Subscribe to Sans_Eng feed
GSS Murthy's blog providing Sanskrit classical text with English translation.G S S Murthy
Updated: 4 hours 17 min ago

Bhamini vlasah-34

Sat, 05/18/2013 - 16:42
भामिनीविलासः-३४ मृणालमन्दानिलचन्दनानां उशीरशैवालकुशेशयानाम् ।वियोगदूरीकृतचेतनानां विनैव शैत्यं भवति प्रतीतिः ॥ १३४ ॥अन्वयः : वियोग-दूरीकृत-चेतनानां मृणाल-मन्दानिल-चन्दनानाम् उशीर-शैवाल-कुशेशयानां शैत्यं विना प्रतीतिः एव भवति ।For those whose minds are far off from their physical presence on account of separation (from their beloved) the cool of the lotus-stalk, breeze, chandana, khas root, moss and lotus is merely a belief without their being cool. [These materials are supposed to provide relief from the heat experienced by separated lovers and the poet says that they do not provide any relief but it is only a belief.]

विबोधयन् करस्पर्शैः पद्मिनीं मुद्रिताननाम् ।परिपूर्णोऽनुरागेण प्रातर्जयति भास्करः ॥ १३५ ॥अन्वयः : प्रातः भास्करः अनुरागेण परिपूर्णः   करस्पर्शैः मुद्रित-आननां पद्मिनीं विबोधयन् जयति ।In the morning, the sun is in all his glory as he, filled with redness (love), wakes up by the touch of his rays (hand), the lotus (Padmini lady) which had its face closed. [The poet using words of double meaning cleverly conjures up a parallel of a lover tenderly waking up his beloved- a lady belonging to padmini category- who has slept after an amorous night.]

आनम्य वल्गुवचनैर्विनिवारितेऽपि रोषात् प्रयातुमुदिते मयि दूरदेशम् ।बाला कराङ्गुलिनिदेशवशंवदेन क्रीडाबिडालशिशुनाशु रुरोध मार्गम् ॥ १३६ ॥अन्वयः : आनम्य वल्गु-वचनैः विनिवारिते अपि मयि दूरदेशं प्रयातुम् उदिते, बाला रोषात् कराङ्गुलि-निदेश-वशंवदेन क्रीडा-बिडाल-शिशुना मार्गं रुरोध ।When I started to leave for the distant country, despite having been dissuaded by her, bent low and with tender words, my angry young lady blocked my way by the crossing of the pet kitten (across the path) which she could command by her fingers. [ If a kitten crosses ones way it is considered a bad omen and one may not proceed on ones journey.]

अभूदप्रत्यूहः कुसुमशरकोदण्डमहिमाविलीनो लोकानां सह नयनतापोऽपि तिमिरैः ।तवास्मिन् पीयूषं किरति परितस्तन्वि वदनेकुतो हेतोः श्वेतो विधुरयमुदेति प्रतिदिनम् ॥ १३७ ॥अन्वयः : तन्वि! तव अस्मिन् वदने परितः पीयूषं किरति, कुसुमशर-कोदण्ड-महिमा अप्रत्यूहः अभूत्, तिमिरैः सह लोकानां नयनतापः अपि विलीनः । अयं श्वेतः विधुः प्रतिदिनं कुतः हेतोः उदेति?Lady of slender limbs! While this face of yours spreads ambrosia all around, the power of cupid, who has arrows of flowers is without any impediment and the heat experienced in the eyes by people has vanished along with darkness. Why does this white moon rise everyday? [Your face has taken over the functions of the moon and the presence of moon is not required!]

विनैव शस्त्रं हृदयानि यूनां विवेकभाजामपि दारयन्त्यः ।अनल्पमायामयवल्गुलीलाः जयन्ति नीलाब्जदलायताक्ष्याः ॥ १३८ ॥अन्वयः : नीलाब्ज-दल-आयताक्ष्याः अनल्प-मायामय-वल्गु-लीलाः विवेकभाजाम् यूनाम् अपि हृदयानि शस्त्रं विना एव दारयन्त्यः जयन्ति ।The plentiful, bewitching, lovely and playful acts of the lady whose eyes are large like blue lotuses flourish piercing the hearts of even the wise youth   without the use of any weapon.

यदवधि विलासभवनं यौवनमुदियाय चन्द्रवदनायाः ।दहनं विनैव तदवधि यूनां हृदयानि दह्यन्ते ॥ १३९ ॥अन्वयः : यदवधि चन्द्रवदनायाः विलासभवनं यौवनम् उदियाय तदवधि दहनं विना एव यूनां हृदयानि दह्यन्ते ।Ever since youth, the abode of gaiety, appeared in the moon-faced girl the hearts of young men are burning without any fire.

न मिश्रयति लोचने सहसितं न संभाषते कथासु तव किञ्च सा विरचयत्यरालां भ्रुवम् ।विपक्षसुदृशः कथामिति निवेदयन्त्या पुरःप्रियस्य शिथिलीकृतः स्वविषयेऽनुरागग्रहः ॥ १४० ॥अन्वयः : “तव कथासु सा लोचने न मिश्रयति, सहसितं न संभाषते,  किं च अरालां भ्रुवं विरचयति” इति विपक्षसुदृशः कथां प्रियस्य पुरः निवेदयन्त्याः (प्रियस्य) स्वविषये अनुरागः शिथिलीकृतः ।    When a lady spoke about her rival to her lover thus, “While you are being talked about she does not meet the eye, she does not speak with a smile, and she sports a frown on her eye-brows”, her lover’s hold of love on the lady got loosened. [It had the effect opposite to what she intended!]- - - - 
Categories: Other Language Links

Bhamini vilasah-33

Sat, 05/11/2013 - 11:43

जनमोहकरं तवालि मन्ये चिकुराकारमिदं वनान्धकारम् ।वदनेन्दुरुचामिहाप्रचारादिव तन्वङ्गि नितान्तकान्तिकान्तम् ॥ १२२ ॥अन्वयः: आलि! तन्वङ्गि! तव चिकुराकारम् इदं वनान्धकारम् इह (तव) वदनेन्दुरुचाम् अप्रचारात् इव नितान्तकान्तिकान्तम् इति मन्ये ।Dear friend of slender limbs! I consider that the darkness of forest which has assumed the shape of your hair on the head is so enchanting and brilliant as though because the radiance of your moon-face has not entered there. [ As आलि is generally a form of addressing a female by a female friend, it is to be believed that this is said by a woman. As the luster of the moon-like face has no way of entering the forest of hair on the head, the darkness of hair is all the more enchanting.]

दिवानिशं वारिणि कण्ठदघ्ने दिवाकराराधनमाचरन्ती ।वक्षोजतायै किमु पक्ष्मलाक्ष्याः तपश्चरत्यम्बुजपङ्क्तिरेषा ॥ १२३ ॥अन्वयः : एषा अम्बुज-पङ्क्तिः दिवानिशं कण्ठदघ्ने वारिणि दिवाकर-आराधनम् आचरन्ती पक्ष्मलाक्ष्याः वक्षोजतायै तपः चरति किमु?Does this row of lotuses performing the worship of the sun in water which reaches to the necks (of lotuses) do penance in order to attain the status of the breasts of the lady of dense eye-lashes?

वियोगवह्निकुण्डेऽस्मिन् हृदये ते वियोगिनि ।प्रियसङ्गसुखायैव मुक्ताहारस्तपस्यति ॥ १२४ ॥अन्वयः : वियोगिनि! ते मुक्ताहारः अस्मिन् (ते) वियोग-वह्नि-कुण्डे हृदये प्रिय-सङ्ग-सुखाय एव तपस्यति ।Dear love-sick lady! Your necklace of pearls does penance over the fireplace of separation, which is in the form of your heart, only for the happiness of union with your lover.

निधिं लावण्यानां तव खलु मुखं निर्मितवतोमहामोहं मन्ये सरसिरुहसूनोरुपचितम् ।उपेक्ष्य त्वां यस्माद्विधुमयमकस्मादिह कृतीकलाहीनं दीनं विकल इव राजानमकरोत् ॥ १२५ ॥अन्वयः : तव लावण्यानां निधिं मुखं निर्मितवतः सरसिरुहसूनोः महामोहम् उपचितम् (इति) मन्ये, यस्मात् अयं कृती त्वाम् अकस्मात् उपेक्ष्य विकलः इव इह कलाहीनं दीनं विधुं राजानम् अकरोत् ।I believe that lotus-born Brahma, who created your face which is a treasure of all that is beautiful, was affected by a great delusion when he the successful creator like a depraved person made the artless lowly moon the king (राजन् also means moon) neglecting you needlessly.

स्तनान्तर्गतमाणिक्यवपुर्बहिरुपागतम् ।मनोऽनुरागि ते तन्वि मन्ये वल्लभमीक्षितुम् ॥ १२६ ॥अन्वयः : तन्वि! ते अनुरागि मनः वल्लभम् ईक्षितुं स्तन-अन्तर्गत-माणिक्य-वपुः बहिः उपागतम् (इति) मन्ये ।Lady of slender limbs! Your devoted mind has come out in the form of the gem between the breasts in order to see your beloved.

जगदन्तरममृतमयैरंशुभिरापूरयन्नितराम् ।उदयति वदनव्याजात् किमु राजा हरिणशावनयनायाः ॥ १२७ ॥ अन्वयः : राजा जगदन्तरम् अमृतमयैः अंशुभिः नितराम् आपूरयन् हरिण-शाव-नयनायाः वदनव्याजात् उदयति किमु?Does the moon rise in the guise of the face of the doe-eyed lady, completely filling up the space all round with its rays full of ambrosia? [When the lady appears it is like a moon-rise.]

तिमिरशारदचन्दिरचन्द्रिकाः कमलविद्रुमचम्पककोरकाः ।यदि मिलन्ति कदापि तदाननं खलु तदा कलया तुलयामहे ॥ १२८ ॥अन्वयः : तिमिर-शारद-चन्दिर-चन्द्रिकाः कमल-विद्रुम-चम्पककोरकाः यदि कदा अपि मिलन्ति तदा तदाननं कलया तुलयामहे खलु ।If darkness, the moonlight of autumnal moon, lotus, coral gem, the sprout of champak tree came together then indeed can her face be partly compared. [ her dark hair, her glowing charm, her face, her red lips and her teeth compare with the things mentioned.]

प्रिये विषादं जहिहीति वाचं प्रिये सरागं वदति प्रियायाः ।वारामुदारा विजगाल धारा विलोचनाभ्यां मनसश्च मानः ॥ १२९ ॥अन्वयः : “प्रिये! विषादं जहिहि” इति वाचं प्रिये सरागं प्रियायाः वदति (सति), (तस्याः) विलोचनाभ्यां वाराम् उदारा धारा मनसः मानः च विजगाल ।While the lover spoke with love the words, “Dear! Do not grieve,”  streams of tears slipped away from her eyes liberally and her anger born out of jealousy also slipped away from her mind.  

राज्याभिषेकमाज्ञाय शम्बरासुरवैरिणः ।सुधाभिर्जगतीमध्यं लिम्पतीव सुधाकरः ॥ १३० ॥अन्वयः : सुधाकरः शम्बरासुरवैरिणः राज्याभिषेकम् आज्ञाय सुधाभिः जगतीमध्यं लिम्पति इव (दृश्यते) ।The moon seems to be painting the whole world with lime learning that cupid is being coronated. [ Moon-light stimulates romance.]

आननं मृगशाव्क्ष्या वीक्ष्य लोलालकावृतम् ।भ्रमद्भ्रमरसम्भारं स्मरामि सरसीरुहम् ॥ १३१ ॥अन्वयः : मृगशावाक्ष्याः लोल-अलक-आवृतम् आननं वीक्ष्य भ्रमद्-भ्रमर-सम्भारं सरसीरुहं स्मरामि ।Seeing her face covered by the wandering fore locks of hair, I am reminded of the lotus with an assembly of hovering bumble-bees.

यान्ती गुरुजनैः साकं स्मयमानाननाम्बुजा ।तिर्यग्ग्रीवं यदद्राक्षीत् तन्निषप्त्राकरोज्जगत् ॥ १३२ ॥अन्वयः : गुरुजनैः साकं यान्ती स्मयमान-आनन-अम्बुजा तिर्यक् ग्रीवं अद्राक्षीत् (इति) यत् तत् जगत् निषप्त्रा-अकरोत् ।When she, departing with her elders, turned back her lotus-like face smilingly, the whole world was greatly hurt. [She must have looked back at her lover and the lover imagines that the whole world is hurt by that glance.]

नयनानि वहन्तु खञ्जनानामिह नानाविधमङ्गभङ्गभाग्यम् ।सदृशं कथमाननं सुशोभं सुदृशो भङ्गुरसम्पदाम्बुजेन ॥ १३३ ॥अन्वयः : इह नयनानि खञ्जनानां नानाविधम् अङ्गभङ्गभाग्यं वहन्तु । सुदृशः सुशोभम् आननं भङ्गुरसम्पदा अम्बुजेन कथं सदृशम्? Let the eyes carry similarity with the wagtails endowed with variegated bodily postures. How can the charming face of the good-looking lady be compared to the lotus whose grace is temporary? [Possibly it could be interpreted as follows: A lotus could only be compared to the face of a lady so long as wagtails which resemble the flirting glances of the lady are around the lotus.]   - - - - 
Categories: Other Language Links

Bhamini vilasah-32

Sat, 05/04/2013 - 18:44
भामिनीविलासः-३२ नेत्राभिरामं रामाया वदनं वीक्ष्य तत्क्षणम् ।सरोजं चन्द्रबिम्बं वेत्यखिलाः समशेरत ॥ ११५ ॥अन्वयः : अखिलाः नेत्राभिरामं रामायाः वदनं वीक्ष्य तत्क्षणं सरोजं चन्द्रबिम्बं वा इति समशेरत ।Looking at the beautiful face of the charming lady, all got a doubt if it was a lotus or the orb of the moon.

कनकद्रवकान्तिकान्तया मिलितं राममुदीक्ष्य कान्तया ।चपलायुतवारिदभ्रमात् ननृते चातकपोतकैर्वने ॥ ११६ ॥अन्वयः : कनकद्रव-कान्ति-कान्तया कान्तया मिलितं रामम् उदीक्ष्य वने चातकपोतकैः चपला-युत-वारिद-भ्रमात् ननृते ।Looking at Rama who was meeting his beloved (Sita) who had the luster of liquid gold, the young cataka birds danced mistaking them to be a cloud with lightening. [Rama is dark like cloud while Sita has the luster of lightening. Seeing them together Cataka birds mistook that cloud with lightening had appeared.]

वनितेति वदन्त्येतां लोकाः सर्वे वदन्तु ते ।यूनां परिणता सेयं तपस्येति मतं मम ॥ ११७ ॥अन्वयः : सर्वे लोकाः एतां वनिता इति वदन्ति । ते वदन्तु । सा इयं यूनां परिणता तपस्या इति मम मतम् ।All people call her a woman. Let them call so. In my view she is the fulfillment of all penances undertaken by the youth!

स्मयमानाननां तत्र तां विलोक्य विलासिनीम् ।चकोराश्चञ्चरीकाश्च मुदं परतरां ययुः ॥ ११८ ॥अन्वयः: चकोराः चञ्चरीकाः च तत्र तां विलासिनीं स्मयमान-आननां विलोक्य परतरां मुदं ययुः ।Cakora birds and bees became very happy looking at the smiling face of that playful lady there. [Cakora birds mistook the face to be moon and bees mistook it to be a full blown lotus!]

वदनकमलेन बाले स्मितसुषमालेशमादधासि यदा ।जगदिह तदैव जाने दशार्धबाणेन विजितमिति ॥ ११९ ॥अन्वयः : बाले! यदा वदनकमलेन स्मितसुषमालेशम् आदधासि तदा एव इह जगत् दशार्ध-बाणेन विजितम् इति जाने ।Young lady! When you carry an element of the charms of a smile on your lotus-like face, I know that this world has been conquered by the cupid.

कालिन्दजानीरभरेऽर्धमग्ना बकाः प्रकामं कृतभूरिशब्दाः ।ध्वान्तेन वैराद्विनिगीर्यमाणाः क्रोशन्ति मन्ये शशिनः किशोराः ॥ १२० ॥अन्वयः : कालिन्दजा-नीर-भरे अर्धमग्नाः बकाः प्रकामं कृत-भूरि-शब्दाः वैरात् ध्वान्तेन विनिगीर्यमाणाः शशिनः किशोरा (इति) मन्ये ।Cranes which are half immersed in the expanses of Yamuna’s waters and are making a lot of noise, I believe, are children of the moon crying for being thrown out by darkness. [ Cranes being white and Yamuna’s waters being traditionally described as dark enable the poet to draw this exaggeration.]

परस्परासङ्गसुखान्नतभ्रुवः पयोधरौ पीनतरौ बभूवतुः ।तयोरमृष्यनयमुन्नतिं परामवैमि मध्यः स्तनिमानमेति ॥ १२१ ॥अन्वयः : नतभ्रुवः पयोधरौ परस्परासङ्घसुखात् पीनतरौ बभूवतुः । तयोः नयम् उन्नतिम् अमृष्यन् मध्यः स्तनिमानम् एति (इति) अवैमि ।The breasts of the lady with bent eye-brows became larger due to their happy mutual togetherness. I think her waist has thinned down being unable to tolerate the manner and exaltedness of them (breasts).
- - - - 
Categories: Other Language Links

Bhamini vilasah-31

Sat, 04/27/2013 - 11:51

यथा लतायाः स्तबकानतायाः स्तनावनम्रे नितरां समासि ।तथा लता पल्लविनी सगर्वे शोणाधरायाः सदृशी तवापि ॥ १०७ ॥अन्वयः : स्तनावनम्रे! यथा स्तबक-आनतायाः लतायाः नितरां समा असि, तथा, सगर्वे!, पल्लविनी लता अपि शोण-अधरायाः तव सदृशी ।Lady bent low with the weight of breasts! Just as you are very much equal to the creeper which is bent low due to the weight of clusters of flowers, proud lady! the creeper with new shoots is similar to you whose lips are red. [Red lips are like new shoots and breasts are like clusters of flowers of the creeper.]

इदं लताभिः स्तबकानताभिः मनोहरं हन्त वनान्तरालम् ।सदैव सेव्यं स्तनभारवत्यो न चेद्युवत्यो हृदयं हरेयुः ॥ १०८ ॥अन्वयः : स्तनभारवत्यः युवत्यः हृदयं न हरेयुः चेत्, स्तबकानताभिः लताभिः मनोहरम् इदं वनान्तरालं सदा एव सेव्यं (भवेत्) ।Had it not been that young women with heavy breasts steal (our) hearts, this forest area charming with creepers bent low by the flower-clusters would have been enjoyable all the time. [The creepers bent low with flower clusters remind the poet of young women who steal hearts.]

सा मदागमनबृंहिततोषा जागरेण गमिताखिलदोषा ।बोधितापि बुबुधे मधुपैर्न प्रातराननसौरभलुब्धैः ॥ १०९ ॥अन्वयः : मद्-आगमन-बृंहित-तोषा सा जागरेण गमित-अखिल-दोषा आनन-सौरभ-लुब्धैः मधुपैः बोधिता अपि न बुबुधे ।The lady whose joy expanded with my arrival and by staying awake (with me) whose faults were gone, did not wake up in the morning even by the (sound) of bumble bees which were buzzing around her face attracted by the fragrance of her face. [The lady slept soundly after having had a pleasant time with her lover.]     

अविचिन्त्यशक्तिविभवेन सुन्दरि प्रथितस्य शंबररिपोः प्रभावतः ।विधुभावमञ्चतितमां तवाननं नयने सरोजदलनिर्विशेषताम् ॥ ११० ॥अन्वयः : सुन्दरि! अविचिन्त्यशक्तिविभवेन प्रथितस्य शंबररिपोः प्रभावतः तव आननं विधुभावम् अञ्चतितमाम् ; तव नयने सरोजदलनिर्विशेषताम् (अञ्चतितमाम् )।Charming lady! Because of the might of Cupid who is known for his unimaginable power, your face has remarkably assumed the shape of moon and your eyes have attained identity with the petals of lotus. [You could interpret that youth of the lady or the love-struck nature of the beholder or both were responsible for such an effect.]

मीनवती नयनाभ्यां करचरणाभ्यां प्रफुल्लकमलवती ।शैवलिनी च केशैः सुरसेयं सुन्दरी सरसी ॥ १११ ॥अन्वयः : इयं सुरसा सुन्दरी नयनाभ्यां मीनवती, करचरणाभ्यां प्रफुल्लकमलवती, केशैः शैवलिनी, सरसी ।This beautiful lady full of vivacity having fish-like eyes, having hands and feet like blossomed lotuses and her hair like a rivulet is indeed (resembling) a lake.

पान्थ मन्दमते किं वा सन्तापमनुविन्दसि ।पयोधरं समाशास्व येन शान्तिमवाप्नुयाः ॥ ११२ ॥अन्वयः : मन्दमते पान्थ! सन्तापं किं वा अनुविन्दसि? पयोधरं समाशास्व येन शान्तिम् अवाप्नुयाः ।Dull headed traveler! Why do you suffer heat (grief)? Seek the cloud (breast) by which you can get solace. [The poet plays on words सन्ताप and पयोधर.]

सम्पश्यतां तामतिमात्रतन्वीं शोभाभिराभासितसर्वलोकाम् ।सौदामिनी वा सितयामिनी वेत्येवं जनानां हृदि संशयोऽभूत् ॥ ११३ ॥अन्वयः : शोभाभिः आभासितसर्वलोकाम् अतिमात्रतन्वीं सम्पश्यतां जनानां हृदि (इयं) सौदामिनी वा सित-यामिनी वा इति एवं संशयः अभूत् ।Looking at this very slender lady whose radiance had lit up all around, there was a doubt in the minds of men whether she was a lightning or a white (moon-lit) night.

सपल्लवा किं नु विभाति वल्लरी सफुल्लपद्मा किमियं तु पद्मिनी ।समुल्लसत्पाणिपदां स्मिताननामितीक्षमाणैः समलम्भि संशयः ॥ ११४ ॥अन्वयः : इयं सपल्लवा वल्लरी किं नु विभाति, (उत) सफुल्लपद्मा पद्मिनी किम् इति संशयः समुल्लसत्-पाणि-पदां स्मिताननाम् ईक्षमाणैः समलम्भि ।Those who looked at her who had a smiling face and playful hands and feet doubted whether she was a creeper with sprouts or a lotus plant with fully open petals.- - - - 
Categories: Other Language Links

Bhamini vilasah-30

Sat, 04/20/2013 - 11:47
भामिनीविलासः-३० अङ्कायमानमलिके मृगनाभिपङ्कंपङ्केरुहाक्षि वदनं तव वीक्ष्य बिभ्रत् ।उलासपल्लवितकोमलपक्षमूलाःचञ्चूपुटं चटुलयन्ति चिरं चकोराः ॥ ९९ ॥अन्वयः : पङ्केरुहाक्षि! अलिके अङ्कायमानं मृग-नाभि-पङ्कं बिभ्रत् तव वदनं वीक्ष्य उल्लास-पल्लवित-कोमल-पक्षमूलाः चकोराः चच्ञ्चूपुटं चिरं चटुलयन्ति ।O lotus-eyed lady! Looking at  your face with the forehead being marked  with the (dark) mark looking like that of a deer’s navel (in the moon), the cakora birds are  constantly flexing their beaks while their delicate roots of wings sprout as it were due to joy. [The cakora birds, which are supposed to eagerly wait for the moon’s rays mistake the dark tilaka mark on the forehead of the lady to be the mark in the moon and the face of the lady to be the moon.]

शिशिरेण यथा सरोरुहं दिवसेनामृतरश्मिमण्डलम् ।न मनागपि तन्वि शोभते तव रोषेण तथेदमाननम् ॥ १०० ॥अन्वयः : तन्वि! यथा सरोरुहं शिशिरेण (यथा न शोभते), अमृतरश्मिमण्डलं यथा दिवसेन न शोभते, तथा इदं तव आननं रोषेण मनाक् अपि न शोभते ।O lady of slender limbs! Just as the lake is devoid of beauty in winter and just as the moon’s orb is devoid of beauty in the day, your face is devoid of charm when you are angry.

चलद्भृङ्गमिवाम्भोजमधीरनयनं मुखम् ।तदीयं यदि दृश्येत कामः क्रुद्धोऽस्तु किं ततः ॥ १०१ ॥अन्वयः : चलद्भृङ्गम् अम्भोजम् इव अधीरनयनं तदीयं मुखं यदि दृश्येत कामः क्रुद्धः अस्तु । किं ततः ?If only her face with trebling eyes like a lotus over which a bumble bee hovers could be seen let cupid get angry, so what? [Cupid perhaps enjoys while lovers pine for each other’s company or are in each other’s company. If the lover manages to see his lover’s face only, it is neither here nor there. So cupid could get angry!]

शतकोटिकठिनचित्तः सोऽहं तस्याः सुधैकमयमूर्तेः ।येनाकारिषि मित्रं सुविकलहृदयो विधिर्वाच्यः ॥ १०३ ॥अन्वयः : येन शतकोटिकठिनचित्तः अहं सुधैकमयमूर्तेः तस्याः मित्रम् अकारिषि सः विधिः सुविकलहृदयः वाच्यः ।The fate which made me, a person with an extremely hard heart, a friend of that lady who was ambrosia personified as it were, is truly heartless. [ Lamentation of a person who has wronged her lady love.]

श्यामलेनाङ्कितं बाले भाले केनापि लक्ष्मणा ।मुखं तवान्तरासुप्तभृङ्गफुल्लाम्बुजायते ॥ १०३ ॥अन्वयः : बाले! भाले केन अपि श्यामलेन लक्ष्मणा अङ्कितं तव मुखम् अन्तर-आसुप्त-भृङ्ग-फुल्ल-अम्बुजायते ।Young lady! Your face with a forehead marked by a dark sign, looks like a lotus which has just opened out with a sleeping bumble-bee inside it.

अद्वितीयं रुचात्मानं मत्वा किं चन्द्र हृष्यसि ।भूमण्डलमिदं मूढ केन वा विनिभालितम् ॥ १०४ ॥अन्वयः : चन्द्र! अद्वितीयं रुचात्मानं मत्वा किं हृष्यसि? मूढ! इदं भूमण्डलं केन वा विनिभालितम्?O moon! How can you rejoice by  considering yourself as a person of luster, second to none? Fool! Who indeed has seen all this world? [ My lady love is more  lustrous than you!]

नीलाञ्चलेन संवृतमाननमाभाति हरिणनयनायाः ।प्रतिबिम्बित इव यमुनागभीरनीरान्तरेणाङ्कः ॥ १०५ ॥अन्वयः : नीलाञ्चलेन संवृतं हरिणनयनायाः आननं यमुनागभीरनीरान्तरेण प्रतिबिम्बितः (चन्द्रस्य) अङ्कः इव आभाति ।The face of the doe-eyed lady, covered by the dark border of the saree looks like the moon’s  mark reflected in the deep waters of Yamuna.

स्तनाभोगे पतन् भाति कपोलात्कुटिलोऽलकः ।शशाङ्कबिम्बतो मेरौ लम्बमान इवोरगः ॥ १०६ ॥अन्वयः : कुटिलः अलकः कपोलात् स्तनाभोगे पतन् शशाङ्कबिम्बतः मेरौ लम्बमानः उरगः इव भाति ।The wavy lock of hair falling on the expanses of the breasts from her cheek looks like a serpent dangling over Meru mountain from the orb of moon. [ The lock of hair looks like a serpent, her face looks like moon, her breasts are like Meru mountains. The poet weaves an imaginary simile!]- - - - 
Categories: Other Language Links

Bhamini vilasah-29

Sat, 04/13/2013 - 12:02
स्मितं नैतत् किन्तु प्रकृतिरमणीयं विकसितम्मुखं ब्रूते को वा कुसुममिदमुद्यत्परिमलम् ।स्तनद्वन्द्वं मिथ्या कनकनिभमेतत् फलयुगम्लता सेयं रम्या भ्रमरकुलनम्या न रमणी ॥ ९० ॥अन्वयः : एतत् न स्मितम् ; किन्तु प्रकृतिरमणीयं विकसितम् । को वा मुखं ब्रूते? इदम् उद्यत्परिमलं कुसुमम् । स्तनद्वन्द्वं मिथ्या ; एतत् कनकनिभं फलयुगम् । सा इयं न रमणी ; भ्रमर-कुल-नम्या रम्या लता ।This is not smile; it is a natural blossoming. Who says, “it is face”? It is a flower with enhanced fragrance. It is false to say they are breasts. They are a pair of golden fruits. She is not a lady; she is indeed a beautiful creeper respected by the class of bumble bees. [It is the poet’s way of exaggerating the similarity between a lady and a creeper.] 

संग्रामाङ्गणसंमुखाहतकियद्विश्वंभराधीश्वर-व्यादीर्णीकृतमध्यभागविवरोन्मीलन्नभोनीलिमा ।  अङ्गारप्रखरैः करैः कवलयन्नेतन्नभोमण्डलंमार्तण्डोऽयमुदेति केन पशुना लोके शशाङ्कीकृतः ॥ ९१ ॥अन्वयः : संग्राम-अंगण-संमुख-आहत-कियत्-विश्वंभर-अधीश्वर-व्यादीर्णीकृत-मध्यभाग-विवर-उन्मीलत्-नभो-नीलिमा अयं मार्तण्डः अंगार-प्रखरैः करैः एतत् नभोमण्डलं कवलयन् उदेति । लोके केन पशुना शशाङ्कीकृतः?This is the sun rising swallowing this sky with his ember-hot rays (hands). The dark portion is indeed the sky being seen through the central hole punched by countless kings killed in battle. Which animal has dubbed this a moon? [The poet finds the rising moon to be as hot as the sun and he believes that the dark portion of the orb is a hole punched by valorous kings killed in battle. This draws upon a myth that valorous persons killed in battle pierce through the sun and enter their final abode.]

श्यामं सितं च सुदृशो न दृशोः स्वरूपम्किं तु स्फुटं गरलमेतदथामृतं च ।नो चेत्कथं निपतनादनयोस्तदैवमोहं मुदं च नितरां दधते युवानः ॥ ९२ ॥अन्वयः : श्यामं सितं च सुदृशः दृशोः स्वरूपं न (भवति) । किं तु एतत् गरलम् अथ अमृतं च (इति) स्फुटम् । नो चेत्, युवानः अनयोः निपतनात् तदा एव मोहं मुदं च कथं दधते । The darkness and the whiteness in the eyes of women with charming eyes is not their form. Clearly it is poison and ambrosia. Otherwise why will the youth swoon when dark glances fall on them and feel happy when the white glances fall on them? [ It  looks like the poet finds the threatening glances of ladies dark and their endearing glances white !]

अलिर्मृगो वा नेत्रं वा यत्र किञ्चिद्विभासते ।अरविन्दं मृगाङ्को वा मुखं वेदं मृगीदृशः ॥ ९३ ॥अन्वयः : यत्र किञ्चित् विभासते, अलिः मृगः व नेत्रं वा? अरविन्दं, मृगाङ्कः,  मृगीदृशः मुखं वा?Is it a bumble-bee, a deer or the eye which shines there? Is it a lotus, moon or the face of the doe-eyed lady? [ The poet feels confused as to what he sees is an eye of the lady, or a bumble bee on a lotus or a deer-mark on the moon!]

सुविरलमौक्तिकतारे धवलांशुकचन्द्रिकाचमत्कारे ।वदनपरिपूर्णचन्द्रे सुन्दरि राकासि नात्र सन्देहः ॥ ९४ ॥अन्वयः : सुन्दरि! सुविरल-मौक्तिक-तारे! धवल-अंशुक-चन्द्रिका-चमत्कारे! वदन-परिपूर्ण चन्द्रे! राका असि, अत्र न सन्देहः ।O Charming lady! whose distinct gems are the stars, whose white dress is the moonlight and whose face is the full moon, you are the full moon night, there is no doubt.

रूपजला चलनयना नाभ्यावर्ता कचावलिभुजङ्गा ।मज्जन्ति यत्र सन्तः सेयं तरुणी तरङ्गिणी विषमा ॥ ९५ ॥अन्वयः : रूपजला चलनयना नाभि-आवर्ता कच-आवलि-भुजङ्गा सा इयं तरुणी विषमा तरङ्गिणी यत्र सन्तः मज्जन्ति ।Her form is the water, her unsteady eyes (the fish), her navel is the whirlpool, her tresses of hair the snakes, this young lady is a dangerous stream where saintly persons drown.

शोणाधरांशुसम्भिन्नास्तन्वि ते वदनाम्बुजे ।केसरा इव काशन्ते कान्तदन्तालिकान्तयः ॥ ९५ ॥अन्वयः : तन्वि! शोण-अधर-अंशु-सम्भिन्नाः कान्त-दन्त-अलि-कान्तयः ते वदन-अम्बुजे केसरा इव काशन्ते ।Lady of slender limbs! The luster of rows of your elegant teeth shining through the rays of red lips looks like that of stamens of the face-lotus.

दयिते रदनत्विषां मिषादयि तेऽमी विलसन्ति केसराः ।अपि चालकवेषधारिणो मकरन्दस्पृहयालवोऽलयः ॥ ९७ ॥अन्वयः : अयि दयिते! ते रदनत्विषां मिषात् अमी केसराः विलसन्ति । अपि च, अलक-वेष-धारिणः अलयः मकरन्द-स्पृहयालवः ।Dear! In the guise of the luster of teeth, these stamens show themselves off. Besides, bees in the guise of curls on the forehead are coveting the honey of the flower. [This again implies the lotus-like face.]

तया तिलोत्तमीयन्त्या मृगशावकचक्षुषा ।ममायं मानुषो लोको नाकलोक इवाभवत् ॥ ९८ ॥अन्वयः : मृग-शावक-चक्षुषा तया तिलोत्तमीयन्त्या मम अयं मानुषः लोकः नाक-लोकः इव अभवत् ।With the lady of doe-like eyes looking like Tilottama, the apsaras, this world of mine became heaven! [Reference is to Tilottama, one of celestial dancers in the assembly of Indra.]- - - -     
Categories: Other Language Links

Bhamini vilasah-28

Sat, 04/06/2013 - 16:12
भामिनीविलासः-२८ राजानं जनयाम्बभूव सहसा जैवातृक त्वां तु यःसोऽयं कुण्ठितसर्वशक्तिनिकरो जातो जरार्तो विधिः ।सम्प्रत्युन्मदखञ्जरीटनयनावक्त्राय नित्यश्रियेदाता राज्यमखण्डमस्य जगतो धाता नवो मन्मथः ॥ ७८ ॥  अन्वयः : जैवातृक! यः विधिः त्वां राजानं जनयाम्बभूव सः अयम् सहसा जरार्तः कुण्ठित-सर्व-शक्ति-निकरः । सम्प्रति मन्मथः अस्य जगतः नवः धाता अखण्डं राज्यं नित्यश्रिये उन्मद-खञ्जरीट-नयना-वक्त्राय दाता ।O moon! The creator who made you the king has suddenly become old and all his powers are blunted. Now cupid is the creator of this world, who will give away this kingdom to the ever-lustrous face of the damsel whose eyes are like the intoxicated wag-tail. [ राज also means the moon. The poet exaggerates by saying that suzerainty so far established by the moon has been transferred to the face of his lady-love. Comparison of eyes to the wag-tail is not clear.]

  आविर्भूता यदवधि मधुस्यन्दिनी नन्दसूनोःकान्तिः काचिन्निखिलनयनाकर्षणे कार्मणज्ञा ।श्वासो दीर्घस्तदवधि मुखे पाण्डिमा गण्डमूले शून्या वृत्तिः कुलमृगदृशां चेतसि प्रादुरासीत् ॥ ७९ ॥अन्वयः : नन्दसूनोः मधुस्यन्दिनी निखिलनयनाकर्षणे कार्मणज्ञा काचित् कान्तिः यदवधि आविर्भूता, तदवधि कुलमृगदृशां श्वासः दीर्घः, मुखे गण्डमूले पाण्डिमा, चेतसि शून्या वृत्तिः प्रादुरासीत् ।Ever since an indescribable lustre of Nanda’s son (Krishna), which oozed out honey, as it were, and which was proficient in attracting the eyes of all, manifested itself, the breath of the doe-eyed girls of the clan became deep; their corners of the cheek had turned white and their minds appeared empty. [The poet describes the changes that occurred in Vraja damsels when the luster of youth appeared in Krishna.]

प्रसङ्गे गोपानां गुरुषु महिमानं यदुपतेःउपाकर्ण्य स्विद्यत्पुलकितकपोला कुलवधूः ।विषज्वालाजालं झटिति वमतः पन्नगपतेःफणायां साश्चर्यं कथयतितरां ताण्डवविधिम् ॥ ८० ॥अन्वयः : कुलवधूः गोपानां प्रसङ्गे यदुपतेः महिमानम् उपाकर्ण्य स्विद्यत्-पुलकित-कपोला झटिति विषज्वालाजालं वमतः पन्नगपतेः फणायां ताण्डवविधिं साश्चर्यं गुरुषु कथयतितराम् ।A married lady of the Nanda clan, after overhearing the exploits of Krishna among cow-herds, describes in detail, with perspiration and horripilation on her cheeks, the manner in which Krishna danced on the hood of king of cobras which was suddenly emitting flames of poison. [Although she herself did not watch Krishna dancing on the hoods of the cobra, the lady overwhelmed by admiration for Krishna narrates the incident to her elders in detail as if she herself had witnessed the event.] 

कैशोरे वयसि क्रमेण तनुतामायाति तन्व्यास्तनौआगामिन्यखिलेश्वरे रतिपतौ तत्कालमस्याज्ञया ।आस्ये पूर्णशशाङ्कता नयनयोस्तादात्म्यमम्भोरुहाम्किञ्चासीदमृतस्य भेदविगमः साचिस्मिते तात्त्विकः ॥ ८१ ॥ अन्वयः : कैशोरे वयसि क्रमेण तन्व्याः तनौ तनुताम् आयाति, अखिलेश्वरे रतिपतौ आगामिनि (सति), अस्य आज्ञया तत्कालम् आस्ये पूर्ण-शशाङ्कता, नयनयोः अम्भोरुहां तादात्म्यं किञ्च साचि-स्मिते अमृतस्य तात्त्विकः भेदविगमः आसीत् ।     During the teen age, while the limbs of the slender girl became thin, at the arrival of cupid, the lord of all, as per his command, the quality of the full moon found place in her face, similarity with lotuses got established in her eyes and in her curved smile disappearance of any difference between itself and ambrosia happened.

शयिता शैवलशयने सुषमाशेषा नवेन्दुलेखेव । प्रियमागतमपि सविधे सत्कुरुते मधुरवीक्षणैरेव ॥ ८२ ॥अन्वयः : शैवल-शयने शयिता नवेन्दुलेखा इव सुषमा-शेषा सविधे आगतमपि प्रियं मधुर-वीक्षणैः एव सत्कुरुते ।Sleeping on a bed of moss, with only beauty left in her limbs like the new moon’s arc, when her lover comes near by, she welcomes her merely by her endearing glances. [The lady has become so weak due to pangs of separation that she has just enough strength left to cast her glances and welcome him.]

अधरद्युतिरस्तपल्लवा मुखशोभा शशिकान्तिलङ्घिनी ।तनुरप्रतिमा च सुभ्रुवो न विधेरस्य कृतिं विवक्षति ॥ ८३ ॥अन्वयः : सुभ्रुवः अस्तपल्लवा अधरद्युतिः, शशिकान्तिलङ्घिनी मुखशोभा, अप्रतिमा तनुः अस्य विधेः कृतिं न विवक्षति ।The luster of the lips of the lady of charming eye-brows which outshines that of new shoots, the gracefulness of the face which out beats the grace of the moon and her limbs of incomparable beauty do not speak of the creation of this Brahma. [The lady is so extraordinarily beautiful that this Brahma could not have created her!]

व्यत्यस्तं लपति क्षणं क्षणमहो मौनं समालम्बतेसर्वस्मिन् विदधाति किं च विषये दृष्टिं निरालम्बनाम् ।श्वासं दीर्घमुरीकरोति न मनागङ्गेषु धत्ते धृतिम् वैदेहीविरहव्यथाविकलितो हा हन्त लङ्केश्वरः ॥ ८४ ॥अन्वयः : वैदेही-विरह-व्यथा-विकलितः लङ्केश्वरः क्षणं व्यत्यस्तं लपति, क्षणं मौनम् आलम्बते, अहो, किं च सर्वस्मिन् विषये निरालम्बनां दृष्टिं विदधाति, श्वासं दीर्घम् उरीकरोति, अङ्गेषु धृतिं मनाक् (अपि) न धत्ते, हा हन्त ।Afflicted by the pangs of separation from Sita, Ravana at one instance chatters incoherently, at another instance keeps silent; maintains disinterestedness in all matters; he holds the breath long; does not display even the slightest steadiness in his limbs. Alas! What a pity!

उदितं मण्डलमिन्दोः रुदितं सद्यो वियोगिवर्गेण । मुदितं च सकलललनाचूडामणिशासनेन मदनेन ॥ ८५ ॥अन्वयः : इन्दोः मण्डलम् उदितम्, सद्यः वियोगिवर्गेण रुदितम्, सकल-ललना-चूडामणि-शासनेन मुदितं च ।Moon’s orb has risen, soon the separated lovers are crying and the cupid, who rules over the best of women, rejoices.

प्रादुर्भवति पयोदे कज्जलमलिनं बभूव नभः ।रक्तं च पथिकहृदयं कपोलपाली मृगीदृशः पाण्डुः ॥ ८६ ॥अन्वयः : पयोदे प्रादुर्भवति (सति), नभः कज्जल-मलिनं बभूव, पथिकहृदयं रक्तं, मृगीदृशः कपोलपाली पाण्डुः च ।When the clouds appear, the sky became as dark as lamp-black, the hearts of travelers became red (afflicted by pangs of separation), the margins of the cheeks of doe-eyed ladies became white.

इदमप्रतिमं पश्य सरः सरसिजैर्वृतम् ।सखे मा जल्प नारीणां नयनानि दहन्ति माम् ॥ ८७ ॥अन्वयः : “सरसिजैः वृतम् इदम् अप्रतिमं सरः पश्य”। “ सखे! मा जल्प; नारीणां नयनानि मां दहन्ति” ।“Look at this lake full of lotuses, which is unlike anything.” “Friend! Do not chatter; Eyes of women burn me.” [It is a conversation between friends. When one of them points to the other a lake, full of lotuses, it reminds the other of eyes of women which are compared to lotuses and perhaps because of his recent disappointment in love he cannot look at them. They seem to burn his eyes!]

मुञ्चसि नाद्यापि रुषं भामिनि मुदिरालिरुदियाय ।इति सुदृशः प्रियवचनैरपायि नयनाब्जकोणशोणरुचिः ॥ ८८ ॥अन्वयः : “भामिनि! मुदिरालिः उदियाय; अद्यापि रुषं न मुञ्चसि?” इति प्रियवचनैः सुदृशः नयन-अब्ज-कोण-शोण-रुचिः अपायि ।“Dear lady! The group of clouds has appeared. Do you not let go of your anger?” These words of the lover removed the redness at the corners of her lotus-like eyes. [“Let us have a nice time when clouds have come. Why are you angry?”  says the lover and the lady’s anger duly subsides.]

आलोक्य सुन्दरि मुखं तव मन्दहासम् नन्दन्त्यमन्दमरविन्दधिया मिलिन्दाः ।किञ्चासिताक्षि मृगलाञ्छनसम्भ्रमेण चञ्चूपुटं चटुलयन्ति चिरं चकोराः ॥ ८९ ॥अन्वयः : सुन्दरि! मिलिन्दाः तव मन्दहासं मुखम् आलोक्य अरविन्दधिया अमन्दं नन्दन्ति । किञ्च असिताक्षि! चकोराः मृगलाञ्छनसम्भ्रमेण चञ्चूपुटं चिरं चटुलयन्ति ।Beautiful lady! Looking at your smiling face the bumble bees mistaking it to be a lotus are rejoicing loudly. O lady of dark eyes! The chakora birds mistake it to be moon and are shaking their beaks all the time- - - - 
Categories: Other Language Links

Bhamini vilasah-27

Sat, 03/30/2013 - 16:06
भामिनीविलासः-२७ कालागुरुद्रवं सा हालाहलवद्विजानती नितराम् । अपि नीलोत्पलमालां बाला व्यालावलिं किलामनुत ॥ ६९ ॥अन्वयः :  सा बाला काल-अगुरु-द्रवं नितरां हालाहलवत् विजानती नीलोत्पल-मालाम् अपि व्याल-आवलिं अमनुत किल ।That girl, having considered the dark liquid of aguru as halahala poison, felt even the garland of blue lotuses as a cluster of serpents. [ A love-lorn girl finds enjoyable things to be unbearable.]

विधिवञ्चितया मया न यातं सखि संकेतनिकेतनं प्रियस्य ।अधुना बत किं विधातुकामो मयि कामो नृपतिः पुनर्न जाने ॥ ७० ॥अन्वयः : सखि! विधिवञ्चितया मया प्रियस्य संकेतनिकेतनं न यातम् । अधुना नृपतिः कामः मयि किं विधातुकामः न जाने । बत ।Dear friend! Cheated by fate I could not go to the secret rendezvous of my lover. Now I do not know what the king cupid has in store for me, alas.

विरहेण विकलहृदया विलपन्ती दयित दयितेति ।आगतमपि तं सविधे परिचयहीनेव वीक्षते बाला ॥ ७१ ॥अन्वयः : विरहेण विकलहृदया दयित दयित इति विलपन्ती बाला तं सविधे आगतम् अपि परिचय-हीना इव वीक्षते ।The girl with a heart distressed by the pangs of separation is crying “my dear, dear” and looks at her lover as if she does not know him, when he comes near her. [She is so much affected by separation that she is unable to come to senses and recognize her lover when he comes near!]

दारिद्र्यं भजते कलानिधिरयं राकाधुना म्लायतिस्वैरं कैरवकाननेषु परितो मालिन्यमुन्मीलति ।द्योतन्ते हरिदन्तराणि सुहृदां वृन्दं समानन्दतित्वं चेदञ्चसि काञ्चनाङ्गि वदनाम्भोजे विकासश्रियम् ॥ ७२ ॥अन्वयः : काञ्चनाङ्गि! त्वं वदनाम्भोजे विकासश्रियम् अञ्चसि चेत्, अयं कलानिधिः दारिद्र्यं भजते, राका अधुना म्लायति, कैरवकाननेषु परितः मालिन्यं स्वैरम् उन्मीलति, हरिदन्तराणि द्योतन्ते, सुहृदां वृन्दं समानन्दति ।Lady of golden hue! If you worship ( welcome) the luster of opening out in your face-lotus, this moon becomes poor, the full moon fades out, the forest of white lotuses becomes dark all round on its own, there will be radiance in all directions and your group of friends rejoices. [ The poet exaggeratingly says that if the lady keeps a pleasant and smiling face, the moon becomes pale and white lotuses look darkened in comparison.]

पाटीरद्रुभुजङ्गपुङ्गवमुखायाता इवातापिनोवाता वान्ति दहन्ति लोचनममी ताम्रा रसालद्रुमाः ।एते हन्त किरन्ति कूजितमयं हालाहलं कोकिलाबाला बालमृणालकोमलतनुः प्राणान् कथं रक्षतु ॥ ७३ ॥अन्वयः : वाता पाटीर-द्रु-भुजङ्ग-पुङ्गव-मुख-आयाता इव आतापिनः वान्ति ।अमी ताम्रा रसालद्रुमाः लोचनं दहन्ति । एते कोकिलाः कूजितमयं हालाहलं किरन्ति । बाल-मृणाल-कोमल-तनुः बाला प्राणान् कथं रक्षतु ।The wind blows hot air as if it is from the mouth of king cobras of sandal tree. These coppery mango trees burn the eyes. Cuckoos spread halahala poison in the form of their cooings. How can this young girl whose body is as tender as that of lotus stalk bear to live? [Because of pangs of separation, the love-lorn girl finds what should have been otherwise pleasant oppressing.]

आयातैव निशा मनो मृगदृशामुन्निद्रमातन्वतीमानो मे कथमेष संप्रति निरातङ्कं हृदि स्थास्यति ।ऊहापोहमिमं सरोजनयना यावद्विधत्तेतराम्तावत् कामनृपातपत्रसुषमं बिम्बं बभासे विधोः ॥ ७४ ॥अन्वयः : “मृगदृशां मनः उन्निद्रम् आतन्वती निशा आयाता एव । संप्रति एषः मे मानः हृदि निरातङ्कं कथं स्थास्यति?” इमं ऊहापोहं सरोजनयना यावत् विधत्तेतराम्, तावत् काम-नृप-आतपत्र-सुषमं विधोः बिम्बं बभासे ।“Night which renders the mind of doe-eyed damsels awake has already fallen. Now, how will this self-respect of mine remain in my heart without any hindrance?” While the lotus-eyed damsel was debating in her mind thus, moon’s orb which has the beauty of being a protector of king cupid’s heat made its appearance. [If it were a dark night without the moon she would have found it hard to stay away from her beloved and would have run in the dark to meet her lover thus shattering her self-respect. Now that the moon has appeared she cannot go to her lover in the moon-light for fear of being found out and her self-respect has been saved!]   

प्रभातसमयप्रभां प्रणयिनिह्नुवाना रसात्अमुष्यनिजपाणिना दृशममीलयं लीलया ।अयं तु खलु पद्मिनीपरिमलालिपाटच्चरैःरवेरुदयमध्यगादधिकचारु तैर्मारुतैः ॥ ७५ ॥अन्वयः : रसात् प्रभात-समय-प्रभां प्रणयि-निह्नुवाना (अहं) अमुष्य-निज-पाणिना लीलया दृशम् अमीलयम् । अयम् तु तैः पद्मिनी-परिमल-आलि-पाटच्चरैः मारुतैः रवेः उदयम् अध्यगात् खलु ।Out of affection I easily closed (his) eyes by my un-removable hand in order to conceal the daybreak. But he came to know of the day break more comfortably by the wind which carried (stole) the fragrances of lotuses. [ The effort of the lady to conceal the day-break by closing her lover’s eyes came to nought as he became aware of it by the fragrance  of the lotuses carried by the breeze.]

विदूरादाश्चर्यस्तिमितमथ किञ्चित्परिचयात्उदञ्चच्चाञ्चल्यं तदनु परितः स्फारितरुचि ।गुरूणां सङ्घाते सपदि मयि याते समजनित्रपाघूर्णत्तारं नयनमिह सारङ्गजदृशः ॥ ७६ ॥अन्वयः : इह गुरूणां सङ्घाते मयि सपदि याते, सारङ्गजदृशः त्रपा-घूर्णत्-तारं नयनम् विदूरात् आश्चर्यस्तिमितम्, अथ किञ्चित्परिचयात् उदञ्चत्-चाञ्चल्यम्, तदनु परितः स्फारित-रुचि समजनि ।As I suddenly went when there was a group of elders, the eyes of the doe-eyed lady which were turning all over due to shyness became steady with surprise as she saw me from a distance, and then due to familiarity appeared unsteady and then glowed with radiance all round. [The poet depicts the changes in the eyes of his beloved as he approached her when there were elders around.]


कपोलावुन्मीलन्नवपुलकपाली मयि मनाक्मृशत्यन्तःस्मेरस्तबकितमुखांभोरुहरुचः ।कथङ्कारं शक्याः परिगदितुमिन्दीवरदृशोदलद्द्राक्षानिर्यद्रसभरसपक्षा भणितयः ॥ ७७ ॥अन्वयः : मयि (तस्याः) उन्मीलत्-नव-पुलक-पाली कपोलौ मनाक् मृशति (सति), इन्दीवरदृशः अन्तः-स्मेर-स्तबकित-मुख-अम्भोरुह-रुचः दलत्-द्राक्षा-निर्यत्-रस-भर-सपक्षा भणितयः परिगदितुं कथङ्कारं शक्याः?While I slightly touched her cheeks which had a streak of fresh horripilation, her face glowed with a suppressed smile. How can all the utterings of the lotus-eyed lady which were similar to the juice of a grape that has been pierced, be retold?  
- - - - 
Categories: Other Language Links

Bhamini vilasah-26

Sat, 03/23/2013 - 15:43
भामिनीविलासः-२६ निखिलां रजनीं प्रियेण दूरादुपयातेन विबोधिता कथाभिः ।अधिकं न हि पारयामि वक्तुं सखि मा जल्प तवायसी रसज्ञा ॥ ५९ ॥अन्वयः : सखि! दूरात् उपयातेन प्रियेण निखिलां रजनीं कथाभिः विबोधिता अधिकं न वक्तुं पारयामि। मा जल्प । तव रसज्ञा आयसी ।Dear friend! I am unable to speak as I have been awake throughout the night listening to stories told by my beloved who has come from a far-off place. Please do not chatter. Your tongue appears iron-like. [The lady enchanted by the stories narrated by her beloved has no time to listen to a chatter-box and she rudely puts her off.]

निपतद्बाष्पसंरोधमुक्तचांचल्यतारकम् ।कदा नयननीलाब्जमालोकेयं मृगीदृशः ॥ ६० ॥अन्वयः: मृगीदृशः निपतत्-बाष्प-संरोध-मुक्त-चाञ्चल्य-तारकं नयननीलाब्जं कदा आलोकेयम्?When shall I see the blue lotus-like eyes of doe-eyed damsel with the irises steady due to withholding of the falling tears?

यदि लक्ष्मण सा मृगेक्षणा न मदीक्षासरणिं समेष्यति ।अमुना जडजीवितेन मे जगता वा विफलेन किं फलम् ॥ ६१ ॥अन्वयः: लक्ष्मण! सा मृगेक्षणा मदीक्षासरणिं न समेष्यति यदि अमुना जडजीवितेन जगता वा किं फलम्?O Lakshmana! Of what use is this static living or this world if the doe-eyed (beloved of mine) does not come in the line of my eye-sight? [So laments Rama to Lakshmana while searching for Sita.]

भवनं करुणावती विशन्ती गमनाज्ञालवलाभलालसेषु ।तरुणेषु विलोचनाब्जमालामथ बाला पथि पातयांबभूव ॥ ६२ ॥अन्वयः : अथ बाला भवनं विशन्ती पथि गमन-आज्ञा-लव-लाभ-लालसेषु तरुणेषु करुणावती विलोचन-अब्ज-मालां पातयांबभूव ।The girl while entering the house cast a string of glance lotuses on the young men who were greedily looking forward to a little benefit of (the glances signifying her) command to go away. [The girl who was aware that she is being followed by young men cast her glances at them while entering her house. The young men were in turn too eager to catch her glance signifying that they should leave her alone!] 

पापं हन्त मया हतेन विहितं सीतापि यद्यापितासा मामिन्दुमुखी विना बत वने किं जीवितं धास्यति ।आलोकेय कथं मुखं सुकृतिनां किं ते वदिष्यन्ति माम्राज्यं यातु रसातलं पुनरिदं न प्राणितुं कामये ॥ ६३ ॥अन्वयः : मया हतेन सीता अपि यापिता (इति) यत् (तत्) पापं विहितम् । सा इन्दुमुखी मां विना वने जीवितं धास्यति किम्? बत, कथं सुकृतिनां मुखं आलोकेय? ते मां किं वदिष्यन्ति? राज्यं रसातलं यातु । पुनः इदं प्राणितुं न कामये ।A sin was committed by me, an unfortunate one, in sending away Sita. How will she, the moon-faced, sustain her life without me? How will I look at the faces of the cultured people? What will they say of me? Let the kingdom go to the nether-world. I do not want to live. [Lamentations of Rama after sending away Sita to forest.]   उषसि प्रतिपक्षकामिनीसदनादन्तिकमञ्चति प्रिये ।सुदृशीनयनाब्जकोणयोरुदियाय त्वरयारुणद्युतिः ॥ ६४ ॥अन्वयः : उषसि प्रिये प्रतिपक्ष-कामिनी-सदनात् अन्तिकम् अञ्चति, सुदृशी-नयन-अब्ज-कोणयोः त्वरया अरुणद्युतिः उदियाय ।As her lover departed from the house of the other woman in the morning, quickly a red glow appeared at the corners of lotus-like eyes of the lady with beautiful eyes.

क्षमापणैकपदयोः पदयोः पतति प्रिये ।शेमुः सरोजनयनानयनारुणकान्तयः ॥ ६५ ॥अन्वयः : प्रिये क्षमापण-एकपदयोः पदयोः पतति सरोजनयन-आनयन-अरुण-कान्तयः शेमुः ।As her lover fell to her feet which are virtually equivalent to forgiving, the red glows from the eyes of lotus-eyed lady subsided.

निर्वासयन्तीं धृतिमङ्गनानां शोभां हरेरेणदृशो धयन्त्याः ।चिरापराधस्मृतिमांसलोऽपि रोषः क्षणप्राघुणिको बभूव ॥ ६६ ॥अन्वयः : अङ्गनानां धृतिं निर्वासयन्तीं हरेः शोभां धयन्त्याः एणदृशः रोषः चिर-अपराध-स्मृति-मांसलः अपि क्षण-प्राघुणिकः बभूव ।The anger of the doe-eyed lady which drank, as it were, the luster of a lion which drove away the boldness of ladies became a momentary guest despite strengthened by the memory of old follies. [Despite her lover’s old follies, her anger which could put to shame the anger of a lion faded away quickly, (when appeased by the lover.)]

राज्ञो मत्प्रतिकूलान्मे महद्भयमुपस्थितम् ।बाले वारय पान्थस्य वासदानविधानतः ॥ ६७ ॥अन्वयः : बाले! मत्-प्रतिकूलात् राज्ञः मे पान्थस्य उपस्थितं महद्-भयं वास-दान-विधानतः वारय ।Young lady! By providing shelter to me, please remove the threat I have got from the king (moon) who is ill-disposed towards me. [This is an open request from a traveler to a lady to provide shelter. As राजन् also means moon, it can also be interpreted as a request for carnal favours as he finds it difficult to be lonely on a moon-lit night.]

मलयानिलमनलीयति मणिभवनं काननीयति क्षणतः ।विरहेण विकलहृदया निर्जलमीनायते महिला ॥ ६८ ॥अन्वयः : क्षणतः विरहेण विकलहृदया महिला निर्जल-मीनायते, मलयानिलम् अनलीयति, मणिभवनं काननीयति ।A short spell of separation from her lover has made her a fish out of water and she considers the breeze from Malaya Mountains to be fire and the house of gems a forest.- - - -
Categories: Other Language Links

Bhamini vilasah-25

Sat, 03/16/2013 - 17:53
भामिनीविलासः-२५ मानपराग्वदनापि प्रिया शयानेव दयितकरकमले ।उद्वेल्लद्भुजमलसग्रीवाबन्धं कपोलमाधत्ते ॥ ५१ ॥अन्वयः : प्रिया मान-पराक्-वदना अपि शयाना इव दयित-कर-कमले कपोलंउद्वेल्लत्-भुजं अलस-ग्रीवा-बन्धं आधत्ते ।The beloved lady rests her cheeks on her lover’s lotus-like palm with her shoulder raised and her neck limp as if asleep although her face is turned aside because of bashfulness.

लोचनफुल्लाम्भोजद्वयलोभान्दोलितैकमनाः शुभ्रे ।कस्तूरीतिलकमिषादयमलिकेऽलिस्तवोल्लसति ॥ ५२ ॥अन्वयः : शुभ्रे! लोचन-फुल्ल-अम्भोज-द्वय-लोभ-आन्दोलित-एक-मनाः अयम् अलिः कस्तूरी-तिलक-मिषात् तव अलिके उल्लसति ।Dear radiant lady! The bumble bee seems to have settled on your forehead in the guise of tilak made of kasturi, with a single mind swayed by the desire for the twin fully blown lotuses in the form of your eyes. [The tilak mark on her fore head looks like a bumble bee that has come attracted by the lotus-like eyes of the lady.]

अधिरजनि प्रियसविधे कथमपि संवेशिता बलाद्गुरुभिः ।किं भवितेति सशङ्कं पङ्कजनयना परामृशति ॥ ५३ ॥अन्वयः : अधिरजनि गुरुभिः प्रियसविधे बलात् कथम् अपि संवेशिता पङ्कज-नयना किं भविता इति परामृशति ।In the middle of the night, when the elders somehow forcefully placed her in front of her beloved, the lotus-eyed damsel is apprehensive about what is going to happen. [The poet empathises with the state of mind of a bashful girl at her first night.]

चिन्तामीलितमानसो मनसिजः सख्यो विहीनप्रभाः प्राणेशः प्रणयाकुलः पुनरसावास्तां समस्ता कथा ।एतत्त्वां विनिवेदयामि मम चेदुक्तिं हितां मन्यसेमुग्धे माकुरु मानमाननमिदं राकापतिर्जेष्यति ॥ ५४ ॥अन्वयः : मनसिजः चिन्तामीलितमानसः, सख्यः विहीनप्रभाः, पुनः असौ प्राणेशः प्रणयाकुलः, समस्ता कथा आस्ताम्, मम उक्तिं हितां मन्यसि चेत् एतत् त्वां विनिवेदयामि, “मुग्धे! मानं मा कुरु, इदम् आननं राकापतिः जेष्यति”।The cupid is worrying with his eyes closed; your friends look colourless; and again this, your love-lorn beloved looks distressed; let all this story be set aside; if you consider my advice to be in your interest, “Dear innocent girl! Do not stand on prestige. The moon will conquer your face (if you do so).” [ Your face is more beautiful than the moon when you are favourably disposed to your lover.]

अलङ्कर्तुं कर्णौ भृशमनुभवन्त्या नवरुजम्ससीत्कारं तिर्यग्वलितवदनाया मृगदृशः ।कराब्जव्यापारानतिसुकृतसारान् रसयतोजनुः सर्वं श्लाघ्यं जयति ललितोत्तंस भवतः ॥ ५५ ॥अन्वयः : ललितोत्तंस! कर्णौ अलङ्कर्तुं नवरुजं भृशम् अनुभवन्त्याः मृगदृशः ससीत्कारं तिर्यग्वलितवदनायाः कराब्जव्यापारान् अतिसुकृतसारान् रसयतः भवतः जनुः सर्वं श्लाघ्यं जयति ।O ear-ring! You are indeed blessed that you enjoy the movements of the lotus-like hands of the lady, which are the essence of all past good deeds, when doe-eyed lady adorns the ears suffering the pains (associated with the act of adorning) with a sharp cry and turning her head to one side. [ A poetic depiction of a lady wearing the ear-ring.]

आयातैव निशा निशापतिकरैः कीर्णं दिशामन्तरम्भामिन्यो भवनेषु भूषणगणैरङ्गान्यलङ्कुर्वते ।मुग्धे मानमपाकरोषि न मनागद्यापि रोषेण तेहा हा बालमृणालतोऽप्यतितरां तन्वी तनुस्ताम्यति ॥ ५६ ॥अन्वयः : निशा आयाता एव । दिशाम् अन्तरं निशापति-करैः कीर्णम् ।भामिन्यः भवनेषु अङ्गानि भूषणैः अलङ्कुर्वते । मुग्धे! अद्यापि रोषेण मानं मनाक् अपि न अपाकरोषि (चेत्) ते तन्वी तनुः बालमृणालतः अपि अतितरां ताम्यति । हा, हा ।Night has already come. Moon’s rays have spread in all directions. In residences ladies are adorning their limbs with jewellery. Foolish woman! if you do not reduce your anger arising out of jealousy even a bit, your slender body will wither much more than  the stalk of a lotus.

वाचो माङ्गलिकीः प्रयाणसमये जल्पत्यनल्पं जनेकेलीमन्दिरमारुतायनमुखे विन्यस्तवक्त्राम्बुजा ।निःश्वासग्लपिताधरं परिपतद्बाष्पार्द्रवक्षोरुहाबाला लोलविलोचना शिव शिव प्राणेशमालोकते ॥ ५७ ॥अन्वयः : प्रयाणसमये माङ्गलिकीः वाचः जने अनल्पं जल्पति, केलीमन्दिर-मारुत-अयन-मुखे विन्यस्त-वक्त्र-अम्बुजा परिपतत्-बाष्प-आर्द्र-वक्षोरुहा लोल-विलोचना बाला प्राणेशम् निःश्वासग्लपिताधरम् आलोकते । शिव शिव । (At the time of her husband’s departure) while people are uttering  good wishes, the lady rests her face in the window of the play-house and looks at her sweet heart unsteadily with her breasts wet with dropping tears and her lips dried up by her breath.

यदवधि दयितो विलोचनाभ्यां सहचरि दैववशेन दूरतोऽभूत् ।तदवधि शिथिलीकृतो मदीयैरथ करणैः प्रणयो निजक्रियासु ॥ ५८ ॥अन्वयः: सहचरि! दयितः दैववशेन विलोचनाभ्यां यदवधि दूरतः अभूत् तदवधि मदीयैः करणैः निजक्रियासु प्रणयः शिथिलीकृतः । Dear friend! As long as my beloved stayed away from my eyesight, as fate would have it, my senses lost interest in their activities. [Eyes would not see, ears would not hear, nose would not sense smell etc.]- - - - 
Categories: Other Language Links

Bhamini vilasah-24

Sat, 03/09/2013 - 17:16
भामिनीविलासः-२४ किं जल्पसि मुग्धतया हन्त ममाङ्गं सुवर्णवर्णमिति ।तृप्यति पतति हुताशे तदा हताशे तुलां तवारोहेत् ॥ ४४ ॥अन्वयः : मम अङ्गं सुवर्णवर्णम् इति मुग्धतया किं जल्पसि? हताशे, (सुवर्णे) तृप्यति हुताशे पतति (सति) तदा तव तुलाम् आरोहेत् ।Why do you foolishly boast that the colour of your body is like Gold? O lady who has lost hopes, only if Gold were to fall into thirsty fire could it be equal to you.[ Your body is like gold that has fallen into fire. Perhaps the lover means that the lady is like Gold that is in fire and therefore untouchable and cannot be pleasurable. May be because the lady has a bad temperament.]

औत्सुक्यात् परिमिलतां त्रपया सङ्कोचमञ्चतां च मुहुः ।नवसङ्गमयोर्यूनोर्नयनानामुत्सवो जयति ॥ ४५ ॥अन्व्यः : औत्सुक्यात् परिमिलतां त्रपया मुहुः सङ्कोचम् अञ्चतां नवसङ्गमयोः यूनोः नयनानाम् उत्सवः जयति ।As the eyes of recently married young couple meet each other due to eagerness and often bend down due to modesty, it is a feast to the eyes of the beholder. [The poet literally hails this festivity!]

गरिमाणमर्पयित्वा लघिमानं कुचतटात्कुरङ्गदृशाम् ।स्वीकुर्वते नमस्ते यूनां धैर्याय निर्विवेकाय ॥ ४६ ॥अन्वयः : लघिमानम् अर्पयित्वा कुरङ्गदृशां कुचतटात् गरिंमाणम् स्वीकुर्वते यूनां निर्विवेकाय धैर्याय नमस्ते ।Salutations to the senseless boldness of young men, which having surrendered its smallness has accepted bigness from the breasts of doe-eyed damsels. [ As youth flourishes in maidens the boldness of the young men also increases. as if its growth has been aided by the growth of maidens’ bodily features.]

न्यञ्चति वयसि प्रथमे समुदञ्चति तरुणिमनि तदा सुदृशः ।दधति स्म मधुरिमाणं वाचो गतयश्च विभ्रमाश्च भृशम् ॥ ४७ ॥अन्वयः: सुदृशः प्रथमे वयसि न्यञ्चति तरुणिमनि समुदञ्चति तदा वाचः गतयः च विभ्रमाः च भृशं मधुरिमाणं दधति स्म ।As the childhood descends and youth ascends for the damsel of lovely eyes, there is much sweetness in her speech, steps and movements.

निस्सीमशोभासौभाग्यं नताङ्ग्या नयनद्वयम् ।अन्योन्यालोकनानन्दविरहादिव चञ्चलम् ॥ ४८ ॥अन्वयः : नताङ्ग्याः नयनद्वयं निस्सीम-शोभा-सौभाग्यं अन्योन्य-आलोकन-आनन्द-विरहात् इव चञ्चलम् ।The eyes of the lady, whose luster is bound-less are unsteady as if because of their inability to see each other. [Each eye wants to look at the other to enjoy its beauty, but alas it cannot and hence is unsteady.]

गुरुमध्ये हरिणाक्षी मार्तिकशकलैर्निहन्तुकामं माम् ।रदयन्त्रितरसनाग्रं तरलितनयनं निवारयाञ्चक्रे ॥ ४९ ॥अन्वयः : हरिणाक्षी गुरुमध्ये मार्तिक-शकलैः निहन्तुकामं मां रद-यन्त्रित-रसनाग्रं तरलित-नयनं निवारयाञ्चक्रे ।The doe-eyed lady restrained me by her quivering eyes and by fixing her tongue between the teeth when I wanted to hit her with mud pieces in presence of her elders. [ A nice picture of lovers’ caper.]

नयनाञ्चलावमर्शं या न कदाचित्पुरा सेहे ।आलिङ्गितापि जोषं तस्थौ सा गन्तुकेन दयितेन ॥ ५० ॥अन्वयः : या पुरा कदाचित् नयन-अञ्चल-अवमर्शं न सेहे सा (अधुना) गन्तुकेन दयितेन आलिङ्गिता अपि जोषं तस्थौ ।The lady who at one time would not tolerate even a side-glance now comfortably stays as she is embraced by her husband who is going away.- - - -
Categories: Other Language Links

Bhamini vilasah-23

Sat, 03/02/2013 - 20:55
भामिनीविलासः-२३ यौवनोद्गमनितान्तशङ्किताः शीलशौर्यबलकान्तिलोभिताः ।सङ्कुचन्ति विकसन्ति राघवे जानकीनयननीरजश्रियः ॥ ३६ ॥अन्वयः : जानकी-नयन-नीरज-श्रियः राघवे यौवनोद्गम-नितान्त-शङ्किताः सङ्कुचन्ति, शील-शौर्य-बल-कान्ति-लोभिताः विकसन्ति ।The lustre of Sita’s lotus-like eyes diminish being very apprehensive of the rising youth of Rama and (at the same time) expand enamoured of his conduct, valour, strength and lustre. [ As a bashful bride Sita is apprehensive of Rama’s youth but is very proud of his valour and conduct.]

अधिरोप्य हरस्य हन्त चापं परितापं प्रशमय्य बान्धवानाम् ।परिणेष्यति वा न वा युवायं निरपायं मिथिलाधिनाथपुत्रीम् ॥ ३७ ॥अन्वयः : अयं युवा हरस्य चापम् अधिरोप्य बान्धवानां तापं प्रशमय्यमिथिल-अधिनाथ-पुत्रीं निरपायं परिणेष्यति व न वा, हन्त (इति मिथिलापुरजनाः अचिन्तयन्)।After having raised the bow of Shiva and having calmed the worries of relatives, will this young man marry or not , the daughter of Mithila’s king without any hitch? (thus thought the citizens of Mithila).

भुजपञ्जरे गृहीता नवपरिणीता वरेण रहसि वधूः ।तत्कालजालपतिता बालकुरङ्गीव वेपते नितराम् ॥ ३८ ॥अन्वयः : नवपरिणीता वधूः रहसि वरेण भुजपञ्जरे गृहीता तत्काल-जाल-पतिता बाल-कुरङ्गी इव नितरां वेपते ।As the newly wed bride is tightly held  between his cage-like shoulders by the bridegroom, she trembles very much like  a young deer fallen into the net suddenly.

उपनिषदः परिपीता गीतापि च हन्त मतिपथमानीता ।तदपि न हा विधुवदना मानससदनात् बहिर्याति ॥ ३९ ॥Upanishads were drunk (studied); Even Gita was brought to bear on the mind. Even then the moon-faced damsel refuses to quit my mind.

अकरुणहृदय प्रियतम मुञ्चामि त्वामितः परं नाहम् ।इत्यालपति कराम्बुजमादायालीजनस्य विकला सा ॥ ४० ॥अन्वयः : विकला सा आलीजनस्य कराम्बुजम् आदाय ,”अकरुणहृदय प्रियतम! इतः परं त्वां न मुञ्चामि” इति आलपति ।Holding the lotus-like hands of her lady friends the desperate lady cries, “ O cruel hearted dearest! From now on I shall not let you away from me.”

लोभाद्वराटिकानां विक्रेतुं तक्रमविरतमटन्त्या ।लब्धो गोपकिशोर्या मध्येरथ्यं महेन्द्रनीलमणिः ॥ ४१ ॥अन्वयः : वराटिकानां लोभात् तक्रं विक्रेतुम् अविरतम् अटन्त्या गोपकिशोर्या मध्येरथ्यं महेन्द्रनीलमणिः लब्धः ।When the cowherdess was wandering continuously to sell curds with the desire of obtaining cowries, she chanced in the streets on a sapphire originating in Mahendra mountain. [This almost reads like a proverb about how a stroke of luck could change ones fortune.]

रूपारुचिं निरसितुं रसयन्त्या हरिमुखस्य लावण्यम् ।सुदृशः शिव शिव सकले जाता सकलेवरे जगत्यरुचिः ॥ ४२ ॥अन्वयः : रूप-अरुचिं निरसितुं हरिमुखस्य लावण्यं रसयन्त्याः सुदृशः सकलेवरे सकले जगति अरुचिः जाता । शिव शिव ।When the good-looking woman was enjoying the beauty of Krishna’s face in order to get rid of a distaste for form in general, she lost interest in the whole world and the bodies, Oh God! [ Perhaps she was dissatisfied with her beauty and started looking at Krishna. The unexpected consequence of this was that she lost interest in the whole world and felt detached!]

प्राणापहरणेनासि तुल्यो हालाहलेन मे ।शशाङ्क केन मुग्धेन सुधांशुरिति भाषितः ॥ ४३ ॥अन्वयः : शशाङ्क! मे प्राण-अपहरणेन हालाहलेन तुल्यः असि । केन मुग्धेन (त्वं) सुधांशुः इति भाषितः ।O Moon! You are to me like halahala poison, which takes away ones life. Which fool called you “sudhaamshu”- one whose rays are ambrosia!- - - -
Categories: Other Language Links

Bhamini vilasah-22

Sat, 02/23/2013 - 16:43
भामिनीविलासः-२२ हृदये कृतशैवलानुषङ्गा मुहुरङ्गानि यतस्ततः क्षिपन्ती ।प्रियनामपरे मुखे सखीनामतिदीनामियमादधाति दृष्टिम् ॥ २६ ॥अन्वयः : इयं हृदये कृतशैवलानुषङ्गा मुहुः अङ्गानि यतः ततः क्षिपन्ती सखीनां प्रिय-नाम-परे मुखे अतिदीनां दृष्टिं आदधाति ।Keeping the chest close to green moss and throwing her limbs here and there often, this lady throws her piteous looks at her lady-friends. [Perhaps green moss is kept close to chest as a coolant.]

इत एव निजालयं गताया वनिताया गुरुभिः समावृतायाः ।परिवर्तितकन्धरं नतभ्रु स्मयमानं वदनाम्बुजं स्मरामि ॥ २७ ॥अन्वयः : इतः एव निजालयं गतायाः गुरुभिः समावृतायाः वनितायाः परिवर्तितकन्धरं नतभ्रु स्मयमानं वदनाम्बुजं स्मरामि ।I recall the lotus-like smiling face of (my) lady with her neck turned, her eye brows bent low, as she departed from here only to her house surrounded by her elders.

कथय कथमिवाशा जायतां जीविते मेमलयभुजगवान्ता वान्ति वाता कृतान्ताः ।अयमपि खलु गुञ्जन्मञ्जु माकन्दमौलौ
चुलुकयति मदीयां चेतनां चञ्चरीकः ॥ २८ ॥अन्वयः : कृतान्ताः वाताः मलयभुजगवान्ता वान्ति; अयं चञ्चरीकः अपि माकन्दमौलौ मञ्जु गुञ्जन् मदीयां चेतनां चुलुकयति खलु; कथम् इव मे जीविते आशा जायताम्; कथय ।Death-like winds blow as if they are the exhalations of snakes of Malaya mountain. Even this bumble bee pleasantly buzzing at the top of the mango tree makes my heart muddy. Tell me, what hope can I have in my living? [Outpourings of a love-sick young person.]

निरुध्य यान्तीं तरसा कपोतीं कूजत्-कपोतस्य पुरो दधाने।मयि स्मितार्द्रं वदनारविन्दं शनैः शनैः सा नमयाम्बभूव ॥ २९ ॥अन्वयः : (कपोतं) निरुध्य तरसा यान्तीं कपोतीं कूजत्-कपोतस्य पुरः मयि दधाने, सा स्मितार्द्रं नयनारविन्दं शनैः शनैः नमयाम्बभूव ।When I brought before the cooing male dove the female dove which was going away from the male dove after restraining it, she (my lady love) slowly bent her smile-moistened lotus-like eyes low.

तिमिरं हरन्ति हरितः पुरः स्थितातिरयन्ति तापमथ तापशालिनाम् ।
वदनत्विषतव चकोरलोचनेपरिमुद्रयन्ति सरसीरुहश्रियः ॥ ३० ॥अन्वयः : चकोरलोचने! तव वदनत्विषः पुरः स्थिताः हरितः तिमिरं हरन्ति, अथ तापशालिनां तापं तिरयन्ति, सरसीरुहश्रियः परिमुद्रयन्ति ।O damsel with eyes like chakora birds! In front of the radiance of your face  darkness all round gets dispelled, the distress of the distressed vanishes and the luster of the lotus gets enveloped.

कुचकलशयुगान्तर्मामकीनं नखाङ्कंसपुलकतनु मन्दं मन्दमालोकमाना ।विनिहितवदनं मां वीक्ष्य बाला गवाक्षेचकिततनु नताङ्गी सद्म सद्यो विवेश ॥ ३१ ॥अन्वयः : बाला मामकीनं नखाङ्कं कुचकलशयुगान्तः सपुलकतनु मन्दं मन्दम् आलोकमाना गवाक्षे विनिहितवदनं मां वीक्ष्य चकिततनुः नताङ्गी सद्यः सद्म विवेश ।While she was, with horripilation, slowly looking at the nail-marks made by me in between her breasts, noticing my face at the window, she got startled and went into the chambers with her body bent.

विधाय सा मद्वदनानुकूलं कपोलमूलं हृदये शयाना ।तन्वी तदानीमतुलां बलारेः साम्राज्यलक्ष्मीमधरीचकार ॥ ३२ ॥अन्वयः : तन्वी हृदये शयाना कपोलमूलं मद्वदनानुकूलं विधाय तदानीम् बलारेः अतुलां साम्राज्यलक्ष्मीम् अधरीचकार ।As my slender lady lay down on my chest keeping her cheek (touching my body) to suit me, she lowered the grandeur of Indra’s royal pleasures.

मुहुरर्थितयाद्य निद्रया मे बत यामे चरमे निवेदितायाः ।चिबुकं सुदृशः स्पृशामि यावन्मयि तावन्मिहिरोऽपि निर्दयोऽभूत् ॥ ३३ ॥अन्वयः: मे अद्य मुहुः अर्थितया निद्रया चरमे यामे (गते) निवेदितायाः सुदृशः चिबुकं यावत् स्पृशामि तावत् मिहिरः अपि मयि निर्दयः अभूत् ।While the last part of this night elapsed as I kept parying for sleep, no sooner did I touch (in the dream) the cheeks of my lady of beautiful eyes whose presence I had prayed for, than the sun also became unkind to me. How cruel! [ There was sun-rise as he touched his beloved’s cheeks in the dream and the dream broke.]

श्रुतिशतमपि भूयः शीलितं भारतं वाविरचयति तथा नो हण्त सन्तापशान्तिम् ।अपि सपदि यथायं केलिविश्रान्तकान्ता--वदनकमलवल्गत्कान्तिसान्द्रो नकारः ॥ ३४ ॥अन्वयः : अयं केलि-विश्रान्त-कान्ता-वदन-कमल-वल्गत्-कान्ति-सान्द्रः नकारः यथा सपदि सन्तापशान्तिं विरचयति तथा भूयः शीलितं श्रुतिशतम् अपि भारतं वा नो (विरचयति)।Not even the repeated studying of hundreds of Vedas or Mahabharata could allay my distress the way the word, “No” from the lotus-like shaking lustrous mouth of my beloved tired of amourous plays could.

लवलीं तव लीलया कपोले कवलीकुर्वति कोमलत्विषा ।परिपाण्डुरपुण्डरीकखण्डे परिपेतुः परितो महाधयः ॥ ३५ ॥अन्वयः : तव कपोले कोमलत्विषा लवलीं लीलया कवलीकुर्वति, परिपाण्डुर-पुण्डरीक-खण्डे महाधयः परितः परिपेतुः ।While your cheek easily swallowed the Lavali flower by its soft luster, now anxiety has fallen all round on fully white lotus. [ The lustre of your cheek has conquered Lavali and is now trying to conquer white lotus too.] 
- - - - 
Categories: Other Language Links

Bhamini vilasah-21

Sat, 02/16/2013 - 20:58
भामिनीविलासः-२१ वक्षोजाग्रं पाणिनामृश्य दूरं यातस्य द्रागाननाब्जं प्रियस्य ।शोणाग्राभ्यां भामिनीलोचनाभ्यां जोषं जोषं जोषमेवावतस्थे ॥ १७ ॥अन्वयः : वक्षोजाग्रं पाणिना आमृश्य द्राक् शोणाग्राभ्यां भामिनीलोचनाभ्यां दूरं यातस्य प्रियस्य आननाब्जं जोषं जोषं जोषम् एव अवतस्थे ।The lotus-like face of the lover who quickly went away to a distance from the reddened eyes of the lady after touching her bosom remained silent for ever.

गुरुभिः परिवेष्टितापि गण्डस्थलकण्डूयनचारुकैतवेन ।दरदर्शितहेमबाहुनाला मयि बाला नयनाञ्चलं चकार ॥ १८ ॥अन्वयः : बाला गुरुभिः परिवेष्टिता अपि गण्डस्थल-कण्डूयन-चारु-कैतवेन दर-दर्शित-हेम-बाहु-नाला मयि नयनाञ्चलं चकार ।Even when surrounded by the elderly my girl cast her glances at me slightly revealing her lotus-stalk like golden arm (by raising it) in the pretext of scratching her cheek.

गुरुमध्यगता मया नताङ्गी निहता नीरजकोरकेण मन्दम् ।दरकुण्डलताण्डवं नतभ्रू-लतिकं मामवलोक्य घूर्णितासीत् ॥ १९ ॥अन्वयः : गुरुमध्यगता नताङ्गी मया नीरजकोरकेण मन्दं निहता दर-कुण्डल-ताण्डवं नत-भ्रू-लतिकं माम् अवलोक्य घूर्णिता आसीत् ।When I mildly hit her with a lotus stalk while she was amidst elders, having seen me with my eyebrows lowered and my ear-rings dancing slightly, she turned herself away. [ The poet plays a mischief  with his lady when she was amidst elders by stroking her with a lotus stalk and feigning innocence. She notices the mischief maker and quietly turns herself away to avoid any embarrassment amidst elders.]

विनये नयनारुणप्रसाराः प्रणतौ हन्त निरन्तराश्रुधाराः ।अपि जीवितसंशयः प्रयाणे न हि जाने हरिणाक्षि केन तुष्ये ॥ २० ॥अन्वयः : हरिणाक्षि! विनये नयनारुणप्रसाराः, प्रणतौ हन्त निरन्तर-अश्रु-धाराः, प्रयाणे जीवितसंशयः, केन तुष्ये न हि जाने, हन्त ।Doe-eyed damsel! When I display politeness your eyes become red, if I bow before you (in supplication) you shed tears copiously, if I leave your living itself in doubt. How shall I feel happy?

अकरुण मृषाभाषासिन्धो विमुञ्च ममाञ्चलम्तव परिचितः स्नेहः सम्यङ्मयेत्यभिधायिनीम् ।अविरलगलत्बाष्पां तन्वीं निरस्तविभूषणांक इह भवतीं भद्रे निद्रे विना विनिवेदयेत् ॥ २१ ॥अन्वयः : भद्रे निद्रे! “ अकरुण! मृषाभाषासिन्धो! मम अञ्चलं विमुञ्च; तव स्नेहः सम्यक् मया परिचितः” इति अभिधायिनीं अविरलगलत्बाष्पां निरस्तविभूषणां (प्रियां), भवतीं विना क इह विनिवेदयेत्?O auspicious sleep! Other than you who else will report (to me) of my slender beloved who while saying, “ You merciless! Ocean of lies! Leave the borders of my dress, I have known well your love for me,” shed tears copiously having removed all her ornaments. [ The poet who is away from his beloved thanks the sleep during which he dreamt of his beloved.]

तीरे तरुण्या वदनं सहासं नीरे सरोजं च मिलद्विकाशम् ।आलोक्य धावत्युभयत्र मुग्धा मरन्दमुग्धालिकिशोरमाला ॥ २२ ॥अन्वयः: तीरे तरुण्याः सहासं वदनम् नीरे मिलद्विकाशं सरोजम् आलोक्य मरन्द-मुग्ध-अलि-किशोर-माला मुग्धा उभयत्र धावति । On the banks there is the smiling face of the damsel; in water there is a lotus resplendent; looking at both, the confused string of young bees mad at getting the nectar runs towards both.

वीक्ष्य वक्षसि विपक्षकामिनीहारलक्ष्म दयितस्य भामिनी ।अंसदेशविनिवेशितां क्षणादाचकर्ष निजबाहुवल्लरीम् ॥ २३ ॥अन्वयः : भामिनी दयितस्य वक्षसि विपक्ष-कामिनी-हार-लक्ष्म वीक्ष्य अंसदेशविनिवेशितां निजबाहुवल्लरीं क्षणात् आचकर्ष ।Observing the mark made by the necklace of the other woman on the chest of the beloved, the damsel quickly withdrew her arms which had rested on his ahoulders.

दरानमत्कन्धरबन्धमीषन्निमीलितस्निग्धविलोचनाब्जम् ।अनल्पनिश्वासभरालसाङ्गं स्मरामि सङ्गं चिरमङ्गनायाः ॥ २४ ॥अन्वयः : दर-आनमत्-कन्धर-बन्धम् ईषत्-निमीलित-स्निग्ध-विलोचन-अब्जम् अनल्प-निश्वास-भर-अलस-अङ्गम् अङ्गनायाः सङ्गं चिरं समरामि ।I constantly remember the company of the lady, who had her neck bent low, whose amiable lotus-like eyes were slightly shut and whose limbs were languid on account of heavy breathing.

रोषावेशान्निर्गतं यामयुग्मादेत्य द्वारं काञ्चिदाख्यां गृणन्तम् ।मामाज्ञायैवाययौ कातराक्षी मन्दं मन्दं मन्दिरादिन्दिरेव ॥ २५ ॥अन्वयः : रोषावेशात् निर्गतम्, यामयुग्मात् द्वारम् एत्य काञ्चित् आख्यां गृणन्तम् माम् आज्ञाय कातराक्षी मन्दिरा मन्दं मन्दम् एव इन्दिरा इव आययौ ।When I went away in anger and later returned after a couple of hours and started mumbling some story at the doorway, knowing my arrival my lady came out of the quarters very slowly like Lakshmi with her eyes tremulous through fear. - - - - 
Categories: Other Language Links

Bhamini vilasah-20

Sat, 02/09/2013 - 18:36
भामिनीविलासः-२०  बदरामलकाम्रदाडिमानामपहृत्य श्रियमुन्नतौ क्रमेण ।अधुना हरणे कुचौ यतेते दयिते ते करिशावकुम्भलक्ष्म्याः ॥ ८ ॥अन्वयः : दयिते! ते उन्नतौ कुचौ बदर-आमलक-आम्र-दाडिमानाम् श्रियं क्रमेण अपहृत्य अधुना करि-शाव-कुम्भ-लक्ष्म्याः हरणे यतेते ।My dear lady! After having stolen successively the grandeur of jujube, aamla, mango and pomegranate fruits your breasts are now trying to steal the grandeur of the frontal globes on the head of an elephant calf.

जम्बीरश्रियमतिलङ्घ्य लीलयैव व्यानम्रीकृतकमनीयहेमकुम्भौ ।नीलाम्भोरुहनयनेऽधुना कुचौ ते स्पर्धेते किल कनकाचलेन सार्धम् ॥ ९ ॥अन्वयः : नीलाम्भोरुहनयने! ते कुचौ जम्बीरश्रियम् लीलया एव अतिलङ्घ्य व्यानम्रीकृतकमनीयहेमकुम्भौ अधुना कनकाचलेन सार्धं स्पर्धेते किल ।O blue-lotus-eyed lady! Having easily outclassed the radiance of jambira fruits, your breasts which put to shame charming golden pots are now competing with the Meru mountain!  [ Wild imagination of a love-smitten youth!]

कपोलपालीं तव तन्वि मन्ये लावण्यधन्ये दिशमुत्तराख्याम् ।आभाति यस्यां ललितालकायां मनोहरा वैश्रवणस्य लक्ष्मीः ॥ १० ॥अन्वयः : लावण्यधन्ये तन्वि! यस्यां ललित-अलकायां वै श्रवणस्य लक्ष्मीः मनोहरा आभाति तव कपोलपालीं उत्तराख्यां दिशं मन्ये ।O slim lady blessed by beauty! I consider the edge of your cheeks where the charming luster of the ears (श्रवणस्य)appears under the elegant forelocks  (अलका) as the Northern direction, where Kubera’s (वैश्रवणस्य) wealth appears in the elegant city of Alakaa. [The poet contrives an analogy through use of words of double meaning. Alakaa is the capital of Kubera (वैश्रवण),  Lord of wealth.]

नीवीं नियम्य शिथिलामुषसि प्रकाशम्आलोक्य वारिजदृशः शयनं जिहासोः ।नैवावरोहति कदापि च मानसान्मे नाभेः प्रभा सरसिजोदरसोदरायाः ॥ ११ ॥अन्वयः : उषसि प्रकाशम् आलोक्य शिथिलां नीवीं नियम्य शयनं जिहासोः सरसिजोदरसोदरायाः नाभेः प्रभा मे मानसात् कदा अपि न एव अवरोहति ।The luster of the navel of (my lady) whose waist was as slender as the stalk of a lotus does not descend from my mind, as she sets right her saree knot wanting to get up from the bed after having observed the light at day break.

आलीषु केलीरभसेन बाला मुहुर्ममालापमुपालपन्ती ।आरादुपाकर्ण्य गिरं मदीयां सौदामिनीयां सुषमामयासीत् ॥ १२ ॥अन्वयः : केलीरभसेन आलीषु मुहुः मम आलापम् उपालपन्ती बाला आरात् मदीयां गिरम् उपाकर्ण्य सौदामिनीयां सुषमां अयासीत् ।As she played with her friends while chattering with them about my talks, having heard my voice from a distance she bore the elegance of lightning. [The lady appeared and disappeared like lightning due to shyness.]

मुधैव नक्तं परिकल्प्य गन्तुं मृषैव रोषादुपजल्पतो मे ।उदश्रुचञ्चन्नयना नताङ्गी गिरं न कां कामुररीचकार ॥ १३ ॥अन्वयः : नक्तं मुधा एव गन्तुं परिकल्प्य मृषा रोषात् उपजल्पतः मे कां कां गिरं उदश्रुचञ्चन्नयना नताङ्गी न उररीचकार!In the night as I pretended to leave uttering falsely angry words, what words of mine did she not agree to with her body bent and tears flowing out of her eyes?

तदवधि कुशली पुराणशास्त्रस्मृतिशतचारुविचारजो विवेकः ।यदवधि न पदं दधाति चित्ते हरिणकिशोरदृशोः विलासः ॥ १४ ॥अन्वयः : यत् अवधि हरिण-किशोर-दृशोः विलासः चित्ते न पदं दधाति, तत् अवधि पुराण-शास्त्र-स्मृति-शत-चारु-विचारजः विवेकः कुशली । The power of discrimination born out of good thoughts from hundreds of mythology (puranas), Shastras (sacred precepts) and law books (Smruti) is in good shape as long as the playfulness of the doe-eyed lady does not enter my mind. [Much of these is fine romantic poetry that could be memorized by the youth to recite at the right occasion.]

आगतः पतिरितीरितं जनैः शृण्वती चकितमेत्य देहलीम् ।कौमुदीव शिशिरीकरिष्यते लोचने मम कदा मृगेक्षणा ॥ १५ ॥अन्वयः : मृगेक्षणा “पतिः आगतः” इति जनैः शृण्वती देहलीं चकितम् एत्य मम लोचने कौमुदी इव कदा शिशिरीकरिष्यते ।When will my doe-eyed (wife) cool my eyes like moonlight after suddenly appearing at the door-way apprehensively hearing from others, “(your) husband has arrived,” ?  [ The lady is apprehensive perhaps because she feels she is being fooled by others or that she is not adequately dressed up to receive her husband. How will she know that her husband is too eager to see her however she be dressed? A sentiment, generally experienced by married  young men, beautifully expressed by the poet.]

अवधौ दिवसावसानकाले भवनद्वारि विलोचने दधाना ।अवलोक्य समागतं मामथ रामा विकसन्मुखी बभूव ॥ १६ ॥अन्वयः : रामा अवधौ दिवस-अवसान-काले भवनद्वारि विलोचने दधाना मां समागतम् अवलोक्य विकसन्मुखी बभूव ।The face of (my) charming lady blossomed seeing my arrival as she looked out at the door-way in the evening at the appointed time. [ The poet hints at a simile of a blue lotus blossoming at the arrival of the moon.]- - - - 
Categories: Other Language Links

Bhamini vilasah-19

Sat, 02/02/2013 - 17:32
भामिनीविलासः-१९ अथ भामिनीविलासेद्वितीयः शृङ्गारविलासःNow in BhaminivilasaThe second section Sentiment of loveन मनागपि राहुरोधशङ्कान कलङ्कानुगमो न पाण्डुभावः ।उपचीयत एव कापि शोभापरितो भामिनि ते मुखस्य नित्यम् ॥ १ ॥अन्वयः : भामिनि! ते मुखस्य परितः मनाक् अपि न राहुरोधशङ्का; न कलङ्कानुगमः; न पाण्डुभावः; कापि शोभा उपचीयते एव ।Damsel! Around your face there is not even the slightest fear of Rahu’s attack; there is no dark mark approaching; there is no paleness; An indescribable luster is increasing only. [The poet conveys that damsel’s face excels that of moon in all possible ways. Generally poets often compare a lady’s face to that of the moon. In this case the poet says that moon stands no comparison to lady’s face.]

नितरां परुषा सरोजमाला न मृणालानि विचारपेलवानि ।यदि कोमलता तवाङ्गकानाम् अथ का नाम कथापि पल्लवानाम् ॥ २ ॥अन्वयः : यदि तव अङ्गकानाम् कोमलता (विचार्यते), अथ सरोजमाला नितरां परुषा, मृणालानि विचारपेलवानि, पल्लवानां कथा अपि का नाम?If the softness of your limbs is to be considered, strings of lotuses are (compared to your limbs) very rough; the lotus stalks pale into insignificance, what can be said of the young sprouts? [ Poets generally compare the softness of a woman’s limbs to that of lotus, lotus stalk or young sprouts. In case of the lady who has caught the fancy of the poet those comparisons will not do.]

स्वेदाम्बुसान्द्रकणशालिकपोलपालीदोलायितश्रवणकुण्डलवन्दनीया ।आनन्दमङ्कुरयति स्मरणेन कापिरम्या दशा मनसि मे मदिरेक्षणायाः ॥ ३ ॥अन्वयः : मदिरेक्षणायाः स्वेद-अम्बु-सान्द्र-कण-शालि-कपोल-पाली दोलायित-श्रवण-कुण्डल-वन्दनीया का अपि रम्या दशा स्मरणेन मे मनसि आनन्दम् अङ्कुरयति ।The indescribably beautiful state of the lady of intoxicating glances with edges of her cheeks looking graceful by the drops of sweat and made adorable by the swinging ear rings engenders happiness in my mind when I remember her.  

कस्तूरिकातिलकमालि विधाय सायम्स्मेरानना सपदि शीलय सौधमौलिम् ।प्रौढिं भजन्तु कुमुदानि मदामुदाराम्उल्लासयन्तु परितो हरितो मुखानि ॥ ४ ॥अन्वयः : आलि! कस्तूरिकातिलकं विधाय सायं स्म्मेरानना सपदि सौधमौलिं शीलय । कुमुदानि प्रौढिं भजन्तु, हरितः मुखानि परितः उल्लासयन्तु ।Lady friend! Wearing a tilak of kasturi, visit the top of the terrace sporting a smile. Let the white water lilies open up and in all directions let delight spread liberally. [ The lady’s face with the tilak as the mark and her smile as moonlight acts as moon when she appears on the terrace so that water lilies open up and there is light all round!]

तन्मञ्जुमन्दहसितं श्वसितानि तानिसा वै कलङ्कविधुरा मधुराननश्रीः ।अद्यापि मे हृदयमुन्मदयन्ति हन्तसायन्तनाम्बुजसहोदरलोचनायाः ॥ ५ ॥अन्वयः : सायन्तन-अम्बुज-सहोदर-लोचनायाः तत् मञ्जुहसितं, तानि श्वसितानि, सा कलङ्कविधुरा मधुर-आनन-श्रीः अद्य अपि मे हृदयम् उन्मदयन्ति ।That pleasant smile, those breathings, that unblemished radiance of her sweet face of my lady whose eyes resemble water lilies which bloom in the evening madden my heart even now, alas.

प्रातस्तरां प्रणमने विहिते गुरूणाम्आकर्ण्य वाचममलां भव पुत्रिणीति ।नेदीयसि प्रियतमे परमप्रमोद-पूर्णादरं दयितया दधिरे दृगन्ताः ॥ ६ ॥अन्वयः : प्रातस्तरां प्रणमने विहिते गुरूणाम् “पुत्रिणी भव” इति अमलां वाचम् आकर्ण्य दयितया नेदीयसि प्रियतमे दृगन्ताः परम-प्रमोद-पूर्ण-आदरं दधिरे ।Early in the morning as she bowed to her elders, hearing their guileless words, “become a mother of a son”, dear lady’s glances full of happiness turned towards her sweet heart who stood by her side. [The poet leaves it to the imagination of the reader to fathom the significance of her glances.]

गुरुजनभयमद्विलोकनान्तःसमुदयदाकुलभावमुद्वहन्त्यः ।दरदलदरविन्दसुन्दरे हा हरिणदृशो नयने न विस्मरामि ॥ ७ ॥अन्वयः: गुरु-जन-भय-मद्-विलोकन-अन्तःसमुदयत्-आकुल-भावम् उद्वहन्त्यः हरिणदृशः दर-दलत्-अरविन्द-सुन्दरे नयने न विस्मरामि,हा ।Alas I do not forget the eyes as beautiful as the slightly opened lotuses of the doe-eyed (lady) who displayed a sense of rising confusion as she looked at me with a fear of the elderly persons around.
- - - - 
Categories: Other Language Links

Bhamini vilasah-18

Sat, 01/26/2013 - 17:42
भामिनीविलासः-१८ सरजस्कां पाण्डुवर्णां कण्टकप्रकरान्विताम् ।केतकीं सेवसे हन्त कथं रोलम्ब निस्त्रप ॥ ११८ ॥अन्वयः : निस्त्रप रोलम्ब! सरजस्कां पाण्डुवर्णां कण्टक-प्रकर-अन्विताम् केतकीं कथं सेवसे? हन्त ।Shameless bee! How do you pursue the pollen-ridden white ketaka flower, which is accompanied by a multitude of thorns? [ Using words having two meanings the poet indirectly shames a man who pursues a woman in her monthly periods-सरजस्काम्- who is pale-पाण्डुवर्णाम्- and who has horripilation,-कण्टकप्रकरान्विताम्- apparently due to fear of being pursued in her state.]

यथा तानं विना रागः यथा मानं विना नृपः ।यथा दानं विना हस्ती तथा ज्ञानं विना यतिः ॥ ११९ ॥Just as music does not shine without taan, just as a king does not shine without dignity, just as an elephant does not shine without ichor an ascetic does not shine without knowledge.  

सन्तः स्वतः प्रकाशन्ते गुणा न परतो नृणाम् ।आमोदो न हि कस्तूर्याः शपथेनानुभाव्यते ॥ १२० ॥अन्वयः : नृणां सन्तः गुणाः स्वतः प्रकाशन्ते, न परतः । कस्तूर्याः आमोदःशपथेन न अनुभाव्यते । The good qualities of persons spread on their own and not because of others. The fragrance of kasturi is not experienced through an oath of proclamation. [Just as the fragrance of kasturi spreads on its own, the good qualities of a person become known to others  without anyone’s assistance.]

अपि बत गुरु गर्वं मा स्म कस्तूरि यासीःअखिलपरिमलानां मौलिना सौरभेण ।गिरिगहनगुहायां लीनमत्यन्तदीनंस्वजनकममुनैव प्राणहीनं करोषि ॥ १२१ ॥अन्वयः : कस्तूरि बत! अखिलपरिमलानां मौलिना सौरभेण गुरु गर्वं मा स्म यासीः अपि । गिरि-गहन-गुहायां लीनम् अत्यन्तदीनं स्वजनकम् अमुना एव प्राणहीनं करोषि ।O musk! Fie on you! Do not be excessively proud that your fragrance is foremost among all fragrances. You make your own father who led a hapless life hidden in the cavern of a hilly forest lifeless. [Musk is extracted from the glands of the musk deer, which in the process gets killed. The poet berates a famous person who in the process of becoming famous has harmed his own people.]

दूरीकरोति कुमतिं विमलीकरोतिचेतश्चिरन्तनमघं चुलुकीकरोति ।भूतेषु किं च करुणां बहुलीकरोतिसङ्गः सतां किमु न मङ्गलमातनोति ॥ १२२ ॥अन्वयः : सतां सङ्गः कुमतिं दूरीकरोति, चेतः विमलीकरोति, चिरन्तनम् अघः चुलुकीकरोति, किं च भूतेषु करुणां बहुलीकरोति; किमु मङ्गलम् न आतनोति?Company of the virtuous drives away bad intentions, cleans the mind, diminishes long acquired sin, and broadens the attitude of compassion toward all beings; what benefits does it not bring?

अनवरतपरोपकारव्यग्रीभवदमलचेतसां महताम् ।आपातकाटवानि स्फुरन्ति वचनानि भेषजानीव ॥ १२३ ॥अन्वयः : अनवरत-परोपकार-व्यग्रीभवत्-अमल-चेतसाम् महताम् वचनानि भेषजानि इव आपातकाटवानि स्फुरन्ति । The words of the great who are unceasingly engaged in doing good to others appear bitter at first like medicines.

व्यागुञ्जन्मधुकरपुञ्जमञ्जुगीता-न्याकर्ण्य श्रुतिमदजाल्लयातिरेकात् ।आभूमीतलनतकन्धराणि मन्येऽ-रण्येऽस्मिन्नवनिरुहां कुटुम्बकानि ॥ १२४ ॥अन्वयः : अस्मिन् अरण्ये अवनिरुहां कुटुम्बकानि व्यागुञ्जत्-मधुकर-पुञ्ज-मञ्जु-गीतानि आकर्ण्य श्रुति-मदजात् लय-अतिरेकात् आभूमीतल-नत-कन्धराणि (इति)  मन्ये ।I think that in this forest, families of trees have their branches bent low touching the ground enchanted by the tunes and the rhythms after listening to the sonorous songs of swarms of humming bees. [The poet exaggerates that forest trees are bent low listening to the enchanting hums of the bees.]    

मृतस्य लिप्सा कृपणस्य दित्साविमार्गगायाश्च रुचिः स्वकान्ते ।सर्पस्यशान्तिः कुटिलस्य मैत्रीविधातृसृष्टौ न हि दृष्टपूर्वा ॥ १२५ ॥Desire to get back (life) for the dead, desire to give for the miser, liking towards ones husband for a woman who has gone astray, peace for a snake, friendship for a wicked person, all these have not been so far seen in the creation of Brahma. [These things are not realizable.]

उत्तमानामपि स्त्रीणां विश्वासो नैव विद्यते ।राजप्रियाः कैरविण्यो रमन्ते मधुपैः सह ॥ १२६ ॥There is nothing like being faithful even among the best of women. The night-lotuses dear to the moon (राजन्=moon) flirt with bees. [ The poet suggests that even those women dear to a king enjoy the company of other lovers.]

अयाचितः सुखं दत्ते याचितश्च न यच्छति ।सर्वस्वं चापि हरते विधिरुच्छ्रंखलो नृणाम् ॥ १२७ ॥अन्वयः: नृणां विधिः उच्छृंखलः : अयाचितः सुखं दत्ते, याचितः च न यच्छति, सर्वस्वं च अपि हरते ।Destiny is unbridled; it gives happiness unasked for, does not give when asked for, it steals all your belongings.

दोर्दण्डद्वयकुण्डलीकृतलसत्कोदण्डचण्डांशुग-ध्वस्तोद्दण्डविपक्षमण्डलमथ त्वां वीक्ष्य मध्येरणम् ।वल्गद्गाण्डिवमुक्तकाण्डवलयज्वालावलीताण्डव-भ्रश्यत्खाण्डवरुष्टपाण्डवमहो को न क्षितीशः स्मरेत् ॥ १२८ ॥अन्वयः : अथ कः क्षितीशः मध्येरणं दोर्-दण्ड-द्वय-कुण्डलीकृत-लसत्-कोदण्ड-चंडांशुग-ध्वस्त-उद्दण्ड-विपक्षमण्डलं त्वां वीक्ष्य वल्गत्-गाण्डिव-मुक्त-काण्ड-वलय-ज्वालावली-ताण्डव-भ्रश्यत्-खाण्डव-रुष्ट-पाण्डवम् अहो न स्मरेत् ।Now which king will not remember angry Arjuna in Khandava forest which was getting destroyed by the dancing flames arising out of the groups of arrows leaving the vibrating Gandiva bow when he sees you in the battle field destroying the formidable enemy forces with the arrows from the shining bow bent by (your) staff like shoulders? [ The poet is apparently praising a king and to impress him has used long harsh-sounding compound words to suit the mood of heroism.]

खण्डितानेत्रकञ्जालिमञ्जुरञ्जनपण्डिताः ।मण्डिताखिलदिक्प्रान्ताः चण्डांशोः पान्तु भानवः ॥ १२९ ॥अन्वयः : खण्डिता-नेत्र-कञ्जालि-मञ्जु-रञ्जन-पण्डिताः मण्डित-अखिल-दिक्-प्रान्ताः चंडांशोः भानवः पान्तु ।May the rays of the sun, which decorate the horizon all round and which expertly gladden the lotus-like eyes of a lady of Khandita variety protect (us). [It is a closing benedictory verse being the last verse in the first chapter. Khandita is a woman who has been cheated by the husband who returns home early in the morning after having slept with another woman. She is glad that the long night has ended as she sees the sun’s rays.]
॥ इति श्रीमत्पण्डितराजजगन्नाथकविविरचितेभामिनीविलासेप्रथमः विलासः ॥Thus ends the first section of Bhaminivilasa composed by the poet Panditaraaja (king among scholars) Jagannatha.- - - - 
Categories: Other Language Links

Bhamini vilasah-17

Sat, 01/19/2013 - 20:59
भामिनीविलासः-१७ कृतं महोन्नतं कृत्यमर्जितं चामलं यशः ।
यावज्जीवं सखे तुभ्यं दास्यामो विपुलाशिषः ॥ ११२ ॥ अन्वयः : सखे! (त्वया) महोन्नतं कृत्यं कृतम्, अमलं यशः च अर्जितम् ।यावज्जीवं तुभ्यं विपुल-आशिषः दास्यामः ।Dear friend! You did a great job and earned blemish free fame. We shall bless you profusely till our end. [ It could be a praise or a sarcastic statement!]

अविरतं परकार्यकृतां सतां मधुरिमातिशयेन वचोऽमृतम् । अपि च मानसमम्बुनिधिः यशो विमलशारदपार्वणचन्द्रिका ॥ ११३ ॥ अन्वयः : अविरतं परकार्यकृतां सतां अतिशयेन मधुरिमा वचः अमृतम् । अपि च (तेषां) मानसम् अम्बुनिधिः, यशः विमल-शारद-पार्वण-चन्द्रिका । The words of the virtuous who unceasingly work for the welfare of others are very sweet ambrosia. And their mind is the ocean; their fame is the pure autumnal moon light on a full moon night.

एत्य कुसुमाकरो मे सञ्जीवयिता गिरं चिरं मग्नाम् । इति चिन्तयतो हृदये पिकस्य समधायि शौभिकेन शरः ॥ ११४ ॥ अन्वयः : कुसुमाकरः एत्य मे चिरं मग्नां गिरं सञ्जीवयिता इति चिन्तयतः पिकस्य हृदये शौभिकेन शरः समधायि । While the cuckoo was thinking that spring would come and rejuvenate its sunken voice, a hunter shot it with his arrow.  [A repetition of the idea in verse 58.]

निर्गुणः शोभते नैव विपुलाडम्बरोऽपि ना । आपातरम्यपुष्पश्रीशोभिता शाल्मलिर्यथा ॥ ११५ ॥ अन्वयः : यथा आपात-रम्य-पुष्प-श्री-शोभिता शाल्मलिः (न शोभते तथा) निर्गुणः ना विपुल-आडम्बरः अपि न शोभते एव । Just as the silk-cotton tree, which adorns itself with flowers whose beauty lasts till they fall down, does not shine, a person with no good qualities even if he puts on a show does not shine. [Called Simal in Hindi, silk-cotton tree has a thorny trunk and bears fruits which burst to give out cotton-like floss.]

पङ्कैर्विना सरो भाति सदः खलजनैर्विना । कटुवर्णैर्विना काव्यं मानसं विषयैर्विना ॥ ११६ ॥ अन्वयः : सरः पङ्कैः विना भाति; सदः खलजनैः विना (भाति); काव्यं कटुवर्णैः विना (भाति); मानसं विषयैः विना (भाति) । A lake shines when it is free from slush; a conference shines if it is free of wicked persons; a literary work shines if it is free from harsh syllables; a mind shines if it is free from sensory desires.

तत्त्वं किमपि काव्यानां जानाति विरलो भुवि । मार्मिकः को मरन्दानामन्तरेण मधुव्रतम् ॥ ११७ ॥ अन्वयः : भुवि काव्यानां किम् अपि तत्त्वं विरलः जानाति । मधुव्रतम् अन्तरेण मरन्दानां मार्मिकः कः? It is only a rare person who understands anything of the essence of a literary work. Who has a deep insight into the honey of flowers other than the honey-bee? [Just as only a honeybee can appreciate the honey of flowers, only a rare set of persons can appreciate poetry.]- - - - 

Categories: Other Language Links

Bhamini vilasah-16

Sat, 01/12/2013 - 21:31
भामिनीविलासः-१६ भिन्ना महागिरिशिलाः करजाग्रजाग्र--दुद्दामशौर्यनिकरैः करटिभ्रमेण । दैवे पराचि करिणामरिणा तथापिकुत्रापि नापि खलु हा पिशितस्य लेशः ॥ १०५ ॥अन्वयः : करिणाम् अरिणा करटिभ्रमेण करज-अग्र-जाग्रत्-उद्दाम-शौर्य-निकरैः महागिरिशिलाः भिन्नाः खलु । हा, दैवे पराचि तथा अपि कुत्र अपि पिशितस्य लेशः अपि न (अस्ति) ।Falsely believing them to be elephants, boulders of mountains were indeed broken to pieces by the lion, the enemy of elephants, through its unbounded prowess arising out of its nails. Alas, fate being adverse, even then it could not get even a bit of meat anywhere. [No amount of your prowess will work if fate is adverse.]

गर्जितमाकर्ण्य मनागङ्के मातुर्निशार्धजातोऽपि ।हरिशिशुरुत्पतितुं द्रागङ्गान्याकुञ्च्य लीयते निभृतम् ॥ १०६ ॥अन्वयः : हरिशिशुः मातुः अङ्के निशार्धजातः अपि मनाक् गर्जितम् आकर्ण्यउत्पतितुं द्राक् अङ्गानि आकुञ्च्य निभृतम् लीयते ।The Lion’s cub born half a night earlier sitting at its mother’s lap, having heard a little rumbling (from somewhere) tries to jump up contracting its body and lies there itself (having insufficient strength).  [ Even as a cub it tries to display its prowess.]

किमहं वदामि खल दिव्यतमं गुणपक्षपातमभितो भवतः ।गुणशालिनो निखिलसाधुजनान् यदहर्निशं न खलु विस्मरसि ॥ १०७ ॥अन्वयः : खल! भवतः गुणपक्षपातम् अभितः अहम् किं वदामि, यत् गुणशालिनः निखिलसाधुजनान् अहर्निशं न विस्मरसि खलु ।O wicked person! What shall I say of your partiality towards the good persons as you never (day and night) forget all the saintly persons rich with good qualities. [The wicked person may not forget the virtuous as he is bent on harming them. Or, the statement may be taken as ironic.]

रे खल तव खलु चरितं विदुषां मध्ये विविच्य वक्ष्यामि ।अथवालं पापात्मन् कृतया कथयापि ते हतया ॥ १०८ ॥अन्वयः : रे खल! तव चरितं विदुषां मध्ये विविच्य वक्ष्यामि खलु । अथवा, पापात्मन्! ते हतया कृतया कथया अपि अलम् ।O wicked man! I will tell in detail your conduct among the learned. Or, O Bad soul! Even mentioning your wretched conduct is not worth it! 

आनन्दमृगदावाग्निः शीलशाखिमदद्विपः ।ज्ञानदीपमहावायुरयं खलसमागमः ॥ १०९ ॥अन्वयः : अयं खलसमागमः आनन्द-मृग-दावाग्निः शील-शाखि-मद-द्विपः ज्ञान-दीप-महा-वायुः ।Meeting with a wicked person is forest fire to the animal called happiness, is an elephant in rut to a tree called good manners, is hurricane to the lamp called knowledge. [In three apt metaphors the poet brings out the destructive influence of a wicked person on ones happiness, manners and knowledge.]

खलास्तु कुशलाः साधुहितप्रत्यूहकर्मणि ।निपुणाः फणिनः प्राणानपहर्तुं निरागसाम् ॥ ११० ॥अन्वयः : साधु-हित-प्रत्यूह-कर्मणि खला कुशलाः तु । निरागसां प्राणान् अपहर्तुं फणिनः निपुणाः खलु ।The wicked are experts in obstructing what is good for the saintly. Snakes are after all experts in killing the innocent.

वदने विनिवेशिता भुजङ्गी पिशुनानां रसनामिषेण धात्रा ।अनया कथमन्यथावलीढा न हि जीवन्ति जना मनागमन्त्राः ॥ १११ ॥अन्वयः : धात्रा पिशुनानां वदने रसनामिषेण भुजङ्गी विनिवेशिता । अनया अवलीढा अमन्त्राः जनाः न हि जीवन्ति (इति यत् तत्) अन्यथा कथं (भवेत्)।A serpent has been placed in the guise of a tongue in the mouths of the crooked by Brahma. How could it otherwise happen that gullible people licked by the tongue do not survive? [ The wagging tongue of the crooked destroys gullible people as their tongue is a serpent in the guise of the tongue!]- - - - 
Categories: Other Language Links

Bhamini vilasah-15

Sun, 01/06/2013 - 06:07
भामिनीविलासः-१५ व्योम्नि स वासं कुरुते चित्रं निर्माति सुन्दरं पवने ।रचयति रेखाः सलिले चरति खले यस्तु सत्कारम् ॥ ९८ ॥अन्वयः : यः कहले सत्कारं कुरुते, सः व्योनि वासं कुरुते, पवने सुन्दरं चित्रं निर्माति, सलिले तु रेखाः रचयति ।One who does good to wicked person lives in the sky, draws beautiful picture in air and draws lines on water! [Doing good to a wicked person is as useful as doing any of the three mentioned !]

हारं वक्षसि केनापि दत्तमज्ञेन मर्कटः ।लेढि जिघ्रति संक्षिप्य करोत्युन्नतमाननम् ॥ ९९ ॥अन्वयः : मर्कटः केन अपि अज्ञेन वक्षसि दत्तं हारं लेढि, जिघ्रति, आननं संक्षिप्य उन्नतं करोति । The monkey to whom some stupid person has given a necklace, licks it, smells it and contracting his face puts it up. [What does a monkey know of the value of a necklace?]

मलिनेऽपि रागपूर्णां विकसितवदनामनल्पजल्पेऽपि ।त्वयि चपलेऽपि च सरसां भ्रमर कथं वा सरोजिनीं त्यजसि॥ १०० ॥अन्वयः : भ्रमर! त्वयि मलिने अपि रागपूर्णां, अनल्पजल्पे अपि रागपूर्णां,  चपले अपि सरसां च सरोजिनीं कथं वा त्यजसि? O bumble bee! Even though you are dark (have defects) it is full of colour (love); even though you make noise endlessly (chatter) it is fully open (has cheerful face); even though you are fickle-minded it is juicy (light hearted); how at all do you neglect such a lotus plant? [The poet, using श्लेष indirectly refers to the attitude of a fickle-minded person towards a lady of stead-fast love.]

स्वार्थं धनानि धनिकात् प्रतिगृह्णतो यत्-आस्यं भजेन्मलिनतां किमिदं विचित्रम् ।गृह्णन् परार्थमपि वारिनिधेः पयोऽपिमेघोऽयमेति सकलोऽपि च कालिमानम् ॥ १०१ ॥अन्वयः : धनानि स्वार्थं धनिकात् प्रतिगृह्णतः आस्यं मलिनतां भजेत् इति यद् इदं किं विचित्रम्? अयं सकलः मेघः अपि परार्थम् अपि वारिनिधेः पयः अपि गृह्णन्, कालिमानम् एति ।What is there if the face of a person, who receives money for his selfish ends from a rich person becomes pale? Even the whole cloud which takes just water from the ocean for the sake of others becomes black.

जनकः सानुविशेषः जातिः काष्ठं भुजङ्गमैः सङ्गः ।स्वगुणैरेव पटीरज यातोऽसि तथापि महिमानम् ॥ १०२ ॥अन्वयः : पटीरज! (तव) जनकः सानुविसेषः; जातिः काष्ठं; भुजङ्गमैः सङ्गः; तथा अपि स्वगुणैः एव महिमानं यातः असि ।O sandal wood tree! Your origination is a specific mountain; you belong to the class of wood; your company is with snakes; even then you have attained fame by your own qualities. [People endowed with innate qualities shine irrespective of their heritage, class or company they keep.]

कस्मै हन्त फलाय सज्जन गुणग्रामार्जने सज्जसिस्वात्मोपस्करणाय चेन्मम वचः पथ्यं समाकर्णय ।ये भावा हृदयं हरन्ति नितरां शोभाभरैः सम्भृताःतैरेवास्य कलेः कलेवरपुषो दैनन्दिनं वर्धनम् ॥ १०३ ॥अन्वयः : सज्जन! कस्मै फलाय गुणग्रामार्जने सज्जसि? हन्त, स्वात्मिपस्करणाय चेत् मम पथ्यं वचः समाकर्णय । शोभाभरैः सम्भृताः ये भावाः हृदयं नितरां हरन्ति तैः एव अस्य कलेवर-पुषः कलेः दैनन्दिनं वर्धनम् ।O good man, for what purpose do you indulge in earning a host of good qualities? If you want to embellish yourself, listen to my words of comfort.It is those manners which are full of things heavy with luster and which very much attract the hearts that enables Kali, the nurturer of the body to grow every day. [ Kaliyug, the last of the four yugs is characterized by general degeneration where it is not the internal qualities of the mind that matter but only external appearance and show.]

धूमायिता दशदिशो दलितारविन्दादेहं दहन्ति दहना इव गन्धवाहाः ।त्वामन्तरेण मृदुताम्रदलाम्रमञ्जु-गुञ्जन्मधुव्रत मधो किल कोकिलस्य ॥ १०४ ॥अन्वयः : मृदु-ताम्र-दल-आम्र-मञ्जु-गुञ्जन्-मधुव्रत मधो! त्वाम् अन्तरेण कोकिलस्य दलितारविन्दा दशदिशः धूमायिता; गन्धवाहाः दहना इव देहं दहन्ति किल ।O spring time, when the bees buzz pleasantly on the mango tree having soft coppery shoots! Without you the cuckoo finds all the directions to be smoky with the lotuses torn asunder and its body being burnt by the wind like fire. [ The poet imagines that the cuckoo finds its life miserable without the spring, which is the main source of strength for it. He thereby suggests that the talent of a talented person withers without the proper support.]
- - - - 
Categories: Other Language Links