्याबद्दलचे मानधन हे 'रोटरी क्लब मगरपट्टा सिटी हडपसर पुणे' यांच्या एज्युकेशन डायरेक्टरांकडून कौशलम् न्यास च्या परस्पर रू. ७०००/- रोख देण्यात आले, प्रत्येकी ३०००/- अधिक प्रवासभत्ता ५००/- असे.इन्स्क्रिप्ट मराठी टंकलेखनाचा सोपेपणा - हे मराठी टंकलेखन अतिशय सोप्या पद्धतीचे आहे. त्यामध्ये मराठी वर्णमालेनुसार की-बोर्डाची मांडणीकेली आहे. त्यामुळे कि-बोर्डवरील मराठी अक्षरांचे अनुक्रम लक्षात ठेवण्याची कटकट संपते व अतिशय सोप्या पध्दतीने कमी शिक्षण झालेल्या लोकांना इंग्रजी न शिकता ही मराठी टायपिंग अवगत करता येते. या मराठी टंकलेखनाचे वैशिष्ठ्य म्हणजे डाव्या बाजूला स्वर, काना, मात्रा तर उजव्या बाजूला सर्व व्यंजने आहेत. त्यामुळे एकाआड एक दोन्हीं हातांनी टंकन केले जाऊन टंकलेखनाचा वेग वाढण्यास मदत होते. इन्स्क्रिप्ट पद्धतीने केलेले मराठी टंकलेखन इंटरनेटवर टिकून राहते तसेच ते एडीटेबल (Editable) फॉर्म मध्ये जसेच्या तसे उपलब्ध असते. त्याला इंटंरनेटवर टाकण्यासाठी पीडीफ फाइल करावी लागत नाही.इन्स्क्रिप्ट मराठी टंकलेखनाचे थोडक्यात फायदे- विद्यार्थ्यांनी पहीली इयत्तेत प्रवेश घेतल्यानंतर पुढे शिकत असताना इयत्ता आठवी पर्यंत शिकत येईतोपर्यंत 70 टक्के विद्यार्थी संख्या कमी होऊन जाते, असे संपूर्ण महाराष्ट्र राज्याचा सर्वे आहे. अशा गळालेल्या मुलीमुलांना इंग्रजीचा नेहमीच बाऊ वाटतो. त्यामुळे शिक्षणापासुन वंचित असलेल्या या मुलांना इंग्रजी शिकवणे व पारंगत बनवणे तितके सोपे नाही. संगणकीय कि-बोर्ड हा रोमन मध्ये जरी असला तरी रोमनच्या आधारे मराठी स्पेलिंग करणे या मुलांना कठिणच असते.  त्यामुळे शिक्षणापासून वंचित मुले संगणकापासून वंचितच रहातील असा त्यांचा व आपलादेखील समज असतो. परंतू मराठी वर्णमाला, तसेच मराठी भाषा त्यांना अवगत असते.  अशा  मराठी येणा-या प्रत्येक व्यक्तीला आपण संगणकावर इन्स्क्रिप्ट पध्दतीने मराठी टंकन शिकवू शकतो. त्यांनी ते शिकल्यानंतर सरावाने ते संगणकावर मराठीमध्ये वेगाने टंकन करु शकतात व याचा वापर करून ते नोकरी देखील मिळवू शकतात. पंतप्रधानाच्या 'डिजिटल भारत' या संकल्पनेत संगणकीय ज्ञान व त्याआधारे इंटरनेटचा सुगमतेने वापर अभिप्रेत आहे. ते म्हणतात, 'डिजिटल भारत' या योजनेत प्रत्येक भारतीयाला संगणक हा हाताळता यायला हवा.  याचसाठी इंग्रजी टंकलेखन शिकवण्याच्या मर्यादा विचारात घेऊन इन्स्क्रिप्ट पद्धतीने मराठी टंकन शिकवल्यास एरवी शिक्षणात फारशी प्रगति न करू शकणारी मुलीमुलेदेखील संगणक साक्षर होतात व त्यांना इंटरनेटवरील मराठीतून उपलब्ध असलेला समग्र ज्ञानसाठा तसेच शासनाने ऑनलाइन पुरवलेल्या सर्व सोई उपलब्ध राहू शकतात. याप्रमाणे संगणकावर मराठी टंकशिक्षणाचा उपयोग रोजगार, ज्ञानवृद्धि तसेच शासकीय योजनांचा लाभ अशा तीनही प्रकारे होऊ शकतो.सांगता- मराठी टंकलेखनाचे हे प्रशिक्षण  पुरोगामी माध्यमिक विद्यालयातील १०७ विद्यार्थ्यांनी पूर्ण केले व शेवटच्या दिवशी या प्रशिक्षणाच्या समारोपाच्यावेळी रोटरी क्लबच्या सदस्य तसेचं रोटरी क्लबच्या डायरेक्टरांनी ही सर्व विद्यार्थ्यांना आठही बोटांनी परिच्छेद टंकन करताना पाहीले तेव्हा त्यांनी विद्यार्थ्यांच्या प्रगतिबाबत समाधान व्यक्त केले व रोटरी क्लब तर्फे त्यांच्याकडे दिलेल्या बाकी शाळांमध्येही अशा प्रकारच्या पशिक्षणाबाबत पुढे नियोजन करण्याचे ठरले.----------------------------------------------------------
Categories: Other Language Links

रामायणमें शंकू, महाशंकू, खर्व,पद्म इत्यादि

Tue, 12/06/2016 - 17:23
श्री पिटके ंकडून प्राप्तरामायणातील गणित शास्त्र !!!लेखक: श्री. पु. ज्ञा. कुलकर्णीनिवृत्त विद्युत अभियंता व गणितज्ञपुणेप्राचीन काळातील ऋषीमुनींना सूक्ष्मासह मोठमोठ्या संख्यावाचनासाठीचे आवश्यक तेव्हढे उत्तम नि सखोल ज्ञान होते, हे रामायणासारख्या ग्रंथातील श्लोकांचा अभ्यास केल्यास ध्यानांत येते. आजरोजी आपण मात्र येवढ्या मोठ्या संख्या वाचण्याच्या फंदातच पडत नाही हेच खरे. लक्षांश, शतांश, दशांश आणि एक, दहा, शंभर, हजार, लाख, कोटी, अब्ज इथपर्यंतच आपली सर्वसाधारण मजल जाते. यापुढील संख्यावाचनाची आपल्याला प्रत्यक्ष जरी गरज भासत नसली तरी जेव्हा केव्हा अशी गरज भासते तेव्हा आपण दहा लाख, शंभर कोटी,हजार कोटी, हजार अब्ज अशा संज्ञा वापरतो. वाल्मीकी रामायणात अशा संख्याचे नेमक्या शब्दात वर्णन करणारे श्लोक युद्धकांड सर्गात आले आहेत, ते पाहणे व समजून घेणे आपल्याला निश्चितच मनोरंजक वाटेल असे वाटते. कोटीच्या पुढील संख्यांसाठी येथे शंकू, महाशंकू, खर्व,पद्म इ. सारख्या संज्ञांची योजना केली आहे. असो.      
रामायणाच्या युद्धकांड सर्गातील श्लोक ३३ ते ४० हे यादृष्टीने जास्त महत्वाचे आहेत. जिज्ञासूनीं हे श्लोक अवश्य अभ्यासावेत. किंबहूना संपूर्ण रामायण या निमित्ताने अभ्यासावे आणि आपला हा ऐतिहासिक ठेवा किती अमोल नि महत्वाचा आहे हे जाणून घ्यावे. आपल्या पूर्वजांचे गणिती ज्ञान किती समृद्ध होते ते जाणून घावे. ’गणित’ या शब्दात इतर सर्व शास्त्रांचा समावेश होतो असे मला वाटते. येथे ते मूळ संस्कृत श्लोक दिले असून त्याखाली त्याचे मराठीत रुपांतर दिले आहे आणि त्याखाली त्या संख्या घातांकासह मुद्दाम आपल्या माहितीसाठी लिहून दाखवल्या आहेत. यादृष्टीने संस्कृत चा अभ्यास किती महत्वाचा आहे हेही ध्यानात येईल. हा अभ्यास आपण स्वतःहून करावा लागणार आहे, हे ध्यानात घेऊया.    
डॉ.प्र.न.जोशी संपादित सार्थ वाल्मीकिरामायण भाग-३-युद्धकांड अष्टाविंश सर्गः श्लोक३३-४० पुढे नमूद केल्याप्रमाणे होत.
शतं शतसहस्राणां कोटिमाहुर्मनीषिणः । शतं कोटिसहस्राणां शंकुरित्यभिधीयते ॥३३॥
शतं शंकुसहस्राणां महाशंकुरिति स्मृतः। महाशंकुसहस्राणां शतं वृंदमिहोच्यते ॥३४॥
शतं वृंदसहस्राणां महावृंदमितिस्मृतम्‍ । महावृंदसहस्राणां शतं पद्ममिहोच्यते ॥३५॥
शतं पद्मसहस्राणां महापद्ममितिस्मृतम्‍ । महापद्मसहस्राणां शतं खर्वमिहोच्यते ॥३६॥ शतं खर्वसहस्राणां महाखर्वमितिस्मृतम्‍ । महाखर्वसहस्राणां समुद्रमभिधीयते।
शतं समुद्रसाहस्रमोघ इत्यभिधीयते ॥३७॥
शतमोघसहस्राणां महौघा इति विश्रुतः । एवं कोटिसहस्रेण शंकूणां च शतेन च ।  महाशंकुसहस्रेण तथा वृंदशतेन च ॥३८॥
महावृंदसहस्रेण तथा पद्मशतेन च । महापद्मसहस्रेण तथा खर्वशतेन च॥३९॥
समुद्रेण च तेनैव महौघेन तथैव च । एष कोटिमहौघेन समुद्रसदृशेन च ॥४०॥
या श्लोकांचे श्लोकनिहाय मराठीत रुपांतर पुढे दिल्यानुसार होते ते याप्रमाणे—
शंभरलाखएककोटि,शंभरसहस्रकोटिएकशंकू; एकलाखशंकूएकमहाशंकू;एकलाखमहाशंकूएकवृंद॥३३-३४॥ एकलाखवृंदएकमहावृंद;एकलाखमहावृंदएकपद्म;एकलाखपद्मएकमहापद्म;एकलाखमहापद्मएकखर्व॥३५-३६॥ एकलाखखर्व एकमहाखर्व; एकसहस्रमहाखर्व एकसमुद्र; एकलाखसमुद्र एकओघ;॥३७॥ एकलाखओघ एक महौघ; १सहस्रकोटि, शंभरशंकू, १सहस्रमहाशंकू, शंभरवृंद,॥३८॥ सहस्रमहावृंद, शंभरपद्म,सहस्रमहापद्म, शंभरखर्व,॥३९॥
शंभरसमुद्र, शंभरमहौघ, समुद्रसमुद्र, शंभरकोटिमहौघ.॥४०॥असे हे मराठी रुपांतर पाहून त्याचा नेमका बोध होत नाही. कारण हे शब्द आपल्या वापरातील नाहीत,परिचयाचे नाहीत. त्यासाठी त्याचे श्लोकनिहाय नेमक्या गणिती भाषेत रुपांतर करुन ते पुढे नमूद केलेआहेत.हे आपल्याला समजण्यास सुलभ वाटेल असे वाटते.  (येथे 107 म्हणजे 10 चा 7वा घात)
१०७ =१००लाख=१कोटी, १०१२=१०० सहस्रकोटी= १शंकू, १०१७=१लक्षशंकू= १महाशंकू,१०२२=१लक्षमहाशंकू= १वृंद,[३३-३४] १०२७=१लक्षवृंद= १महावृंद,१०३२=१लक्षमहावृंद=१पद्म, १०३७=१लक्षपद्म=१महापद्म, १०४२=१लक्षमहापद्म=१खर्व,[३५-३६] १०४७=१लक्षखर्व=१महाखर्व, १०५०=१सहस्रमहाखर्व=१समुद्र,१०५५=१लक्षसमुद्र=१ओघ, [३७]
१०६०=१लक्षओघ=१महौघ,१०३*१०७= एक सहस्रकोटि,१०२*१०१२=शंभरशंकू,१०३*१०१७=१सहस्रमहाशंकू,१०२*१०२२=शंभरवृंद,[३८]
१०३*१०२७=१सहस्रमहावृंद, १०२*१०३२=शंभरपद्म, १०३*१०३७=सहस्रमहापद्म,१०२*१०४२=शंभर खर्व [३९]
१०२*१०५०=शंभर समुद्र, १०२*१०६०=शंभर महौघ, १०५०*१०५०=१०१००=समुद्रसमुद्र,१०२*१०७*१०६०=शंभरकोटिमहौघ [४०]वर नमूद केलेला दहाचा ७ वा घात म्हणजे एक कोटी हे आपण समजू शकतो पण, दहाचा १००वा घात म्हणजे ’समुद्रसमुद्र’
होय. या संख्येची आपण कल्पनाच करुं शकत नाही. पण आमच्या पूर्वजांना हे चांगले ठाऊक होते. हे अभिमान वाटावे असेच आहे, असे वाटत नाही का? आणि म्हणून रामायण,महाभारत, उपनिषदे, वेद यांचा आपण मूळातून अभ्यास करण्याची गरज आहे. त्यासाठी संस्कृत आलेच पाहिजे, जुन्या कागदपत्रांचा अभ्यास करायचा असेल तर मॊडी लिपी माहित करुन घेतलीच पाहिजे. हे सारे राष्ट्रकार्य आहे असे समजून अभ्यासण्याची गरज आहे. हा ठेवा जास्तीत जास्त लोकांपर्यंत पोचविण्याची गरज
आहे.असो.  मोठ्याकालगणनेसाठी पंचागात मोठमोठ्या संख्यांचा विचार जसा केला जाई तसाच सूक्षकालगणनेसाठी लव,निमिष,पल अशा संज्ञाचा वापर केला जात असे. जाता जाता ही माहिती येथे देणे अप्रस्तुत ठरुं नये. पंचागाचा उपयोग करणार्‍याना या संज्ञा माहित असतात. मला लहानपणापासून पंचाग वाचण्याचा नाद आहे, संवय आहे. कालगणनेसाठी ’लव’ या संज्ञेचा वापर होत असे. ’लव’ म्हणजे शतपत्रातील एका कमलदलाचा भेद करण्यासाठी लोह शलाकेस लागणारा काळ होय. पण याचा नेमका अर्थ काय ते समजत नाही. येथे प्राचीन कालमापनासाठीच्या संज्ञा आपल्या माहितीसाठी देत आहे.
३०लव=१त्रुटी; ३० त्रुटि=१ कला; ३०कला =१ काष्ठा; ३० काष्ठा =१ निमिष, एक निमिष म्हणजे १ चुटकी वाजते तो वेळ होय.८ निमिष= १ मात्रा, एका मात्रेत एक श्वास पूर्ण होतो. ३६० निश्वास= १ घटिका, २ घटिका= १ मुहूर्त, ३० मुहूर्त = अहोरात्र व एक अहोरात्र म्हणजे १दिवस = २४ तास होय. ३६० दिवस=१ वर्ष. हे एक वर्ष म्हणजे देवाचा किंवा ईश्वराचा एक दिवस होय.१२००० ईश्वरी वर्षे म्हणजे एक चतुर्युग.एक हजार चतुर्युगे=ब्रह्माचा एक दिवस. यासच एक कल्प म्हणतात. याविषयी दासबोध दशक ६ समास ४ ओवी २ व ३ मध्ये ”ऐसी चतुर्युगें सहस्र | तो ब्रह्मयाचा येक दिवस ||६.४.२|| असा उल्लेख आलेला आहे. श्रीसूर्य सिद्धांतानुसार २७ महायुगे संपून २८ वे महायुग सध्या चालू आहे. यासंबंधीचा ” चतुर्युग सहस्त्राणि ब्रह्मणो दिनमुच्यते” हा श्लोक पंचांगात पाहायला मिळतो. ब्रह्मदेवाचे आयुष्य १०० वर्षे समजले आते, यासच एक पर असे म्हणतात. याच्या अर्धा काळ ”परार्ध” होय.या प्राचीन भारतीय कालमापनाची तुलना सध्याच्या कालमापन पद्धतीशी कशी होते ते समजून घेतल्यास याचे थोडेफार आकलन होण्यास चांगली मदत होते. आंतरजालकावर ही माहिती मिळाली ती खालील प्रमाणे.
१] प्रतिविपल-०.००६ सेकंद; २] ६० प्रतिविपल -१ विपल--०.४.सेकंद; ३] ६०विपल- १पल-विघटी; ४] ६० पल- १ घटिका- दंडा, नाडी- २४ मिनिटे; ५] ६० घटीका– १ दिवस- दिन,वाट, वासर; ६] १० विपल- १प्राण- ४ सेकंद; ७] ६ प्राण-१पल-२४ सेकंद याजबरोबर गुरुवार मध्यरात्री १७-१८ फेब्रु ३१०२ बी.सी.ला कलियुग सुरु झाले असे येथे नमूद केले आहे. असो.कादिनव,टादिनव,पादिपंचक,याद्यष्टक,क्षशून्यम्‍। या सूत्राचा वापर करुन अनेकदा सांकेतिक भाषेत संख्यांचे सादरीकरण केले जात असे. या सूत्रानुसार ”कटपय=१,खठफर=२,गडबल=३,घढभव=४ड.णमश=५चत-ष-=६छथ-स-=७,जद-ह-=८झध-- =९ आणि क्ष=० याप्रमाणे प्रत्येक वर्णाक्षरास अंक कल्पून वेदिकगणितात दिलेल्या  ”शंकराच्य़ा स्तुतिपर स्तोत्राची” उकल, गोवर्धन पीठाचे जगद्गुरु शंकराचार्य भारती तिर्थकृष्ण महाराज यानी, करुन दाखवली. यात ’च’ आणि ’त’ गटातील अनुनासिकांचा वापर केला नसल्याचे दिसून येते. शून्यासाठी ’क्ष’ या वर्णाक्षराचा उपयोग केला आहे. यावरुन संस्कृत भाषेवर प्रभुत्व असणारी पंडित मंडळी या सूत्राचा वापर अत्यंत प्रभावीपणे करत असत असे दिसून येते. अगदी अशाच प्रकारे मराठी भाषेचा वापर करुन श्री समर्थानी गुप्त संदेश दिले असल्याचे अनेक ठिकाणी आढळते.      गोपीभाग्यमधुव्रात । शृंगिशोदधि संधिग । खल जीवित खाताव । गलहालार संधर ॥ हा श्लोक वरवर पाहाता श्रीशंकराची स्तुति करण्यासाठी योजला आहेपण प्रत्यक्षात मात्र हा श्लोक म्हणजे पाय या चिन्हाची ३२ अंकी किंमत आहे. वर्तुळाचा परिघ आणि त्याचा व्यास यांचे गुणोत्तर म्हणजे ’पाय’ होय. रोजच्या व्यवहारात आपण त्याची किंमत २२/७ किंवा ३.१४ इतकीच घेतोपण येथे मात्र ती प्रत्येक चरणात ८अंक याप्रमाणे ४ चरणात मिळून ३२ अंकी दिलेली आहे.वर दिलेला मंत्र या श्लोकातील अक्षरांचे अंकात रुपांतर करण्यासाठी उपयोगी पडतो.येथे ’गोपी’ म्हणजे गप=३१,भाग्यम म्हणजे भगम=४३५धुव्रात= ९४६ यावरुन पहिला चरण ३१४३५९४६ हे अंक दर्शवतो. २रा चरण शृंगि =५३,शोदधि=५८९,संधिग=७९३ म्हणजेच ५३५८९७९३ हे अंक दर्शवतो,३रा चरण खल=२३,जीवित=८४६,खाताव=२६४ म्हणजेच २३८४६२६४ हे अंक तर ४था चरण ”गल हालार संधर” = ३३८३२७९२ हे अंक दाखवतो. याप्रमाणे चारी चरणाचे सर्व अंक त्या अनुक्रमाने मांडल्यास पाय= ३.१४३५९४६ ५३५८९७९३ २३८४६२६४ ३३८३२७९२ अशी ३२ अंकी मिळते. असो.याप्रमाणे, भारतिय प्राचीन गणित किती समृद्ध आहे, याची ही नुसती झलक आहे. अजूनही बरेच कांही सांगता येण्यासारखे आहे. परंतु येथे केवळ त्याची तोंड ओळख करुन देणे येव्हढाच उद्देश्य आहे. ही ओळख करुन दिल्यावर आपण सखोल अभ्यासाला प्रवृत्त व्हाल अशी अपेक्षा आहे. निदान या प्राचीन ग्रंथांचा अभ्यास डोळसपणे करण्यासाठी प्रयत्‍नरत व्हाल तर या लेखाचा तो उद्देश्य सफल झाला असे समजता येईल. इदम्‍ न मम ! जयजय रघुविर समर्थ! श्रीरामकृष्णार्पणमस्तु !संदर्भ: १] सार्थ वाल्मीकिरामायण भाग ३- डॉ. प्र.न.जोशी आवृत्ती शके १९०६ २] सार्थ दासबोध-के.वि.बेलसरे ३] प.पू.शंकराचार्य भारति तिर्थकृष्ण महाराज यांच्या वेदिक गणितावर१९८० दरम्यान स्वतः अभ्यास करुन काढलेल्या टीपांच्या नोंदीवरुन.
Categories: Other Language Links

पठामि संस्कृतं १६५ वैदिक गणित

Sat, 12/03/2016 - 12:29
अयि मित्रगणाः स्वागतमस्तु। एतस्य रेडियो मधुबनस्य श्राव्यमंचे अहं लीना मेहेंदळे अद्य  पुनरपि एकवारं उपस्थिता अस्मि । पुनरपि एकवारं  भवन्तः श्रृण्वन्तु अस्माकं प्रिय कार्यक्रमम पठामि संस्कृतम् इति।अयि मित्रगणाः अद्य अहं वैदिक गणितस्य पञ्च सूत्राणि पठिष्यामः । एतानि सूत्राणि संख्यायाम् वर्गस्य गणनायै अतीव उपयक्ताः। एतानि सरलानि नास्ति। अतएव विशेषरूपेण ज्ञातव्याः, मन्तव्याः च।आगच्छन्तु, पठिष्यामः एतानि सूत्राणि ।






---------------------------------------------------------------------------------------------------------------

एकवचनद्विवचनNominativeज्ञातव्याज्ञातव्येज्ञातव्याः Vocativeज्ञातव्ये ज्ञातव्येज्ञातव्याः Accusativeज्ञातव्याम्ज्ञातव्येज्ञातव्याःInstrumentalज्ञातव्यया ज्ञातव्याभ्याम्ज्ञातव्याभिःDativeज्ञातव्यायै ज्ञातव्याभ्याम्ज्ञातव्याभ्यःAblativeज्ञातव्यायाःज्ञातव्याभ्याम्jज्ञातव्याभ्यःGenitiveज्ञातव्यायाःज्ञातव्ययोः ज्ञातव्यानाम्Locativeज्ञातव्यायाम्ज्ञातव्ययोः ज्ञातव्यासु 
Categories: Other Language Links

BHARTEEY Kal Ganana

Sat, 12/03/2016 - 11:26

Received from Vinay, BangloreKal Ganana on Cosmic Scale(To verify)Kal Ganana for Cosmic Scale, is decided wrt Brahma.Brahma’s life span is 100 cosmic yrs, each cosmic yr comprising of 300 cosmic days & 300 cosmic nights. Brahma creates a Universe every cosmic day in the morning and destroys it every cosmic day in the evening. So, in his lifetime, He  creates  and destroys universe 30,000 times. Each creation is called Kalpa and its destruction called Kalpant. 
Kal  Ganana On Human Scale  is done wrt Kalpa. It consists of 4.32 billion yrs. Current Kalpa is called Svetvaraha Kalpa.Kalpa --> ManvantarOne Kalpa consists of 14 Manvantars & 15 Sandhyas (the gap between two Manvantars). The 14 Manvantars for this Kalpa are named as: Swayambhuva, Swarochisa, Uttama, Taamasa, Raivata, Chaakshusah, Vaivasvat, Savarni, Daksha-Savarni, Brahma-Savarni, Dharma-Savarni, Rudra-Savarni, Dev-Savarni & Indra-Savarni. Our current Manvantar is ‘Vaivasvat’ the 7th Manvantar.Manvantar --> MahayugEach Manvantar has 71 Mahayuga. The 15 Sandhyas together last for 6 Mahayuga. So, each Kalpa consists of [(14 x71) + 6] = 1000 Mahayugas.Mahayug --> KaliyugEach Mahayuga consists of 4.32 million yrs and is divided as follows: 1 Sat Yuga [17,28,000 yrs], 1 Treta Yuga [12,96,000 yrs], 1 Dwapar Yuga [8,64,000 yrs] and 1 Kali Yuga [4,32,000 yrs]. 1 Mahayuga is Kaliyuga x 10 = 4,32 0000 yrsCurrently we are in 28th MahayugaStart of Kali Yug is called Yugabda. Currently (starting from 22 March 2016)  we are in is the 5118th year of  Yugabda.So for the present Kalp, (Creation), 27 out of 1000 Mahayug have passed, each being 4,32,0000 yrs. In the 28 th Mahayug too, the Satya, Treta and Dwapar have passed (Together 4,32,000 x 9 = 3888000 yrs) and so also 5117 yrs of Kaliyug. Thus life of present Creation is 4320000 x 27 = 116640000 yrs + 3888000 yrs + 5117 yrsTotally  11,67,33117 yrs say 12 Karod Varsh(Looks like too small a figure)





























Categories: Other Language Links

Pages